Кирил Братанов: Репродуктивті иммунологияның негізін салушы және ғалымы

Кіріспе

Кирилл Цочев Братанов (5 наурыз 1911 – 16 қазан 1986) – көрнекті болгар биологы және репродукция иммунологиясы саласындағы пионер.

Білім және ерте өмір

Кирил Братанов 1911 жылдың 5 наурызында Болгарияның Луковит қаласында, Ябланицадан келген мұғалім Цочо Братанов Радкинскийдің үшінші ұлы ретінде дүниеге келді. Оның үлкен ағасы, профессор Братан Братанов медицинаны оқып, сол кездегі ең белгілі болгар педиатрының бірі болды. Оның тағы бір ағасы Димитар Братанов заңгерлік білім алып, дипломат, елші және Болгария Ұлттық Ассамблеясының мүшесі қызметін атқарды. Әкесі Цочо Братанов, Болгария Социал-демократиялық жұмысшылар партиясының (Кең социалистер) мүшесі болғандықтан, саяси нанымына байланысты мұғалімдік қызметке орналасуда қиындықтарға тап болды. Отбасы Луковит қаласының шетіндегі жүзімдікте жақсы жағдайсыз өмір сүрді. 1928 жылы туған жерінде 6-сыныпты бітіргеннен кейін Кирил Братанов елорда Софияға көшіп, оқуын 2-ші ерлер орта мектебінде (Втора софийска мъжка гимназия) жалғастырып, 1930 жылы бітірді. Ол София университетінде ветеринария мамандығын оқып, 1935 жылы докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін екі жыл Дерманци ауылында ветеринар дәрігер болып жұмыс істеді.

Мансап

Братановтың ғылыми мансабы 1940 жылы София университетінің ветеринариялық медицина мектебінің физиология және биохимия кафедрасында доцент болып басталып, 1948-1976 жылдары София ауыл шаруашылығы ғылымдары университетінің зоотехнология мектебіндегі акушерлік және жасанды ұрықтандыру кафедрасының профессоры және меңгерушісі қызметтерін атқарды. Кирилл Братанов сонымен қатар Ауыл шаруашылығы ғылымдары университетінің президенті (1956-1962) және Болгария ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының вице-президенті (1962-1972) болды. 1976 жылдан 1986 жылы қайтыс болғанға дейін Болгария ғылым академиясының биологиялық ғылымдар институтының директоры қызметін атқарды. 1967 жылы Болгария ғылым академиясының толық мүшесі (академик) атанды. Ол сондай-ақ Францияның ветеринария ғылымдары академиясының, Германияның ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының, Бельгия Корольдік медицина академиясының, Испания Корольдік ветеринария ғылымдары академиясының, Италия ветеринария ғылымдары қоғамының және Кеңес Одағының ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының құрметті мүшесі болып сайланды. 1943-1986 жылдары Кирил Братанов Болгария ғылым академиясының Биология және иммунология институтын басқарды. Бүгінде институт "Академик Кирилл Братанов" атымен аталады, оның ғылымға қосқан үлесінің құрметіне. 1967 жылдың қыркүйегінде Кирил Братанов және оның жақын әріптестері репродуктивті иммунология саласындағы басқа зерттеушілермен кеңінен хат алмасып, Варна қаласында (Болгария) сперматозоидтар иммунологиясы және ұрықтандыру симпозиумының бірінші отырысын ұйымдастырды. Симпозиумға Австрия, Австралия, Бельгия, Болгария, Чехия, Дания, Германия, Франция, Ұлыбритания, Венгрия, Италия, Норвегия, Нидерланды, Румыния, Швеция, АҚШ, КСРО және Югославия елдерінен ғалымдар қатысты. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ) мен Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (ФАО) да өкілдерін жіберді. Симпозиум аясында Ұрпақ иммунологиясы жөніндегі халықаралық үйлестіру комитеті (ICCIR) құрылды. 1969 жылы ICCIR Женевадағы ДДСҰ бас кеңсесінде "Имунология және репродукция" тақырыбында шағын жиын өткізіп, ICCIR басқару комитетіне Кирил Братановты президент етіп сайлады. ICCIR-дің басты мақсаты – әлем бойынша репродуктивті иммунобиология саласындағы зерттеулерді үйлестіру және Варна қаласында (Болгария) халықаралық симпозиумдар өткізу болды. Бұл симпозиумдар адам және жануарлардың эксперименталды және клиникалық репродуктивті биологиясы мен иммунологиясы саласындағы маңызды платформаға айналды. ICCIR өзінің негізін қалаушысы және бұрынғы президентінің құрметіне репродуктивті иммунобиологияға елеулі үлес қосқан зерттеушілерге "Кирилл Братанов" медалін (суретте көрсетілген) табыс етеді. 2018 жылдың маусым айында Варна қаласында репродукциялық иммунология бойынша 15-ші халықаралық симпозиум өтті. 1975 жылы иммунология және репродукция жөніндегі үшінші симпозиумда Кирил Братановтың ұсынысымен Халықаралық репродукциялық иммунология қоғамы (ISIR) құрылды, ол оның бірінші президенті болып сайланды және 1983 жылға дейін қызмет етті. 1986 жылы Торонтода өткен үшінші ISIR конгресінде иммунолог, ағза трансплантациясының пионері профессор Руперт Биллингэм былай деді: "Егер Болгария болмағанда, егер біздің жақын досымыз Кирилл болмағанда, біз адамзат үшін маңызды мәселе – репродукция иммунологиясымен айналысу үшін зерттеушілер қауымдастығы ретінде ешқашан жиналмас едік."

