Кіріспе
Георгий Иванов Марков (; 1 наурыз 1929 – 11 қыркүйек 1978) – болгар диссидент жазушысы. Ол 1969 жылы елден шығып кеткенге дейін туған елінде, Болгария Халық Республикасында романист, сценарист және драматург болып жұмыс істеді. Лондонға көшіп келгеннен кейін ол BBC World Service, АҚШ қаржыландыратын Radio Free Europe және Батыс Германияның Deutsche Welle радиостансаларында хабаршы және журналист болып жұмыс істеді. Марков осындай платформаларды Болгариядағы биліктегі кеңес үкіметіне қарсы сарказммен сынап, сынау науқанын жүргізу үшін пайдаланды, бұл, оның әйелінің айтуынша, ақырында "ашкере" болып, "ішкі шеңбердегі адамдарды толыққанды қаралауға" дейін жетті. Марков Лондон көшесінде микроскопиялық деңгейде жасалған, құрамында рицин болуы мүмкін, гранула арқылы өлтірілді. Сол кездегі газеттерде болгар құпия қызметімен байланысы бар біреудің шатырмен оның аяғына улағы бар грануланы тигізгені туралы хабарланды. Аннабель Марков 1979 жылғы сәуір айында BBC-дің "Панорама" бағдарламасында күйеуінің шатыр туралы ойын еске түсірді: "Ол жамбасына бір соққы сезінді. Ол айналып қараса, артында бір адам тұрды, ол кешірім сұрап, шатырын тастады. Мен оның айтуынша, шатырмен соққан жоқ, бірақ оның бетін жасыру үшін шатырын тастады деген ойға келдім". Кеңес Одағы құлағаннан кейін КГБ болгар құпия қызметіне көмектескені хабарланды.
other people by this name
Georgi Ivanov Markov ( ; 1 March 1929 – 11 September 1978) was a Bulgarian dissident writer. He originally worked as a novelist, screenwriter and playwright in his native country, the People's Republic of Bulgaria, until his defection in 1969. After relocating to London, he worked as a broadcaster and journalist for the BBC World Service, the US funded Radio Free Europe and West Germany's Deutsche Welle. Markov used such forums to conduct a campaign of sarcastic criticism against the incumbent Bulgarian Soviet regime, which, according to his wife at the time he died, eventually became "vitriolic" and included "really smearing mud on the people in the inner circles." Markov was assassinated on a London street via a micro engineered pellet that might have contained ricin. Contemporary newspaper accounts reported that he had been stabbed in the leg with an umbrella delivering a poisoned pellet, wielded by someone associated with the Bulgarian Secret Service. Annabel Markov recalled her husband's view about the umbrella, telling the BBC's Panorama programme, in April 1979, "He felt a jab in his thigh. He looked around and there was a man behind him who'd apologized and dropped an umbrella. I got the impression as he told the story that the jab hadn't been inflicted by the umbrella but that the man had dropped the umbrella as cover to hide his face." It was reported after the fall of the Soviet Union that the Soviet KGB had assisted the Bulgarian Secret Service.
Болгариядағы өмір
Георгий Марков 1929 жылдың 1 наурызында София қаласының Княжево ауданында дүниеге келді. 1946 жылы гимназияны бітіріп, университетке өнеркәсіп химиясы мамандығы бойынша оқуға түсті. Бастапқыда Марков химия инженері және техникалық училищенің мұғалімі болып жұмыс істеді. 19 жасында туберкулезбен ауырып, түрлі ауруханаларда ем алуға мәжбүр болды. Оның алғашқы әдеби тәжірибелері осы кезеңде басталды. 1957 жылы "Цезий түні" атты романы жарық көрді. Содан кейін "Аякс жеңімпаздары" (1959) романы және екі әңгіме жинағы (1961) жарияланды. 1962 жылы Марков "Адамдар" романын шығарды, ол Болгария Жазушылар одағының жылдық сыйлығын жеңіп алды, содан кейін Одақтың мүшесі болып қабылданды, бұл әдебиетте кәсіби мансапқа қол жеткізудің алғы шарты болды. Георгий Марков "Народна младеж" баспасында жұмыс істей бастады. "Менің егіздігімнің портреті" (1966) және "Варшава әйелдері" (1968) әңгіме жинақтары Болгариядағы ең талантты жас жазушылардың бірі ретінде оның беделін нығайтты. Марков көптеген пьесалар да жазды, бірақ олардың көпшілігі сахнаға қойылған жоқ немесе коммунистік цензураның салдарынан театр репертуарынан алынып тасталды: "Көпірдің астынан өту", "Лифт", "Тұйық көшедегі қастандық", "Сталиндіктер" және "Мен ол болдым". "Шатыр" романы басылымның ортасында тоқтатылды, себебі ол Ленин болат зауытының шатырының құлауын фактілер мен аллегориялық түрде сипаттады. Марков Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі детектив Велинский және оның қарсыласы – қарсылық күресшісі Деянов кейіпкерлерін жасаған танымал "Кез келген километр" (Всеки километър) телесериалының авторларының бірі болды. Кейбір шығармаларына тыйым салынғанына қарамастан, Георгий Марков сәтті жазушыға айналды. Ол Тодор Живковтың өз шығармалары арқылы режимге қызмет етуге мәжбүрлеуге тырысқан жазушылар мен ақындардың қатарында болды. Осы кезеңде Марков богемиялық өмір салтын ұстанды, ол көптеген болгарларға белгісіз болды.
