Жұда дініндегі ажықсу құжаты

Кіріспе

Иудаизмде ажырасу құжаты

Гет (гетт) (/g//E//t/; , көпше түрі gittin גטין) – еврей дініндегі заң бойынша еврей жұбайының арасындағы ажырасуды ресімдейтін құжат. Бұл термин ажырасу процесінің өзін де білдіреді. Гет – арамей тілінде жазылған 12 жолдан тұратын құжат. Геттің талаптарының бірі – күйеудің осы құжатты әйеліне табыстауы. Геттің маңызды бөлігі – өте қысқа мәлімдеме: «Енді сіз кез келген ер адамға босатылдыңыз». Гет әйелді некеден босатады, осылайша ол басқа біреумен некелесуге құқылы болады және зина жасауға қатысты заңдар оған қолданылмайды. Сондай-ақ, гет күйеудің бұрын әйеліне қатысты болған заңдық құқықтарын қайтарады.

Этимология

Ажырасу құжатының Киелі кітаптағы атауы, Есімдер кітабының 24-тарауында сипатталған, "Sefer Keritut" ("Сер Керитут") деп аталады. Бұл сөз "get" деп аталады және шумер тіліндегі құжатты білдіретін "GID.DA" сөзінен шыққан болуы мүмкін. Ол шумер тілінен аккад тіліне "gittu" түрінде, ал одан мишна еврей тіліне көшкен. Шын мәнінде, Мишнада "get" кез келген заңды құжатты білдіре алады, бірақ ол негізінен ажырасу құжатына қатысты. (Tosefet Beracha to Ki Tisa) Ертедегі заманауи раввиндік билік өкілдері бірқатар танымал этимологиялық болжамдар ұсынды. Шильтей Гиборимнің айтуынша, бұл ағата тасымен байланысты, ол антимагниттік қасиеттері бар деп есептеледі, бұл ажырасуды символдайды. Вильняның Гаоны "get" сөзінің гимель және тет әріптері еврей алфавитінде бірге сөз құрай алмайтын жалғыз әріптер екенін айтады, бұл тағы да ажырасуды символдайды. Барух Эпштейн бұл сөз латын тіліндегі "gestus" ("әрекет, қимыл") сөзінен шыққандығын айтады, ол кез келген заңды құжатты білдіреді. Маркус Ястров оның семит түбірінен шыққандығын, яғни еврей тіліндегі "гравировка" сөзінен шыққандығын айтады. Ехиел Яков Вайнберг Бар Кохба көтерілісінен кейін римдіктердің барлық құжаттарды римдік сотында қарауды бұйырғанын айтады (иудей ұлтшылдығын әлсірету үшін, бірақ римдік заң шығарушылардың барлық бюрократтарға ортақ процедураны орындап, жұмыстарын стандарттау және оңайлату мақсатында болғандығы ықтимал). Осы кезеңде "get" термині халық тіліне енген болуы мүмкін.

Мезоревет алу (бас тартуды алу)

