Кіріспе
Ұшаққа кіріктірілген баспалдақтар – ұшаққа жолаушылардың отыруы мен түсуі үшін ұшақ құрылысына орнатылған баспалдақтар жиынтығы. Бұл баспалдақтар көбінесе ұшақтағы шағын есік түріндегі (clamshell) есіктерге орнатылады. Ұшаққа кіріктірілген баспалдақтар жолаушылардың ұшақтан түсу немесе оған отыру үшін жылжымалы баспалдақ немесе трап пайдалану қажеттілігін жояды, соның арқасында жолаушылар жердегі қызметтерге тәуелділіктен азат болады. Martin 202 және Martin 404 ұшақтары ұшаққа кіріктірілген баспалдақтары бар алғашқы ұшақтардың бірі болды. Douglas DC-3 ұшағының кейбір модельдері де кейіннен ұшаққа кіріктірілген баспалдақтармен жабдықталды. Әуежай инфрақұрылымының дамуымен ұшаққа кіріктірілген баспалдақтарға деген қажеттілік азайды, себебі көбінесе траптар немесе ұшақ траптары қолжетімді болады. Кен денелі ұшақтарда ұшаққа кіріктірілген баспалдақтар сирек қолданылады, өйткені олардың есіктері тар денелі ұшақтардың есіктерінен жерге қарағанда әлдеқайда биік орналасқан. Lockheed L 1011 – толық биіктіктегі ұшаққа кіріктірілген баспалдақтары бар жалғыз кен денелі ұшақ. VC-25 және Ильюшин Ил-86 ұшақтарындағы ұшаққа кіріктірілген баспалдақтар жүк бөлімінде орналасқан, ал кабина ішіндегі баспалдақтар арқылы осы баспалдақтарға жетуге болады. Boeing 727 және McDonnell Douglas DC-9 сияқты кейбір ұшақтар жердегі қызметтерді жақсарту мақсатымен жасалған, жолаушылар ұшақтан алдыңғы жағынан түсіп, ұшақ артқы жағынан қызмет көрсетіледі, бұл жылдам қызмет көрсетуге мүмкіндік береді. Ұшаққа кіріктірілген баспалдақтар қауіпсіздік шарасы ретінде де қолданылады, мысалы, АҚШ Президентін тасымалдайтын ұшақтарда, бұл ұшаққа өте маңызды қонақтардың кез келген уақытта, жердегі қызметтердің көмегімен немесе көмегінсіз отыруына мүмкіндік береді.
An airstair is a set of steps built into an aircraft so that passengers may board and alight the aircraft. The stairs are often built into a clamshell style door on the aircraft. Airstairs eliminate the need for passengers to use a mobile stairway or jetway to board or exit the aircraft, providing more independence from ground services. Some of the earliest aircraft to feature airstairs were the Martin 2 0 2 and Martin 4 0 4. Some models of the Douglas DC 3 were also retrofitted with airstairs. As airport infrastructure has developed, the need for airstairs has decreased, as jetways or mobile stairways are often available. Wide body aircraft rarely employ airstairs, as the doors are significantly higher above the ground than narrow body aircraft. One notable exception is the Lockheed L 1011, the only wide body aircraft to feature full height airstairs. The only other wide bodies with airstairs, the VC 25 and the Ilyushin Il 86, have airstairs contained in the cargo hold, with steps inside the cabin to access these stairs. Some aircraft, like the Boeing 727 and McDonnell Douglas DC 9, were designed to improve ground services, with passengers deplaning from the front as the aircraft is serviced from the rear, enabling quicker turnarounds. Airstairs are also used as a security measure, for example on aircraft carrying the President of the United States, allowing the aircraft to be boarded by VIPs at any time with or without the cooperation of ground services.