Bratanov's academic career began in 1940 when he became Assistant Professor at the Department of Physiology and Biochemistry at the School of Veterinary Medicine, University of Sofia. Between 1948 and 1976, he was Professor and Chair of the Department of Obstetrics and Artificial Insemination at the School of Zootechnology, University of Agricultural Sciences in Sofia. Kiril Bratanov also held positions as President of the University of Agricultural Sciences (1956 1962) and Vice President of the Bulgarian Academy of Agricultural Sciences (1962 1972). From 1976 until his death in 1986, he was Director of the Department of Biological Sciences at the Bulgarian Academy of Sciences. In 1967, he became a full member of the Bulgarian Academy of Sciences (Academician). He was also elected Honorary Member of the French Academy of Veterinary Sciences, the German Academy of Agricultural Sciences, the Belgian Royal Academy of Medicine, the Spanish Royal Academy of Veterinary Sciences, the Italian Society of Veterinary Science, and the Academy of Agricultural Sciences of the Soviet Union. Between 1943 and 1986, Kiril Bratanov was director of the Institute of Biology and Immunology of Reproduction and Development of Organisms at the Bulgarian Academy of Sciences. Today the Institute of Biology and Immunology of Reproduction "Acad. Kiril Bratanov" bears his name in honor of his contributions to science. In September 1967, Kiril Bratanov and his closest collaborators, after intensive correspondence with other researchers in reproductive immunology, convened the First Symposium on Immunology of Spermatozoa and Fertilization in Varna, Bulgaria. Participants from Austria, Australia, Belgium, Bulgaria, Czech Republic, Denmark, Germany, France, UK, Hungary, Italy, Norway, Netherlands, Romania, Sweden, USA, USSR, and Yugoslavia attended the symposium. The World Health Organization (WHO) and the Food and Agricultural Organization (FAO)
were also represented. During the symposium, the International Coordination Committee for Immunology of Reproduction (ICCIR) was founded. In 1969, ICCIR held a smaller meeting on "Immunology and Reproduction" at the WHO headquarters in Geneva and elected the ICCIR Steering Committee with Kiril Bratanov as president. The main aim of ICCIR has been to coordinate research in the area of reproductive immunobiology across the world and to periodically hold international symposia in Varna, Bulgaria, which have become a major forum in the area of experimental and clinical reproductive biology and immunology in humans and animals. In honor of its founder and past president, ICCIR awards the medal "Kiril Bratanov" (shown on the right) to researchers with outstanding contributions to reproductive immunobiology. The 15th International Symposium for Immunology of Reproduction was held in June 2018 in Varna, Bulgaria. At the 3rd symposium on Immunology and Reproduction in 1975, the International Society for Immunology of Reproduction (ISIR) was founded at the proposal of Kiril Bratanov who was elected as its first president and served until 1983. At the 3rd ISIR Congress in 1986 in Toronto, Professor Rupert Billingham, an immunologist and one of the pioneers in organ transplantation, said:

"Let us never forget that, was it not for Bulgaria, was it not for our dear friend Kiril, we would have never gathered here as a research community to deal with such an important problem for humanity, the immunology of reproduction "

Өлім

1986 жылдың қазан айының басында Братанов Үндістанның Нью-Дели қаласында өткен халықаралық симпозиумға қатысты. Отанға оралғаннан кейін бір апта өткен соң, Варна қаласында өтетін репродукциядағы биотехнологиялар тақырыбындағы Болгария-Мысыр симпозиумының ашылу лекциясын дайындау кезінде жүрек талмасына ұшырап, 16 қазанда 75 жасында дүниеден өтті. Братанов Орталық София зиратына жерленді.

