Кіріспе
Джайнизм мұғалімі Ачарья Шри Махапрагья (Ācārya mahapragya) (14 маусым 1920 – 9 мамыр 2010) – джайнизмнің Шветамбара Терапант орденінің оныншы басшысы. Махапрагья – қасиетті, йог, рухани көшбасшы, философ, жазушы, шешен және ақын. Ол он жасында джайнизмде монах ретінде діни ой-толғаныстар мен өзін-өзі дамыту жолын бастады. Махапрагья 1949 жылы оның гуруы Ачарья Тулси бастаған Ануврат қозғалысында маңызды рөл атқарды және 1995 жылы осы қозғалыстың мойындалған көшбасшысы болды. Ачарья Махапрагья 1970 жылдары Прекша медитациясының жақсы ұйымдастырылған жүйесін құрды, сондай-ақ студенттің жан-жақты дамуы мен мінез-құлқын қалыптастыруға бағытталған «Тіршілік ғылымы» білім беру жүйесін әзірледі. Ол 100 мыңнан астам километрді жаяу өтіп, 10 мыңнан астам ауылды аралап, халыққа ынтымақ пен бейбітшілік туралы үгіт жүргізді. Махапрагья Үндістанның барлық түкпір-түкпірін аралап, Гуджарат штатының Кютч ауданынан Калькуттаға, Пенджабтан Каньякумариге дейін саяхат жасады. Бұл саяхатты ол Ачарья Тулсидің жетекшілігімен бастады, ал кейіннен өзі жетекші болды. Сапарлары барысында ол мыңдаған халық жиынында сөз сөйледі. Зорлық-зомбылыққа қарсы жақтас Махапрагья 2001 жылы Ахимса Ятра қозғалысын іске қосты, ол 2009 жылға дейін зорлық-зомбылыққа қарсы күресу және ынтымақты нығайту мақсатымен жалғасты.
Acharya Shri Mahapragya ( Ācārya mahapragya) (14 June 1920 – 9 May 2010) was the tenth head of the Śvetāmbara Terapanth order of Jainism. Mahapragya was a saint, yogi, spiritual leader, philosopher, author, orator, and poet. He began his life of religious reflection and development as a Jain monk at the age of ten. Mahapragya played a major role in Anuvrat movement launched by his Guru Acharya Tulsi in 1949, and became the acknowledged leader of the movement in 1995. Acharya Mahapragya formulated the well organized Preksha meditation system in the 1970s, and developed the "Science of Living" education system which is a practical approach for the balanced development of a student and his character building. He traversed more than 100,000 km on foot covering more than 10,000 villages reaching out to the masses spreading the message of harmony and peace. He walked across the length and breadth of India, from Kutch district in Gujarat to Kolkata and from Punjab to Kanyakumari. Mahapragya undertook this travel under the leadership of Acharya Tulsi and later with himself being the leader. During these travels, he addressed thousands of public meetings. Mahapragya, an apostle of nonviolence, launched the Ahimsa Yatra movement in 2001 which continued until 2009 to promote non violence and harmony.
Ерте өмір
Махапрагья Тола Рам Чорария мен Балуджидің ұлы ретінде Раджастхан штатындағы Тамкор ауылында дүниеге келді. Ол джайналық Шветамбар Терапанти Освал отбасынан шыққан. Отбасы оны Натхмал деп атады. Ол екеу жарым айлық болғанда әкесінен айырылды. Ол үлкен отбасының ортасында өсті және барлық туыстарының қолдауын алды. Натхмалдың анасы баласына қатты бейілді болды және оның тәрбиесіне ерекше мән берді. Сол кезде Тамкор ауылында мектеп болмағандықтан, ол формалды білім алмады. Дегенмен, ол жергілікті ұстаздардан әріптерді және математика кестелерін үйренді. Махапрагьяның анасы діншіл әйел болды және бос уақытын рухани мәселелерге арнады. Ол діни әндер оқып, жас баланың санасына терең ойлар сіңірді. Оның руханилығы Махапрагьяға үлкен әсер етті. Махапрагья ауылға келген джайн монахтарынан философия сабақтарын алды. Соңында ол анасына монах болу ниетін білдірді. 1931 жылдың 29 қаңтарында он жасында монахқа айналды. Джайн Светамбар Терапанттың сегізінші ачарьясы Калугани, оны Раджастан штатындағы Сардарсахар қаласында монахтыққа қабылдады. Осылайша Натхмал Муни Натхмал атанды. Ачарья Калугани Муни Натхмалдың Муни Тулсидің сабақтарымен білім алуына жағдай жасады, кейіннен ол тоғызыншы ачарья болды. Натхмал монастырда джайн философиясының түрлі салаларын оқыды. Муни Тулсидің арқасында баланың зиялы деңгейі өркендеді, ол хинди, санскрит, пракрит және раджастхани тілдеріндегі мыңдаған уағыз бен өлеңдерді жаттап алды. Монастырда алған біліміне тарих, философия, логика және грамматика кірді. Ол джайн жазбаларын терең зерттеді, джайн агамдарының білгірі және үнді және батыс философиясын сынаушыға айналды. 22 жасқа келгенде ол хинди, санскрит, пракрит және раджастхани тілдері мен әдебиетін жақсы меңгерді. Санскрит тілінде ол импровизациялық немесе спонтанды өлеңдер жазуда да шеберлік танытты және осы дағдысын зиялы қауымның көптеген жиындарында көрсетті. Ол сонымен қатар физика, биология, аюрведа, саясат, экономика және социологияны да оқыды.