Гиттин заңдары тек күйеудің бастамасымен ажырасуға мүмкіндік береді. Дегенмен, әйелдің раввиндік сотқа ажырасу туралы шағымдануға құқығы бар. Сот, еврей заңдарындағы өте сирек жағдайларда белгіленгендей, негізді себеп тапса, күйеуді әйелімен ажырасуға мәжбүрлейді. Мұндай жағдайларда, соттың талабын орындамаған күйеуге, оны ажырасуға мәжбүрлеу үшін түрлі жазалар қолданылды. Бұл жазаларға айыппұл салу және дене жазалау кірді; мысалы, күйеуді белгісіз қабірде түнде қалдыру (оның қабірі болуы мүмкін деген ұғыммен). Қазіргі Израильде раввиндік соттар күйеуді әйеліне гет беруге мәжбүрлеу үшін түрмеге жаба алады. Израильден тыс раввиндік соттар мұндай жазаларды қолдануға құқығы жоқ. Кейде бұл күйеудің соттан және әйелінен талап етуіне алып келеді, ол геттің орнына ақшалай өтемақы немесе басқа да жеңілдіктер, мысалы баланың күтімі туралы талаптар қоюы мүмкін. Белгілі еврей феминистері соңғы онжылдықтарда мұндай талаптарға қарсы күресіп келеді. Белгілі ортодоксал раввиндер көп жылдар бойы раввиндік дереккөздерге сілтеме жасады, онда кез келген мәжбүрлеу (кефия), ең қиын жағдайларды қоспағанда, гетті жарамсыз етеді делінген, және «гет ұйымдарына» қарсы сөйледі, олардың пікірінше, жағдайды татуласу арқылы шешуге болатын жағдайларды одан әрі ушықтырады. Кейде ер адам ажырасудан толығымен бас тартады. Бұл оның әйеліне ортодоксал еврейлік заң бойынша қайтадан үйлену мүмкіндігін қалдырмайды. Мұндай әйелді «мезоревет гет» (сөзбе-сөз «ажырасудан бас тартқан») деп атайды, егер сот оның ажырасуға құқығы бар деп шешсе. Әйеліне гет беруден бас тартқан мұндай еркектер ортодоксал қауымдастықтар тарапынан жиі жек көріледі және қауымдық діни шаралардан шеттетіледі, осылайша гетке мәжбүрлеуге тырысады. Бұл мәселенің негізінен еркектердің әйелдеріне гет беруден бас тартуында және бұл кең таралған мәселе екендігі туралы жиі пікір қалыптасқанмен, Израильде Бас раввинаттың жариялаған мәліметтеріне сәйкес, әйелдер де гетті қабылдаудан бас тартады және екі тараптан да шамамен жүздей адам бар. Мұндай күйеудің хеттер меа раббаним іздеуге құқығы бар, бірақ әйел үшін мұндай мүмкіндік қарастырылмаған. Консервативті иудаизмде дәстүрлі гет талап етіледі. Алайда, күйеу гет беруден бас тартқан және бет дин (раввиндік сот) күйеудің бас тартуы негізсіз деп шешкен жағдайларда, неке хафкаат кидушин, яғни некенің жойылғандығы арқылы бұзылуы мүмкін. Бұл үшін тоғыз раввин ғалымынан тұратын Біріккен бет диннің көпшілік дауысы қажет. Олардың процеске рұқсат бергеннен кейін, бет дин некенің жойылғанын растайтын куәлік шығара алады. Бұл процедура соңғы шара ретінде қарастырылады және тек өте қажет жағдайларда ғана қолданылады.

The laws of gittin only provide for a divorce initiated by the husband. However, the wife has the right to sue for divorce in a rabbinical court. The court, if finding just cause as prescribed in very rare cases in Jewish law, will require the husband to divorce his wife. In such cases, a husband who refused the court's demand that he divorce his wife would be subjected to various penalties in order to pressure him into granting a divorce. Such penalties included fines and corporal punishment; one such measure had the husband spend the night at an unmarked grave (with the implication that it could become his grave). In modern day Israel, rabbinical courts have the power to sentence a husband to prison to compel him to grant his wife a get. Rabbinical courts outside of Israel do not have power to enforce such penalties. This sometimes leads to a situation in which the husband makes demands of the court and of his wife, demanding a monetary settlement or other benefits, such as child custody, in exchange for the get. Prominent Jewish feminists have fought against such demands in recent decades. Prominent Orthodox rabbis have pointed to many years of rabbinical sources that state that any coercion (kefiyah) can invalidate a get except in the most extreme of cases, and have spoken out against "get organizations", which they claim have often inflamed situations that could have otherwise been resolved amicably. Sometimes a man will completely refuse to grant a divorce. This leaves his wife with no possibility of remarriage within Orthodox Judaism. Such a woman is called a mesorevet get (literally "refused a divorce"), if a court determines she is entitled to a divorce. Such a man who refuses to give his wife a get is frequently spurned by Orthodox communities, and excluded from communal religious activities, in an effort to force a get. While it is widely assumed that the problem lies primarily in men refusing to grant a get to their wives, and that it is a widespread issue, in Israel, figures released from the Chief Rabbinate show that women equally refuse to accept a get and that the numbers are a couple of hundred on each side. While such a husband has the option of seeking a heter meah rabbanim, no similar option exists for the wife. In Conservative Judaism a traditional get is required. However, in cases where the husband refuses to grant the get and the bet din (rabbinical court) has ruled that the husband's refusal is not justified, the marriage may be dissolved by hafqa'at kiddushin, or annulment of the marriage. This requires a majority vote of the Joint bet din, comprising nine rabbinic scholars. Upon their authorization of the process, the bet din may issue a certificate of annulment. This procedure is viewed as an extreme option and is only done in cases of dire necessity.