Өлімнен кейін танылу

1987 жылдан бері Болгария ғылым академиясының биология және репродукция иммунологиясы институты "Акад. Кирилл Братанов" атымен аталады, оның атауы институт директоры болған 40 жылдан астам уақыттан бергі Братановтың еңбегін құрметтеу үшін берілген. Братанов репродукция иммунологиясы жөніндегі Халықаралық үйлестіру комитетінің және репродукция иммунологиясы жөніндегі Халықаралық қоғамның негізін қалаушысы/құрметті президенті (Président d'Honneur) ретінде танылған. Репродуктивті иммунобиология саласындағы көрнекті ғылыми еңбегі үшін Халықаралық репродуктивті иммунологияны үйлестіру комитеті тартатын Мемориалдық медаль Братановтың есімімен аталады. Братановтың суреті Варна қаласына жақын, Қара теңіз курортындағы Сант-Константин және Еленадағы Халықаралық ғалымдар үйінің вестибюлінде ілінген. Братановтың суреті Болгарияның Ябланица қаласындағы "Ғылым 1901" қоғамдық орталығының тарихи мұражайындағы шағын көрмеде көрсетілген. 2011 жылы оның туғанына 100 жыл толуына орай Болгарияның Көлік, ақпараттық технологиялар және байланыс министрлігі Братановтың суреті бар арнайы маркасы бар ескерткіш пошта конвертін шығарды. Братанов 2019 жылдың қазан айында академияның 150 жылдығына арналған "Болгария ғылым академиясының негізін қалаушылары мен ғалымдары" атты көрмедегі маңызды тұлғалардың бірі ретінде ұсынылды. Болгария ғылым академиясының 150 жылдығын мерекелеу аясында 2019 жылдың қараша айында Биология және иммунология институты Братанов пен болашақ Нобель сыйлығының лауреаты Роберт Г. Эдвардстың бірлескен суреті бар ескерткіш пошта маркасын шығарды.

Таңдалған шығармалар

Братанов, К. (1947). Сүт безін ынталандыру (Гормондарды қолдану арқылы сүт безінің қызметін ынталандыру мүмкіндіктері). Ұлттық мәдениет палатасының еңбектері. Серия: Адам және ветеринариялық медицина, 2(1), 161–253. Братанов, К., Геров, К. және Тодоров, Т. (1950). Үй жануарларының организмдерінде сперматозоидқа қарсы антиденелердің қалыптасуы туралы. Ауыл шаруашылығы академиясының жылнамасы. Ветеринариялық медицина бөлімі, 26-том (1949–50), 321–334. Братанов, К. (1951). Қой және ешкінің будандастырылуы бойынша тәжірибелер. Эксперименталды ветеринариялық медицина институтының бюллетені, София, 1, 224–227. Братанов, К. (1969). Аналық репродуктивті жолдардағы антиденелер. Эдвардс, Р. (ред.), Иммунология және репродукция, Халықаралық симпозиумның материалдары, Женева, 1968. IPPF, Лондон, 175–189 беттер.

Кирилл Братанов туралы шығармалары

Ерменкова, Л. және Моллова, М. Кирилл Братанов: Биобиблиография, Болгария ғылым академиясы, София, 1984. Вулчанов, В. және Billington, W. (1987). Профессор Кирилл Братанов (1911–1986). Қайтыс хабары. Репродуктивті иммунология журналы, 10, 177–178. Шулман, С. (1987). Кирилл Братанов (1911–1986). Қайтыс хабары. Американдық репродуктивті иммунология және микробиология журналы, 13, 27–28. Войсин, Г. (1987). Кирилл Братанов. Некролог, ISIR хабарламасы, 1 сәуір. Вулчанов, В. (1988). Кирилл Братановтың репродуктивті иммунологияның негізін қалаудағы еңбегі. Адамның көбеюі, 3(1), 1–5.