Кіріспе

Шын есім – өзінің нағыз табиғатын көрсететін немесе онымен толық сәйкес келетін нәрсе немесе жандардың атауы. Тіл, немесе әсіресе қасиетті тіл, заттарды олардың шынайы аттарымен атау қабілетіне ие деген ұғым, ежелгі заманнан бері философиялық зерттеулерде, сондай-ақ түрлі сиқыр, діни дұғалар мен мистикалық (мантралар) дәстүрлерде маңызды рөл атқарып келді.

Философиялық және діни контекст

Мысырлық Ра күн құдайының нағыз атын Изис бір хитролық арқылы білді. Бұл Изиске Раға толық билік берді және оның ұлы Горусты таққа отырғызуға мүмкіндік берді. Сократ Платонның «Кратил» еңбегінде атаулардың «конвенциялық» немесе «табиғи» болу мүмкіндігін қарастырады, яғни тіл – қабылданып алынған белгілер жүйесі ме, әлде сөздердің білдіретін нәрселерімен ішкі байланысы бар ма (осы конвенцияға қарсы тұратын ұстаным Кратилизм деп аталады). Эллинистік яһуди діні логостың құдайлық табиғатын баса көрсетті, кейіннен Иоанн жазбаларында қабылданды. Құдайдың нағыз аты Каббалада (Gematria, Temurah, YHWH [тетраграмматонды қараңыз]) және белгілі бір дәрежеде Суфизмде (Құдайдың 100-ші атын қараңыз) орталық рөл атқарады. Ежелгі яһудилер Құдайдың нағыз атын соншалықты күшті деп есептегендіктен, оны айту арқылы оның жаратылыстарына үлкен билік берілгенін санаған. Бұл билікті теріс пайдаланудың алдын алу үшін, сондай-ақ құдайға қарсы келуді болдырмау үшін Құдайдың аты әрқашан тыйым салынған болып келді және оны қолдану азайды, сондықтан Иса заманында бас діни қызметкері ғана оны дауыстап айтқан деп есептелді, тіпті де сонда да тек Кербездік күні Ғұрыпхананың ең қасиетті жерінде. Киелі кітаптағы басқа бір оқиғада, Яқыптың белгісіз періштемен түнде күрескенде, періште таңертең мойынсұнғаннан кейін де Яқыпқа өз атын ашпаудан бас тартады. Содан кейін Яқып жаңа ат алады, ол Құдаймен және адаммен күресіп жеңгенін көрсетеді, ал ол жерді құдайлықпен кездесуін еске алу үшін атайды. Қытай Дао дәстүрлері, мысалы, Үш Батша корпусы, талисманның, схемалардың және диаграммалардың демон мен рухтардың нағыз пішіндерін (zhenxing 真形) және нағыз аттарын (zhenming 真名) бейнелеуге қабілетті екенін атап көрсетеді. Бұл талисмандық бейнелер – заттардың метафизикалық мәні мен өзгермейтін мәніне терезелер, яғни пішінсіз мәңгілік Даоның бейнелері. Талисманға жазылған рухтың нағыз пішіні немесе аты тек табиғаттан тыс күштерге ғана түсінікті, және оның аты немесе пішіні бар тұлғаға уақытша «басқару» құралындай болады. Қазіргі кездегі индустриялық емес халықтар тек қадірлі рәсімдерде ғана қолданылатын құпия аттарды сақтайды. Бұл аттар ешқашан айтылмайды және жалпыға белгілі емес.