Ануврат қозғалысы
Махапрагья өзінің гуруы және джайнистік Шветамбра Терапантінің басшысы Ачарья Тулсидің 1949 жылғы 2 наурызда бастаған Ануврат қозғалысында шешуші рөл атқарды. Қозғалыстың жоғары мақсаты – әлемдегі өзгерген адамдардың жаһандық желісі арқылы зорлықсыз әлеуметтік-саяси жаңа тәртіп құру болды және осы мақсат бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Ол құрылғаннан бері миллиондаған адамды Анувраттың мазмұнын жеке дайындауға, тазалықты сақтауға және өзін-өзі тәртіпке келтіруге шабыттандырды, сондай-ақ қозғалыстың белді мүшесі ретінде жұмыс істеді, көптеген рет Ачарья Тулсидің өкілі ретінде Ануврат принциптерін түсіндірді. Ачарья Шри Тулси 1965 жылы Харьяна штатының Хисар қаласында Муни Натмалды Терапанттың хатшысы (Никая Сачив) лауазымына тағайындады, ол бұған дейін шамамен 21 жыл бойы топ жетекшісі (Аграганья) қызметін атқарған еді.
Агам зерттеулері мен редакциялау
Ачарья Тулси Махапрагьямен кеңескеннен кейін джайнизм агамдарының зерттелуін, аударылуын және түсіндірілуін бастауға шешім қабылдады. Бұл жұмыс 1955 жылы Уджайнда Ачарья Тулсидің жетекшілігімен басталды, ал Махапрагья редакциялық директор болды. Ачарья Тулси, Махапрагья және басқа да білімді монахтар мен қарындастардың бірлескен еңбегі мыңдаған жылдық қасиетті мәтіндердің сақталуын қамтамасыз етуге көмектесті. Бұл ежелгі әдебиет пракрит тілінде жазылған, ал оның түсіндірмелері пракритте немесе пракрит пен санскриттің қосындысында кездеседі. Тридцать екі Агам мәтінінің түпнұсқасы анықталды және олардың хинди тіліне аударылуы аяқталды. Оларға жасалған толыққанды түсіндірмелер оларды оқылуға қолайлы әрі қызықты етті. Ачарья Тулсидің сөздік нұсқауларымен жүзеге асырылған бұл жұмыс, діни көзқарастан алыс және ашық оймен атқарылды, сондықтан басқа секта басшылары, сондай-ақ Шығыс және Батыс елдерінің зиялылары мен шығыстану ғалымдары оған құрметпен қарады. Ачаранг Бхашьям – Махапрагьяның Ачарангқа санскрит тілінде жазған түсіндірмесі. Ол осы түсіндірмеде көптеген агам құпияларын ашып, іргелі философияны, Махавираның философиясын және оның көзқарасын ұсынды.