Дизайн
Көптеген құйрық қозғалтқыштары бар авиалайнерлерде, мысалы, Boeing 727, McDonnell Douglas DC 9, MD 80 және MD 90, BAC 1 11, Yakovlev Yak 40/Yak 42 серияларында ventral airstairs (көліктік баспалдақтар) орнатылған, олар фюзеляждан төмен түсетін пандустар ретінде жұмыс істейді. "Ильюшин Ил-86" ұшағының сол жағында үш көліктік баспалдақ бар. Көбінесе бизнес-авиация, өңірлік және шағын авиалайнерлерде қолданылатын көліктік баспалдақтардың ең көп таралған түрі – негізгі жолаушылар есігінің ішіне орнатылған және сыртқа төмен түсетін баспалдақтар. Fokker F 28 сериясы және VFW Fokker 614 ұшақтары осы дизайнды танымал етті. Бұл баспалдақтар есіктің бөлігі болып табылады, бөлек орнатылған баспалдақ емес. Бұл конструкция тиімді, себебі осы ұшақтар жерге төмен орналасқан, сондықтан конструкция қарапайым болып қалады және салмақ пен күрделілікті арттырмайды, бұл көліктік баспалдақтардың басты мәселесінің бірі. Бұл дизайн кең денелі "Ильюшин Ил-86" ұшағының жүк бөліміндегі (жолаушылар үшін ұшаққа негізгі кіреберіс), Boeing VC 25 және үш Lockheed L 1011 ұшағының ішкі жайларында да қолданылған, бір ұзындықтағы баспалдақтармен бірге. Көліктік баспалдақтың тағы бір кең таралған түрі алдыңғы есіктерде қолданылады. Баспалдақ есіктің еденінің астына жиналады және алдыңғы есіктің астындағы фюзеляждан түсіріледі. Бұл типтегі көліктік баспалдақтар Boeing 737, DC 9 және Airbus A320 сериясының кейбір ұшақтары сияқты, қысқа қашықтықтағы көптеген ұшақтарда кездеседі. Механизм өте ауыр болғандықтан, көптеген әуе компаниялары ұшақтың салмағын азайту үшін осы жүйені алып тастады. 737 Combi ұшақтарының артқы есіктерінде ерекше көліктік баспалдақ дизайны қолданылды, ол бизнес-авиация ұшағына ұқсас ашылатын есіктен тұрды, бірақ есіктің қисығында үш бөліктен жиналған баспалдақтар болды, олар жерге түсірілді. Бұл жүйе өте қиын, зақымдануға бейім болды және көптеген пайдаланушылар оны алып тастады. Ең ерекше дизайн Lockheed L 1011 ұшағында болды, ол жүк бөлімінде сақталатын және оң жақ артқы жолаушылар есігінен жерге түсуге мүмкіндік беретін толық биіктіктегі көліктік баспалдақ болды. Бұл дизайн өте үлкен және ауыр болды, сондай-ақ құнды жүк орнын алып, оны сирек қолданды. 30 жылдан астам бұрын Winters Aircraft Engineering Company ұшақтағы жиналмалы көліктік баспалдақтың бір нұсқасын жасады. Dow Aero қазіргі STC (Type Certificate) иегері, FAA-ның (Federal Aviation Administration) Динамикалық реттеу жүйесінде тіркелген. Dow Aero Airweld Incorporated компаниясынан Boeing 727, 737, 747, 757, 767 және L 1011 ұшақтарына арналған STC-ні сатып алды. STC бұрын Kaiser Aerospace, WAPCO және Advanced Aerospace сияқты өндірушілерге де берілді. Ұшақтағы жиналмалы көліктік баспалдақтар АҚШ, шетелдік әскери және үкіметтік ұшақтарда, соның ішінде Boeing E4B және әлемдегі VIP ұшақтарында қолданылады. Ұшақтағы жиналмалы көліктік баспалдақтар алдыңғы, ортаңғы немесе артқы есіктерге орнатылатын көп бөлімді (3, 4 немесе 5 сегменттен) баспалдақтар болып табылады. Жиналып, жабық күйде баспалдақтар жолға орнатылады және әдетте алдыңғы, артқы немесе көлденең шкафқа салынады.
Парашютпен шығу
Артқы, құрсақ бөлігіндегі, әуе сатысы, ұшақта мұндай құрылғы бар болса, одан парашютпен қауіпсіз түсу үшін қолданылуы мүмкін. Бұл әрекетті 1971 жылдың 24 қарашасында Д. Б. Купер деп кеңінен танылған белгісіз ұшақ қорлаған адам жасаған, ол 200 000 АҚШ доллары көлеміндегі сыйақы ақшасымен бірге Boeing 727 ұшағынан секірді. Дегенмен, оның секіруден аман қалғаны белгісіз. Кейіннен бірнеше адам Boeing 727 ұшақтарын қорлап, парашютпен жерге қауіпсіз түсті, бірақ барлығы да билік органдарына ұсталды. Мұндай жағдайды болдырмау үшін Boeing 727 ұшақтарына ұшу кезінде құрсақ бөлігіндегі әуе сатысын ашуға кедергі жасайтын, Купер жапырағы деп аталатын қарапайым құрылғы орнатуға бұйрық берілді. DC 9 ұшағының артқы сатысы демалыстық парашютпен секіру операциялары үшін пайдаланылған. 2012 жылғы Boeing 727 апаттық сынақ кезінде, ұшқыштар экипажы апатқа ұшыратын Boeing 727 ұшағымен ұшып, оны әуе сатысынан парашютпен түсуге дейін алдын ала таңдалған шөлді аймаққа жеткізді, себебі Мексика үкіметі ұшақтың сынақ барысындағы қақтығыс жолы халық қоныстанған аймақтардан өтетініне байланысты, ұшақты адам экипажымен басқаруын талап етті. Содан кейін 727 ұшағы қашықтан басқару арқылы қасақана жерге құлатылды.