Жазушы және диссидент
Марковтың алғашқы жарияланған еңбегі «Народна культура» газетінде жарық көрген «Виски рекордсмені» деп саналады. Оның автор ретінде тұңғыш рет қашан жарық көргені туралы кем дегенде үш нұсқа бар: Слав Караславовтың (1972) нұсқасы бойынша, Марков 1952 жылы «Стершель» газетінде тұңғыш рет жарық көрген. Сол жылы газетте Б. Априлов пен Г. Марковтың қолымен «Қорқынышты орман» атты фельетон жарияланды. Йордан Василевтің (1990) нұсқасына сәйкес, Марков 1951 жылы «Народна армия» газетінде дебют жасаған. «Георгий Марков» деген атпен «Виски рекордсмені» (1951 жылдың 7 шілдесі) және «Большевик» (1951 жылдың 12 желтоқсаны) жарық көрді. Александр Костовтың (1996) нұсқасында Марковтың 1947 жылы «Земеделско знаме» газетінде тұңғыш рет жарық көргені айтылады. «Г. Марков» деген атпен көптеген шығармалары, соның ішінде «Джордано Бруно» (19 ақпан 1947) және «Генрих Гейне» (21 ақпан 1947) жарық көрген. 1969 жылы Марков ағасы тұратын Италияның Болонья қаласына көшті. Оның бастапқы ниеті болгар билігімен қарым-қатынасы жақсарғанша күту еді, бірақ ол біртіндеп ойын өзгертті және батыста қалуға шешім қабылдады, әсіресе 1971 жылдың қыркүйегінде болгар үкіметі оның паспортын ұзартудан бас тартқаннан кейін. Марков Лондонға көшіп, ағылшын тілін үйреніп, BBC World Service болгар бөлімінде жұмыс істей бастады (1972). Ол Питер Увалиевтен көмек күтіп, кино индустриясында жұмыс істеуге тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Кейін ол Deutsche Welle және Radio Free Europe телеарналарында жұмыс істеді. 1972 жылы Марковтың Болгария Жазушылар одағына мүшелігі тоқтатылды және ол елден шығуға тырысқандығы үшін алты жыл алты айға түрмеге кесілді. Оның еңбектері кітапханалар мен кітап дүкендерінен алынып тасталды және оның есімі 1989 жылға дейін ресми болгар БАҚ-ында есімдерінде болған жоқ. Болгарияның құпия қызметі Марков туралы «Жолшы» кодовый атымен іс ашты. 1974 жылы оның «Көпіршік астына жүгіру» пьесасы Лондонда қойылды, ал Эдинбургте ағылшын тілінде жазылған «Архангел Михаил» пьесасы бірінші орынды жеңіп алды. Дэвид Филлипспен бірлесіп жазылған «The Right Honourable Chimpanzee» романы оның өлімінен кейін жарық көрді. 1975 жылы Марков Аннабель Дилкеге үйленді. Бір жылдан кейін олардың Александра Рейна есімді қызы дүниеге келді. 1975-1978 жылдар аралығында Марков «In Absentia Reports» атты еңбегін жазды, ол коммунистік Болгариядағы өмірді талдады. Олар апта сайын Radio Free Europe арнасында жарияланды. Коммунистік үкімет пен партия басшысы Тодор Живковты сынағандары үшін Марков режимнің жауына айналды. 1978 жылы Марков Лондонда (төменде қараңыз) КГБ және Живковтың басшылығымен болгар құпия полициясына байланысты оперативтік қызметкерлердің қолынан қаза тапты. Оның «In Absentia Reports» еңбегі 1990 жылы Болгарияда коммунистік үкімет құлағаннан кейін жарық көрді. 2000 жылы Марковқа «Болгария әдебиетіне, драма және ғылыми-публицистикалық жанрларға қосқан зерек үлесі үшін және оның ерекше азаматтық позициясы мен коммунистік режимге қарсы күресі үшін» Болгарияның ең жоғары наградасы – Стара Планина ордені табысталды.