Прекша медитация жүйесінің құрастырылуы
Жиырмадан асқан шағында Махапрагья медитацияның кереметін сезіне бастады. Ол рухани тәсілдермен тәжірибе жасауға ашық болды. Өзінің жаңалықтарын Ачарья Тулсимен талқылады, содан кейін Махапрагья медитация практикасына көбірек уақыт арнады. Ол медитацияны тереңдете түсті және түрлі техникаларды сынап көрді. Джайнизм агамдары, ежелгі кітаптар, йога ғылымы, биология, қазіргі заманғы физика, натуропатия және аюрведа сияқты салаларды жан-жақты зерттеді. 20 жылдан астамғы терең жаттығулардан кейін, 1975 жылы ол Прекша медитация жүйесін құрды. Бұл медитация жүйесі өте ұйымдастырылған және ғылыми тұрғыдан негізделген. Медитация жүйесінің негізгі төрт бөлігін – Медитация, Йогасана және Пранаям, Мантра және терапия деп жинақтауға болады. Махапрагья Прекша медитациясын ресми оқу лагерьдерінде ұсынар алдында, 1977 жылдың 3 наурызынан бастап тоғыз ай бойы медитация мен рухани күш-жігерді арнайы жаттықтырды. Алғашқы ресми Прекша медитация лагері 1977 жылы өткізілді. Осы уақыттан бастап Ачарья Махапрагья Прекша медитациясы бойынша жүздеген лагерьлер ұйымдастырды. Әлем бойынша көптеген Прекша медитация орталықтары жұмыс істеп тұр. Прекша медитациясын зерттеу, толыққанды оқыту және оқу – Джайнистік Вишва-Бхарати университетінің маңызды қызметтерінің бірі.
Тіршілік білім беру жүйесі
"Өмірді зерттеу ғылымы" білім беру жүйесі – құндылықтарға негізделген білім беру және рухани тәрбие беруге бағытталған күш-жігер. Оның мақсаты мен көзқарасы – оқушының жалпы дамуы, тек қана зиялық дамуы емес. Тек зиялық даму оқушының нақты тәжірибесі мен мінезін қалыптастыруға жеткіліксіз. Ол эмоционалдық, зиялық және физикалық дамудың үйлесімді болуын қамтамасыз етеді. Бұл жүйе философиядан гөрі практикалық оқытуға көбірек мән береді. Модельге йога, пранаям, дене жаттығулары, медитация, терең ойлау техникалары және т.б. кіреді. "Өмірді зерттеу ғылымының" ғылыми әдістері оқушының эмоцияларын теңдестіруге көмектеседі. Ол денедегі нейроэндокриндік жүйенің дұрыс жұмыс істеуіне ықпал етеді. Эмоцияларды өзгертуге, позитивті көзқарас қалыптастыруға және жеке тұлғаның жан-жақты дамуына жәрдемдеседі. "Өмірді зерттеу ғылымы" бағдарламасы мұғалімдер, оқушылар және ата-аналардан оқушының эмоционалдық және жалпы дамуына қатысты өте жағымды пікірлер алды. Аталған пікірлердің кейбіреулерін мысалға келтередік: стрестің төмендеуі, оқудағы тиімділіктің артуы, жақсырақ концентрация және есте сақтау қабілеті, ашуды бақылау және т.б. 1979 жылдың 4 ақпанында Ачарья Тулси оның "Махапрагья" атауын жаңа есіміне айналдырды және оны қазіргі Ачарьяның ізбасары – "Ювачарья" етіп тағайындады, бұл Ачарьядан кейінгі екінші жоғары лауазым еді. Осы мәртебеге ие болғаннан кейін ол Ювачарья Махапрагья деп аталды. Ювачарья ретінде Махапрагья сектаның маңызды шешімдері мен іс-шараларында Ачарья Тулсидің жақын серігі болды. 1994 жылдың 18 ақпанында өткен қоғамдық жиын кезінде Ачарья Тулси Махапрагьяның "Ачарья" атағын да алатынын және ол осы лауазымнан дереу бас тартатынын жариялады. Содан кейін, 1995 жылдың 5 ақпанында Делиде өткен қоғамдық жиында Махапрагья Терапант діни орденінің 10-шы Ачарьясы – жоғарғы басшысы ретінде ресми түрде құттықталды. Терапант ішінде жоғары лауазымға көтерілген Махапрагья көптеген жауапкершіліктерді алды. Ануврат, Прекша дхьян және Живан Вигьян қозғалыстарын одан әрі күшейту оның басты міндетіне айналды. Осы қозғалыстардың маңыздылығын арттыру үшін Махапрагья "Викаш Паришад" – "Даму кеңесін" құрды.