Фольклор және әдебиет

Яһуди дәстүрінде, отбасында бірнеше бала қайтыс болған жағдайда, келесі туған балаға есім берілмейді, оны "Альтер" (сөзбе-сөз "ескі") немесе Альтерке (кішірек атау) деп атайды, себебі Өлім періштесі баланың атын білмейтін болғандықтан, оны ұстай алмайды деп есептелінеді. Мұндай бала некеге тұру жасына жеткенде, оған әдетте Патриархтардың бірінің есімі беріледі. Гомердің "Одиссеясында" Полифем тұтқындаған кезде Одиссей өз атын жасыруға тырысады; сұрағанда Одиссей өзін "Οὖτις" ("ешкім") деп таныстырады. Бірақ кейін, Полифемді соқырлатып, оның билігінен құтылғанын ойлап, өзінің нағыз атын мақтанышпен айтады – бұл әрекеті кейін үлкен қиындықтарға әкеледі. Полифем Одиссейдің нағыз атын білген соң, теңіз құдайы Посейдонның кек алуын шақырады. "Одиссеяның" көптеген эпизодтарында Одиссей Посейдонның қаһарына тап болады – егер ол өзінің нағыз атын жасыра бергенде, мұның бәрінен аулақ болатын еді. Халық арасындағы "Ат заңы" деп аталатын сенім бойынша, кісінің нағыз атын білу оған басқа адамға немесе жаратылысқа сиқырлы түрде әсер етуге мүмкіндік береді. Сондықтан, біреудің немесе бір нәрсенің нағыз атын білу оған билік береді. Бұл әсер көптеген ертегілерде қолданылады, мысалы, неміс ертегісінде Ремпельштильцхен: Ремпельштильцхеннің барлық нұсқаларында қыз оның баласын талап ететін үстіміздік көмекшінің билігінен құтылу үшін оның атын білуге тырысады. Әулие Олаф туралы аңыз бойынша, тролль әулиеге керемет жылдамдықпен және қымбат бағамен шіркеу салады, бірақ әулие орманды аралап жүргенде тролльдің атын біліп, өзін босата алады. Сол сияқты, туған кезде крещениеден өтпеген балалардың әулиелер тарапынан ұрлануы және олардың орнына өзгеше балалар қойылуы олардың аты-жөнінің болмауынан туындауы мүмкін. "Эрл Бранд" балладасының скандинавиялық нұсқаларында батыр өзінің барлық жауларын жеңеді, бірақ онымен бірге қашқан әйел кіші інісін сақтау үшін оның атын атап жалбарынады. Скандинавиялық сенімдерде Никс сияқты сиқырлы жаратылыстарды олардың атын айту арқылы жеңуге болады. Осы себепті герман мифологиясындағы маңызды заттар, олар қандай да бір ішкі тұлғаға ие деп саналды, олардың да өз есімдері болды, мысалы, аңызға толы Бальмунг қылышы. Солтүстік Англия фольклорында боггартқа есім қоймау керек деген сенім болған, себебі боггартқа есім берілгеннен кейін онымен ақылдасуға немесе көндіруге болмайды, ол бақылаусыз және қиратқыш болып кетеді. Джакомо Пуччини "Турандот" операсында осы тақырыпты пайдаланған. Сюжет принцесса Турандоттың өзінің қаламаған күйеуінің атын білуге бола ма, жоқ па деген мәселеге толы. Егер ол білсе, оны өлімге кесе алады, әйтпесе оған үйленуге мәжбүр болады.