Slav Karaslavov's version (1972) claims that Markov debuts in the newspaper "Stershel" in 1952. In the same year, signed by B. Aprilov and G. Markov, the feuilleton "The Forest of Horrors" was published in the newspaper. Yordan Vasilev's version (1990) – according to him, Markov debuts in the newspaper "Narodna armia" in 1951. Signed as "Georgi Markov", "The Whiskey Record Holder" (7 July 1951) and "Bolshevik" (12 December 1951) were published. Aleksander Kostov's version (1996) says that Markov debuts in the newspaper "Zemedelsko zname" in 1947. Signed as "G. Markov", many of his works, some of which are "Giordano Bruno" (19 February 1947) and "Heinrich Heine" (21 February 1947), were published. In 1969, Markov left for Bologna, Italy, where his brother lived. His initial idea was to wait until his status with the Bulgarian authorities improved, but he gradually changed his mind and decided to stay in the West, especially after September 1971 when the Bulgarian government refused to extend his passport. Markov moved to London, where he learned English and started working for the Bulgarian section of the BBC World Service (1972). He tried to work for the film industry, hoping for help from Peter Uvaliev, but was unsuccessful. Later he also worked with Deutsche Welle and Radio Free Europe. In 1972, Markov's membership in the Union of Bulgarian Writers was suspended and he was sentenced in absentia to six years and six months in prison for his defection. His works were withdrawn from libraries and bookshops and his name was not mentioned by the official Bulgarian media until 1989. The Bulgarian Secret Service opened a file on Markov under the code name "Wanderer." In 1974, his play To Crawl Under the Rainbow was staged in London, while in Edinburgh the play Archangel Michael, written in English, won first prize. The novel The Right Honourable Chimpanzee, co written with David Phillips, was published after his death. In 1975, Markov married Annabel Dilke. The couple had a daughter, Alexandra Raina, born a year later. Between 1975 and 1978, Markov worked on his In Absentia Reports, an analysis of life in Communist Bulgaria. They were broadcast weekly on Radio Free Europe. Their criticism of the Communist government and of the Party leader Todor Zhivkov made Markov, even more, an enemy of the regime. In 1978, Markov was killed in London (see below), allegedly by an operative connected to the KGB and the Bulgarian secret police under Zhivkov. His In Absentia Reports were published in Bulgaria in 1990, after the end of the Communist government. In 2000, Markov was posthumously awarded the Order of Stara Planina, Bulgaria's most prestigious honour, for his "significant contribution to the Bulgarian literature, drama and non fiction and for his exceptional civic position and confrontation to the Communist regime."
Құрлық
1978 жылы 7 қыркүйекте Марков Темза өзені арқылы салынған Ватерлоо көпірінен өтіп, жұмысына, Би-Би-Сиге автобус күтіп тұрды. Автобус аялдамасында оң жамбасының артқы бөлігінде жәндік шаққандай немесе уаққандай сәл өткір ауыруды сезінді. Артына қарап, жерден қолшатырды жинап алған бір адамды көрді. Сол адам көшені асығыспен кесіп өтіп, таксиге отырып, кетіп қалды. Би-Би-Си Әлемдік қызметі кеңсесіне келгенде, ол бұрын сезінген жерде кішкентай қызыл ісік пайда болғанын және ауырудың басылмағанын байқады. Ол осы оқиға туралы Би-Би-Сидегі әріптесі Тео Лирковқа айтты. Сол күні кешке оған қызба секірді және Балхэмдегі Сент-Джеймс ауруханасына жатқызылды. Төрт күннен кейін, 1978 жылы 11 қыркүйекте ол 49 жасында қайтыс болды. Оның қабірі Дорсет округындағы Уитчерч Каноникорумдегі Әйя Кандида және Киелі Крест шіркеуінің кішкентай зиратында орналасқан.
