Кіріспе

1969 жылы Гилло Понтекорво түсірген «От өрте» (түпнұсқа атауы: Queimada) фильмі – 1969 жылы түсірілген Гилло Понтекорвоның тарихи соғыс драмасы. 19 ғасырдың ортасындағы оқиғалар негізінде құрылған фильмде Марлон Брандо Кариб теңізіндегі португал колониясын құлдырату үшін, құлдар көтерілісін пайдаланып, қант саудасының мүдделерін қамтамасыз етуге жіберілген британдық провокатор агент рөлін сомдайды. Сондай-ақ, кейіннен құрылатын қуыршақ мемлекеттің құрылуынан туындайтын қиындықтар көрсетіледі. Фильмнің сюжеті американдық филибүстер Уильям Уокердің қызметіне және оның 1855 жылғы Никарагуаға жасаған шабуылына негізделген, ал басты кейіпкер оның есімімен аталады. Сценарийшілер Франко Солинас және Джорджио Арлорио АҚШ үкіметінің Филиппин мен Индокитайда 1950-60 жылдары қызмет еткен барлаушы Эдвард Лансдейлдің тәжірибесінен және Куба революциясынан да шабыттанды. Фильмді итальяндық және француздық Альберто Грималди бірлесіп өндірген, ал халықаралық дистрибуциясын United Artists жүзеге асырды. Фильмнің музыкалық сүйемелдемесін Эннио Морриконе жазған.

Сюжет

1844 жылы британдық Адмиралтейство Сер Уильям Уокерді, провокатор агентті, Кеимада аралына (сөзбе-сөз "Күйген" немесе "Шыққан") жібереді, ол Кіші Антиль аралдарындағы португал колониясы. Британ үкіметі Антиль аралдарының Корольдік қант компаниясының аралды экономикалық пайдалануына жол ашуға тырысады. Уокердің міндеті – құл африкалықтардың португал үкіметіне қарсы көтерілісін ұйымдастыру, оны британ үкіметі ыңғайлы ақ помещиктердің үстемдік еткен үкіметімен алмастыруды жоспарлап отыр. Кеимадаға келгеннен кейін Уокер харизматикалық Хосе Долореспен танысады, оны құлдар көтерілісіне жетекшілік етуге көндіреді және ірі жер иелерін португал билігінен бас тартуға ықпалдайды. Долорестің көтерілісі сәтті аяқталады, ал Уокер түнгі төңкеріс арқылы португал губернаторының өлтірілуін ұйымдастырады. Уокер идеалистік, бірақ нәтижесіз революционер Тедди Санчес басқаратын, Антиль компаниясына қарыз болған қуыршақ үкіметін орнатады. Уокер Долоресті жаңа үкіметті мойындауға және құлдықты жою шартымен қаруын тапсыруға көндіреді. Өз міндетін сәтті орындағаннан кейін, ол Индокитайға кетеді. 1848 жылы Долорес жаңа үкіметтің Антиль компаниясымен ынтымақтастығына наразы болып, британдық ықпалды Кеимададан қуу мақсатымен екінші көтеріліс бастайды. Көтерілістің алты жылынан кейін, 1854 жылы компания Уокерді (Плимут, Англиядан тауып) Адмиралтействоның келісімімен Кеимадаға қайтаруға мәжбүр етеді, оған көтерілісті басу және аралды бейбіттендіру міндетін жүктейді. Компанияның Кеимаданы пайдалануына наразы президент Санчес ынтымақтастық көрсетпейді. Санчес Уокер ұйымдастырған төңкеріспен құлатылып, өлім жазасына кесіледі, ол компанияға толық қарыз болған үкіметті орнатады. Британдық әскерлер аралға шақырылады; Уокердің басшылығымен олар көтерілісті жылдам басып, Долоресті тұтқынға алады. Уокер бұрынғы дос екендігіне байланысты Долорестің өмірін сақтауға тырысады, бірақ көтерілісшілер жетекшісі оның көмегін қабылдамайды, бостандыққа қол жеткізу керек, беруге болмайды дейді. Үкімет Долоресті дарға асып жазалайды. Содан кейін Уокер өкінішпен, Кеимададан кетуге дайындалып тұрғанда шабуылға ұшырайды. Бір адам оны Долорес аралға алғаш келген кезде сәлемдегендей қарсы алады, содан кейін оны өлтіреді. Өлер алдында Уокер айналасына қарап, порттағы кедейлердің айыптау немесе бейжай қарауымен қоршалғандығын көреді.