Джайн Вишва-Бхарати университеті
Ачарья Махапрагья Раджастан штатындағы Ладнун қаласында орналасқан Джайна Вишва Бхарати университетінің идеясын қалыптастыруда және құруда маңызды рөл атқарды. Университет 1991 жылы Ачарья Тулсидің рухани демеушілігімен құрылды. Ачарья Махапрагья 1995 жылдан бері осы университеттің басшысы қызметін атқарып келеді. Университеттің мақсаты – ежелгі үнділік дәстүрлерде, әсіресе джайнизм дәстүрінде жасырын қалған шындықтар мен құндылықтарды қайта жаңғырту болып табылады. Ол түрлі салаларда зерттеу жүргізуге және докторлық диссертация қорғауға қажетті платформалар мен инфрақұрылымды ұсынады. Бұл университеттің басты мақсаттарының бірі – зорлық-зомбылықсыздық және бейбітшілік, джайнология, санскрит, пракрит, йога, медитация және әдебиет сияқты пәндерде білім беруді тарату. Қазіргі таңдағы бакалавр және магистрлік білім беру бағдарламалары тұрақты түрде жүріп жатыр.
Ахимса сапары (2001-2009)
Әлемдегі проблемалар Ачарья Махапрагьяны терең қынжырды. Оған жауап ретінде ол Ахимса-Ятраны – зорлық-зомбылыққа қарсы күресті алға жылжыту мақсатындағы жаяу саяхатты ұсынды. Ахимса-Ятра 2001 жылдың 5 желтоқсанында Раджастхан штатындағы Сужангарх қаласынан Махапрагья бастады. Ачарьяның Ахимса-Ятра арқылы міндеті – адамдарға зорлық-зомбылықсыздық пен оның кең көрінісін үйрету және тарату. Бұл – зорлық-зомбылықсыздықтың шексіз күшіне деген жаңа сенімді оятуға бағытталған күш-жігер. Ол зорлық-зомбылықтың барлық түрлерінің мәселелерін назарға алып, айқын көрсетуді мақсат етеді. Оның миссиясы – жағымсыз ойлар мен сезімдерді оң жаққа бағыттап өзгертуге арналған оқытуды ұсыну. Зорлық-зомбылықсыздыққа оқытудың рухани жағы – зорлық-зомбылықсыздықты сезіну және зорлық-зомбылықсыздық құндылықтарын дамыту болып табылады. Ал практикалық жағы – тұрмысқа қажетті білім мен дағдыларды беру арқылы жұмысқа орналасуға көмектесу. Зорлық-зомбылықтан бас тартып, күнәсіз жандарды өлтіруден аулақ болуға серт берген саяси қайраткерлер, қоғам қайырмаздары және рухани көшбасшылар одан кеңес алу үшін келді. Ачарья Раджастханнан Гуджарат, Махараштра, Даман, Мадхья-Прадеш, Харьяна, Дели, Уттар-Прадештің бір бөлігі, Пенджаб және Чандигархқа дейін саяхат жасады. Ол Үндістанның 87 ауданынан өтіп, 2400-ден астам ауыл, қала және елді мекенді аралап, көптеген рухани және саяси көшбасшылармен кездесіп, қоғамдық келісімге шақырды. Шамамен 40 000 ерікті өздерінің жергілікті аймақтарында түрлі міндеттерге тартылды. Бұл саяхат оған сапарлаған ауылдардың қарапайым, кедей шаруаларымен тікелей байланысқа түсуге мүмкіндік берді. Ол жолындағы барлық кішкентай ауылдарда тоқтап, ашық түрде жаппай жиналыстар өткізді. Бұл кездесулерде Ачарья зорлық-зомбылықсыз өмір сүрудің, жұмыссыздықпен күресудің, есірткіге, жаман әдеттерге қарсы тұрудың, қоғамдық келісімді сақтаудың, денсаулықты сақтаудың және үйлесімді әлеуметтік және жеке өмірдің маңыздылығы туралы насихат жүргізді. Сонымен қатар, еріктілер есірткіге тәуелділік, жұмыссыздық және стресс салдарынан зардап шеккен отбасылармен жеке байланыс орнату үшін түрлі бағытта тарады. Олар сол жерде қалып, зардап шеккендердің мәселелерін шешуге көмектесуге міндетті болды. Шындығында, Ачарьяның басып өткен ауылдары мен қалалары ахимсаны үйрету орталықтарына айналды. Саяхат 2009 жылдың 4 қаңтарында бастамасын алған Сужангарх қаласында аяқталды.