Кейінгі тергеу және соңынан
Бернард Райли, Марковты емдеген дәрігер, оның ауруының көптеген себептерін қарастырды, соның ішінде улы тропикалық жылан шаққан болу мүмкіндігін де. Райли оның аяғының артқы жағындағы қабыну аймағын рентгенге түсірді, бірақ осы кезде ешқандай шетелдік зат табылмады. Марковтың дәрігерлерге жасаған мәлімдемелері мен өзінің уланғанына күдіктенгенін білдіргеніне байланысты, Метрополитен полициясы оның денесін жан-жақты саралауға бұйрық берді. Руфус Кромптон саралауды жүргізіп, Марковтың аяғының артқы жағында қызыл із қалғанын анықтады. Ол сол аймақтан ұлпа үлгісін алып, екінші аяғынан да сәйкес үлгіні алды. Бұл үлгілер Портон-Даун химиялық және биологиялық қарулар зертханасына қосымша сараптауға жіберілді. Зертханадағы зерттеуші дәрігер Дэвид Галл ұлпа үлгісінен кішкентай домалақ затты тапты. Марковты өлтіруге дейін он күн бұрын, Париж метросында Владимир Костов деген тағы бір болгар дезертирін, Марковты өлтіргендей әдіспен өлтіруге талпыныс жасалды. КГБ-дан дезертир болған Олег Калугин болгар құпия қызметінің совет КГБ-сының көмегімен бұл қылмысты ұйымдастырғанын мәлімдеді. Марковты өлтіргені үшін ешкімге айып тағылмады, себебі осы іске қатысты көптеген құжаттар қолжетімсіз, мүмкін жойылған. Калугин Марковты қолшатырша мылтықпен өлтіргенін айтты. Британдық The Sunday Times газеті басты күдікті ретінде италияндық Франческо Гуллино немесе Джуллиноны көрсетті, ол соңғы рет Данияда тұрғаны белгілі болды. Британдық деректі фильм "Көктемдік қастандықшы" (2006) Болгария, Ұлыбритания, Дания және Америкадағы оқиғаға қатысы бар адамдармен сұхбаттасып, Гуллиноның тірі екенін және Еуропа бойынша еркін саяхаттап жүргенін көрсетті. 2008 жылдың маусым айында Скотленд-Ярдтың бұл іске қайта қызығушылық танытқаны туралы хабарлар тарады. Детективтер Болгарияға жіберілді және тиісті тұлғаларды тексеру үшін сұраныс жіберілді. Гуллино 2021 жылдың тамыз айында Австрияда қайтыс болды.
Мәдениетте
Марковты өлтіру туралы Джон Д. Макдональдтың 1979 жылғы "Жасыл жезөкше" романында кейіпкер өлтірілген кезде айтылады. Бұл оқиға 1979 жылы шыққан The Very Dab альбомындағы Fingerprintz тобының "Wet Job" әнінде көтеріледі. Француз комедиясы "The Umbrella Coup" (түпнұсқа атауы "Le coup du parapluie"), 1980 жылдары Жерар Ори түсірген фильм, улағы бар шатыр идеясын пайдаланады. Марковты өлтіру туралы "CSI: Crime Scene Investigation" телесериалының екінші маусымындағы жетінші бөлімде Гил Гриссомға рицинмен уланған адамдарды сипаттаған кейіпкер айтады. "Breaking Bad" телесериалының екінші маусымындағы "Seven Thirty Seven" атты бірінші бөлімде де Марковты өлтіру туралы сөз болады, онда Уолтер мен Джесси Туко Саламанканы өлтіру жоспарларын ойластырады. Бұл туралы "The Young Ones" телесериалының "Demolition" эпизодында да айтылады, онда Джерзе Баловски автобустан түседі. 2018 жылдың тамызында бұл іс BBC Radio 4 бағдарламасы "The Reunion" тақырыбы болды. Марковты өлтіру АҚШ Әскери-теңіз күштерінің криминалдық драмалық телесериалы "NCIS"-тің жетінші маусымындағы жиырма бірінші бөлімде ("Obsession") өлтіру оқиғасының негізі ретінде қолданылады. Персонаж, лейтенант Хаттон, Әскери-теңіз ақпараттық операциялар орталығында (NIOC) құпия бағдарламада жұмыс істейді және оның Марковты өлтіру тәсілімен өлтірілгені анықталады, бұл кеңестік КГБ-ға қатысты сюжетке алып келеді. "Slow Horses" телесериалының екінші маусымындағы бірінші бөлімінде де Марковты өлтіру туралы айтылады, онда Ривер Картрайт пен Ширли Дандер бұрынғы MI6 агентін өлтіру үшін осы тәсілдің қолданылуы мүмкін екенін айтады. Кейін Ривер оған ұқсас, бірақ сәл өзгеше тәсілмен қолға улы зат енгізілгенін біледі. Марковты өлтіруге қолданылған шатырдың көшірмесі Вашингтондағы Халықаралық тыңшылар мұражайында қойылған. Георгий Господиновтың 2023 жылғы Халықаралық Букер сыйлығының лауреаты болған "Уақыт баспанасы" (Анжела Родельдің аудармасы) Марковты өлтіру туралы айтады.
Ұқсас шабуылдар
2012 жылдың 11 мамырында Германияның Ганновер қаласында бір адам шатырмен шабуылға ұшырап, шамамен бір жылдан кейін қайтыс болды. Неміс полициясы, Марков ісімен ұқсастығын байқаған, құрбанның күшімен алып қалған шприцті сараптап, диметилкөміртек тапты; қайтыс болу себебі – сынап улануы. 2016 жылы Үндістанның Ченнаи қаласындағы полиция үш жеке қылмысты ашты, онда төрт күдікті калий цианидімен толтырылған шприц жабдықталған шатырды қолданғанын мойындады. Олар велосипедпен құрбандардың қасынан өтіп, жамбасына шаншып жіберген.