Өндіріс

Жанып кет! фильмінің түсірілімі бастапқыда Колумбияның Картахена қаласында толығымен жүргізілуі жоспарланған. Жұмыс жағдайының қиындығы өндірістің кестеден қалуына және бюджеттен асып кетуіне әкелді, нәтижесінде United Artists компаниясы Понтекорвоны жұмыстан шығаруға жақын болды. Марлон Брандо фильмді аяқтауды талап етті және өндірісті Мароккоға көшіруге қаржы жұмсады, онда оны арзанға аяқтауға болатын. Тағы бірнеше сахналар Францияның Сент-Мало қаласында, АҚШ-тың Виргин аралдарында және Cinecittà студиясында түсірілді. Альберто Грималди бастапқыда Хосе Долорес рөліне Сидни Пуатиерді ұсынған, бірақ Жило Понтекорво оның орнына Эваристо Маркесті бекітті. Маркес кәсіби актер емес, Понтекорво жерді іздеп жүргенде кездескен сауатсыз колумбиялық малшы еді. Көптеген актерлер де кәсіби емес еді, бұл Понтекорвоның бұрын «Алжир шайқасы» фильмінде қолданған неореалистік тәсілі еді. Марлон Брандоның «Бутч Кэссиди және Санденс Кид» және Элия Казанмен бірге «Аранжировка» фильмдерінде рөл алу мүмкіндігі болды, бірақ ол осы фильмде жұмыс істеуді жөн көрді. Сондай-ақ, ол бұл фильмнің өндірістік қиындықтарына байланысты «Райанның қызындағы» маңызды рөлден бас тартуға мәжбүр болды. Өзінің «Брандо: Анашым үйреткен әндер» атты автобиографиясында ол: «Жанып кет! фильмінде мен өте жақсы актерлік өнер көрсеттім!» деп мәлімдеді. Ол Понтекорвоны Казан мен Бернардо Бертолуччимен қатар жұмыс істеген үш ең жақсы режиссердің бірі деп атады. Алғашқы сценарийде (құрылған) Квеймада аралы Испанияның протектораты болған, осындай статусқа Кариб теңізіндегі көптеген тарихи колониялар ие болған. Франко үкіметі фильм жасаушыларды сценарийді өзгертуге қысым жасады, ал Португалияның халықаралық кассалық түсімдері Испанияға қарағанда әлдеқайда аз болғандықтан, продюсерлер экономикалық тұрғыдан тиімді шешім ретінде португалдарды жау ретінде көрсетуге келісті. 2004 жылғы қайта шығарылымы Metacritic бойынша 4 рецензияға негізделген 100 балдық жүйе бойынша орташа есеппен 72 балға ие болды. Натали Земон Дэвис фильмді тарихшының көзқарасынан қарастырып, жоғары баға берді, оның Бразилия, Куба, Санто-Доминго, Ямайка және басқа да елдерде болған тарихи оқиғаларды біріктіретінін айтты. Палестиналық-американдық ғалым Эдвард Саид («Шығыстану» еңбегімен танымал) «Жанып кет!» (сондай-ақ Понтекорвоның «Алжир шайқасы» фильмімен бірге) екі фильмтің 60-шы жылдардан бері теңдесі жоқ екенін айтты. Ол екі фильмнің саяси және эстетикалық стандартты құрайтынын атап өтті. Көптеген сыншылар «Жанып кет!» фильмін Вьетнам соғысы мен «Қырық жылдық соғыс» аясында қарастырып, колониализм, империализм және құлдықтың әсерлі және сұлуланбаған бейнелеуін мақтады. Дэвид Н. Мейер «Бруклин рельсі» үшін: «Жанып кет! – құлдықтың, құлдықтан кейінгі нәсілдік жеккөрушіліктің, саяси биліктегі нәсілдің рөлінің және отарлаушылықтың осылардың бәрін қалай манипуляциялайтынының тыныш, қараңғы және тікелей бейнесі. Понтекорво бұл тақырыптарды осылай анық және тікелей көрсетеді, бірақ оларды сюжеттің драмалық өрбуінен екінші орында ұстайды, сондықтан «Жанып кет!» – осы мәселелерді қамтыған басқа фильмдерге сабақ болады».