Популярлы мәдениет пен көркем әдебиетте

Фантастикада сиқырдың шын есімдер арқылы жұмыс істейтін әлемінде кейіпкерлер көбінесе өз шын есімдерін жасыру үшін барлық күштерін жұмсайды. Кейбір әлемдерде, мысалы Урсула К. Ле Гуиннің "Жер теңізінде", бұл барлық тіршілік иелері үшін осылай. Басқаларында, Ларри Нивеннің "Сиқыр жоғалады" романындағыдай, бұл тек сиқырға бейімділеріне ғана қатысты, мысалы, сиқыршының есімін тапқан басқа біреу ғана қайтыс болғаннан кейін тірілте алады, тіпті сонда да үлкен қиындықпен. Шын есімді табу үшін құпия процедуралар қажет болуы мүмкін. "Жер теңізінде" сиқыршы кейіпкерді тыңдап, оның шын есімін айтуы керек; бұл Ле Гуиннің "Жер теңізінің сиқыршысы" және "Атуанның қабірлері" романдарында көрсетілген. Артур Кларктың "Құдайдың тоғыз миллиард есімі" кітабында, Тибет монахтары Құдайдың барлық есімдерін тапқанда, ғаламның соңы келеді. Глен Куктың "Қара компания" сериясында сиқыршының шын есімін дауыстап айту оның сиқырлы күшін жоюы мүмкін. Сериядағы сиқыр қолданушылардың барлығы псевдонимдермен аталады, және олардың көптегені өздерінің бастапқы есімдерін білетін кез-келген адамды өлтіру үшін бар күштерін салған. Кристофер Паолинидің "Мұрагерлік циклында" сиқыршылар біреудің шын есімін біліп, оны бақылауға ала алады, ал сиқырларда жаңартылған заттардың шын есімдерін пайдаланады. Патриция Вреде өзінің "Ақ қар мен қызыл қызыл" романында сиқыршы оның ат-жөнін білмегендіктен сиқырға ұшырамаған кейіпкерді бейнелейді. Патриция Маккиллип өзінің "Элдтің ұмытылған аңдары" романында сиқыршылар, соның ішінде басты кейіпкер Сибел, адамдар мен жаратылыстарды олардың шын есімдерімен шақыра алады. "Хаос операциясында" Пул Андерсонның дәрігері сәбиге тек кәдімгі туу туралы куәлік қана емес, сонымен қатар жаңа туған баланың атын жазылған құпия куәлік береді; осындай сақтық шаралары бұрынғыдан бұрын қабылданбаған кейіпкер қызының шын есімін жасыруға қуанышты. Джонатан Строудтың "Бартимей трилогиясында" сиқыршы жынды толық бақылауға ала алмайды, егер жын сиқыршының шын есімін білсе. Нәтижесінде барлық сиқыршылар бала кезінде өздерінің шын есімдерінің жойылғанын және жасөспірім шағында жаңа есім алғанын қамтамасыз етеді. Рик Риорданның "Кейн хроникаларында" барлық адамдар мен құдайлардың да өздерінің шын есімдері бар, бұл оларға үлкен, бірақ толық емес билік береді. Риорданның бұрынғы романы "Жылтыраушы ұры" да есімдерді, әсіресе құдайлардың есімдерін қолданудың маңыздылығын баса көрсетеді. Дж.Р.Р.Толкиннің "Хоббит" романында Билбо Беггинс өзінің есімін ажыдаар Смаугқа үйрету үшін көптеген айла-шарғыларды қолданады. Тіпті, қорғалған хоббит те өз атын жариялаудың өте қауіпті екенін түсінеді. Урсула К. Ле Гуиннің "Жер теңізі" канонында, әсіресе оның "Аталған есімдер ережесі" атты мақаласында, нәрсенің шын есімін білу оған билік беруге мүмкіндік береді. Диана Дюэннің "Жас сиқыршылар" сериясындағы сиқырдың негізі - шын есімдер мен сөйлеу. Deltora Quest дракондары олардың шын есімдерін білу басқаларға оларға билік беруі мүмкін деп санайды, сондықтан оны тек сенімді жанкүйерлеріне немесе өте қажет болған жағдайларда ғана ашады. Бұл тұжырым Патрик Ротфустың "Кингкилер хроникасында" да маңызды орын алады. Атау берушілер - бұл күшті адамдар, олар тірі және тірі емес нәрселердің шын есімін біледі, сондықтан олар оны басқара алады. Алайда, туған кезде берілген есім - шын есім емес. Керісінше, шын есім немесе "терең есім" өте күрделі, өйткені ол аталған нәрсені толық сипаттайды. "Аты жоқ" заттар мен материалдар туралы да болжамдар бар. Ллойд Александрдың "Прайден хроникасы" да осы тұжырымды қолданады. Dungeons & Dragons рольдік ойынында шын есімдердің күшін пайдаланатын немесе негізделген сиқырдың бірнеше нұсқалары пайда болды, бірақ ешқашан ойынның негізгі элементі болған жоқ. Мысалы, егер нысананың шын есімін білсек, кейбір сиқырлар күштірек болады. World of Darkness рольдік ойын ортасында Шын есімдер тұжырымдамасы өте