FUREC
Үндістан Президенті, доктор А. П. Дж. Абдул Каламның өзінің халқы, әсіресе жастары үшін өркендеген және үйлесімді өмірмен толыққанды дамыған, көркейген Үндістан құру туралы көрегендігі, 2003 жылдың 15 қазанында Сурат қаласында Ачарья Махапрагьяның қолдауымен конклав ұйымдастырған рухани және діни көшбасшыларды ынталандырды. Конклавта талқыланған іс-қимыл жоспары "Сурат рухани декларациясы" (СДД) деп белгіленді. СДД іс-қимыл жоспарында "Бес Гүл шоғы жобасы" көзделген. Төрт жобаның негізгі бағыттары: дінаралық мерекелерді тойлау, көп дінді жобалар, денсаулық сақтау және жұмыспен қамту, мектептерде құндылықтарға негізделген білім беруді қалыптастыру және діни/рухани көшбасшылар арасындағы дінаралық диалогты қолдау. Бұл мақсаттарды тұрақты түрде іске асыру және барлық іс-шараларды үйлестіру үшін ұлттық деңгейдегі тәуелсіз және дербес ұйым құрылды, оны діни/рухани көшбасшылар, ғалымдар және оқымысты азаматтар басқарады. Бұл ұйым "Діни және рухани ағартушы азаматтардың бірлігі үшін қоры" (FUREC) деп аталды. FUREC президент доктор А. П. Дж. Абдул Каламның Ачарья Махапрагьяның туған күніне орай, 2004 жылдың 15 маусымында Нью-Делидегі Раштрапати Бхаван кешенінде іске қосылды. FUREC Сурат рухани декларациясының және президент доктор А. П. Дж. Абдул Каламның "2020 көрегендігінің" мақсаттарын біріктіретін коммерциялық емес ұйым болып табылады, ол 15 рухани көшбасшылармен құрылды.
Ой жүгірту
Махапрагьяның өзі медитацияны терең меңгерген адам. Ол осы тақырыптар туралы көптеген еңбектер жазған. Монахтыққа қабылданғаннан бастап мантра мен медитациямен айналыса бастады. Елуге жуық жасында ол медитацияны одан да терең зерттеп, оған деген құштарлығын арттырды. Сағаттап оны жаттығудан өткізді. Оның медитация тәжірибесі нәтижесінде Прекша медитациясы жүйесі қалыптасты. Ол сондай-ақ күнделікті мантра оқып, осы салада бай тәжірибе жинаған мантра сарпысы болды. Ол өзінің тәжірибесінен мантраны орындау адамдардың жасырын қабілеттерін оятуға көмектесетінін айтты. Махапрагья денесін нығайту үшін йога және тыныс жаттығуларын (пранаяма) жасады.
Монахтық тәртіп
Махапрагья он жасында монахқа бейінділу рәсімінің бір бөлігі ретінде бес маңызды серт берді. Бұл Махавраталар – зорлық-зомбылық жасамау (Ахимса), шындық (Сатья), ұрлықтан аулақ болу (Астея), тәртіптілік/бойдақтық (Брамачарья) және меншіктен/привязаностьтан бас тарту (Апариграха). Джайнист Муни (монах) ретінде ол тек жаяу саяхаттайтын және жүре алмай қалған жағдайда ғана көлік құралын пайдаланатын. Ол күн батқаннан кейін және күн шыққанға дейін тамақ ішпейтін және жемейтін. Ол өзі тамақ пісірмейтін, бірақ қайыр сұрап шығуға тиіс болды. Ол тек вегетариандық тағамдарды ғана қабылдады. Оның үйі болған жоқ. Ол бір орында ұзақ уақыт тұра алмады, үнемі орын аударып, үй иесінің рұқсатымен ғана жаңа жерге қоныстанатын. Оның киім-кешек пен қайыр сұрауға арналған ыдыстан басқа ештеңесі болған жоқ.
Өлім
Ачарья Махапрагья 2010 жылдың 9 мамырында сағат 14:52-де (89 жасында) Черу ауданындағы Сардаршахар қаласында, монахқа иніп кірген жерінде қайтыс болды. Одан кейін Ачарья Махашраман джайнистік Терапанттың 11-ші ачарьясы болып тағайындалды. Бұрын Ачарья Махапрагья 1997 жылы Гангашахарда (Биканер) Терапант сектасының Ювачарьясы ретінде Ачарья Шри Махашраманды тағайындаған еді.