Агуна

Гетті реттейтін ережелер елдің азаматтық заңына бағынады, және ол еврей неке заңынан жоғары тұрады. Екінші жағынан, егер азаматтық ажырасу рәсімделсе де, егер жұбайлар еврей діні бойынша ажырасып, қайтадан некеге тұруды қаласа, осы мақалада сипатталған еврей ажырасу рәсімін орындау қажет: яғни, күйеу әйеліне гетті тапсыруы керек, ал әйел оны қабылдауы тиіс. Әйтпесе, жұбайлар азаматтық заң бойынша ("ел заңы") ажырасып, бірақ еврей діні бойынша әлі де некеде деп есептелуі мүмкін, бұл жағдайдың барлық салдары да оларға тиесілі болады. Екеуіне де гетсіз қайтадан некеге тұру діни түрде тыйым салынған. Ер адам үшін бұл православие Тора заңын бұзу болып табылады, бірақ әйел үшін жағдай одан да ауыр, себебі мұндай әрекет еврей заңы бойынша зина деп есептеледі, және осыдан туған балалар – мамзерим.

Тарихқа

Тарихтағы ең даулы геттердің бірі, 18 ғасырдың соңындағы Клевс геті, Батыс Еуропадағы бірнеше раввиндік соттар арасында жарылыс тудырды. Бұл оқиғада, кейде психикалық аурудың белгілерін көрсеткен (параноя да оның бір көрінісі болған) күйеу әйеліне гет берді. Гетті тек "ақыл-есі дұрыс" адам ғана бере алатындықтан, осы адамды қалай жіктеу керектігі және халаха бойынша ақылсыздық туралы нақты анықтама қатысты көптеген талдаулар мен пікірталастар өрбіді. Орта ғасырларда әйел моредет (нашар әйел) статусын алып, раввиндік сотқа ажырасу үшін жүгіне алатын. Әйел күйеуімен жыныстық қатынасқа түсуден бас тарту сияқты бірнеше жолмен осы статусты алуға мүмкіндік алған. Бірақ кейде мұндай жағдайда ол өзінің кетубаға құқығынан айырылуы мүмкін еді. 2013 жылы Нью-Йорктегі ажырасуға мәжбүрлеушілер тобы, геттің берілуін ұрлау және азаптау арқылы қамтамасыз еткен раббилер тобы, Федералдық Тергеу бюросымен таратылды. 2016 жылы кісі өлтіруге дейін барып тоқтаған тағы бір топ жабылды.

Танымал мәдениетте

Рошель Майер Кричтің "Өлім бізді ажыратады" (1992) кітабында, "Сопрано" сериалындағы "Жалғандану, ашу, қабылдау" (1999) эпизодында Тони, әйеліне "гет" беруге келіспейтін талғампаз православиелік яһуди еркесін көндіру үшін жалданады. Коен ағайындыларының "Жасқанды адам" (2009) фильмінде "гет" талабы жиі кездесетін сюжеттік элемент болып табылады. "Гетт: Вивиан Амсалемнің ісі" (2014) фильмінде еврей әйелінің некестен ажырасуға тырысып, қарсыласатын күйеуінен "гет" алу процесі көрсетілген.