кең. Тірі тіліктің Шын есімі - ол тіршілік иесінің платоникалық жоспары. Адамның Шын есімі өмірдегі маңызды оқиғалардан кейін де өзгеруі мүмкін. Бұл - адамның ішкі мүшелерінен бастап, жан дүниесіне дейінгі толық сипаты. Барлық тірі жаратылыстардың өздері бар, бірақ зиялылары жоғарырақ жаратылыстардың Шын есімдері күрделірек. А Fallen Құдайдан тікелей берілген Шын есімі бар, бірақ олар тірі тілдерде айтылмайды, өйткені олар дәстүрлі мағынадағы сөздер немесе есімдер емес; керісінше, олар абстрактілі дыбыстар мен түсініктердің жиынтығы, мысалы, жүз баланың бір мезгілде күлгені немесе үңгірдің есігінің үстінен соққан жел сияқты. Жаратылыс атаулары басқа жаратылыстарға қатысты шын есімнің күшін толықтырады. Сиқырды орындау да нысананың Шын есімі белгілі болғанда оңайырақ және күштірек болады. Джим Бутчердің "Дрезден файлдарында" сиқыршы немесе басқа сиқырлы иесі, егер ол оның иесінен естіген болса, кез-келген адамға оның есімін білу арқылы билік ала алады; алайда, адамдардың есімдері олардың табиғатына байланысты өзгеретіндіктен, олардың сиқырлы күші уақыт өте келе әдетте төмендейді. "Доктор Кто" эпизодында "Шекспир кодексінде" Карриониттер - сөздерді сиқыр күшінің түрі ретінде пайдаланатын сиқыршыларға ұқсас жаратылыстар. Әсіресе біреудің есімі күшті, бірақ ол бір рет қана жұмыс істейді. Доктор бір сәтте Карриониттерді олардың есімін қолданып жеңеді. Доктордың шын есімін ешқашан айтуға болмайды, немесе "тыныштық орнатылады" делінеді. Манга сериясы "Бличте" шинигами (өлім құдайы) өзінің қылышының, яғни занпакутоның шын есімін білуі керек. "Бір уақытта" телесериалында, жиі кездесетін қарсыласы Румпельштильцкин (Роберт Карлайл сомдаған) біреудің немесе бір нәрсенің дұрыс есімін қолданудың маңыздылығын баса көрсетеді. Элизабет Хейдонның "Ғасырлар симфониясы" кітап сериясында басты кейіпкер Рапсоди - шын есімдерді беру қабілетін ашқан бард, бұл оған адамның табиғатын өзгерту, оларды сиқырлы құлдықтан босату немесе тіпті шабуылдаушылар мен қарақшылардан жасыру үшін өсімдіктерге жасыру сияқты көптеген керемет нәрселерді жасауға мүмкіндік береді. Дерек Лэндидің "Скулдеггери Плезант" кітап сериясында әр адамның өзін қорғау үшін қолданылатын басқа есімдері бар: туған кезде берілген есім, оны шектеулі деңгейде адамды бақылауға пайдалануға болады, және адамды толық бақылауға алуға болатын шын есім. Супермен комикстерінде 5-ші өлшемді имп Мыксптлқ өз атын кері айтуға алданғанда (Клтпзымх) біздің өлшемімізден қуылды. SCP Foundation нысаны "Табу" есімдер айтылғанда пайда болатын және басқалардың есімдерін ұрлай алатын нысандар мен тірі тіліктерді қамтитын орын ретінде сипатталған. Манга және аниме сериясы "Өлім парағында" адамдарды өлтіру үшін олардың шын есімін және бетін (шыныгами деп аталатын тіліктілерге көрінетін) пайдалану қабілеті туралы әңгіме айтылады. Адамдар псевдонимдерді де пайдалана алады, алайда, Өлім парағы жұмыс істеуі үшін нақты есім болуы керек. Кейіпкер өзінің шын есімін еске түсіру өзінің өміріне ие болудың маңызды тәсілі болуы мүмкін. Хаяо Миядзакидің "Жанды әлем" фильмінде ваннаны басқаратын сиқыршы Юбаба өзінің бағыныштыларының есімдерін ұрлап, олардың адалдығын қамтамасыз етеді. Мысалы, сиқыршының ең адал бағыныштыларының бірі, Кохаку өзенінің руы, оның есімі алынып, құл аты беріледі: Хаку. Ол өзінің есімін ұмытады, және осылайша ол одан "ұрланады"; ол Чихиро Огиноны өзінің есімін ұмытудың қаупі туралы ескертеді. Ол оны таниды және оның есімін қайта алып, сиқыршының құлағынан босатылады. Вернор Винженің 1981 жылғы "Шын есімдері" және Уильям Гибсонның еңбектерін ұстанған киберпанк жанрында көптеген сюжеттер киберкеңістегі адамдардың виртуалды өзінің арасындағы өзара әрекеткетеді. Әріптес хакердің нақты есімін білу (яғни, оның "шын есімін") оны үкіметке тапсыруға немесе оны шантажға алуға мүмкіндік береді, бұл миф пен аңыздағы ұғымға ұқсас күшті береді. Р.Дж. Андерсонның "Фейри бүліктері" трилогиясында хави...