Кіріспе

Колумбия тарихының 1810-1816 жылдар аралығындағы кезеңі – Жаңа Гранаданың Бірінші Республикасы, тұрғындар арасында «Ақымақ Отан» (la Patria Boba) деп сарказммен аталады. Бұл кезең Колумбия тарихында 1810 жылы Испаниядан тәуелсіздік жарияланғаннан бастап, 1816 жылы испандықтардың қайта басып алуына дейінгі уақытты қамтиды. Жаңа Гранада вице-корольдігінде (1810-1816 жылдар аралығы) жаңа үкіметтердің немесе үкіметтің болашақ құрылымы туралы күшті тартыстар болды, осы салдардан туындап, бұл кезең «Ақымақ Отан» (la Patria Boba) деп танылды. Федералистер мен централистер арасындағы үздірмейтін қақтығыстар ұзаққа созылған тұрақсыздыққа алып келді, бұл испандықтардың қайтадан жеңіске жеткеніне жағдай жасады. Осыған ұқсас жағдайлар сол кезде Рио-де-ла-Платаның біріккен провинцияларында да байқалды. Әр провинция, тіпті кейбір қалалар өздерінің дербес хунталарын құрып, бір-бірінен тәуелсіздіктерін жариялады.

Хунталардың құрылуы, 1810

1810 жылғы мамыр айында Испанияның оңтүстігін Наполеон әскерлері басып алғаны, Испанияның Жоғарғы Орталық Хунтасы тарағаны және Венесуэлада хунталар құрылғаны туралы хабар келген соң, Жаңа Гранада (қазіргі Колумбия) қалалары да солай істеп, өздерінің хунталарын құра бастады. Антонио Виллавиченсио Испания Кортесі тарапынан Испания мен Индия Регенттік Кеңесінің комиссары ретінде, яғни Регенттіктің провинцияларға елшісі ретінде жіберілді. Виллавиченсио 1810 жылғы 8 мамырда Картахена-де-Индиасқа келді, қаладағы саяси жағдайдың тұрақсыз екенін байқады. Виллавиченсио комиссар ретіндегі лауазымын пайдаланып, ашық кабельдо шақыруға ұйғарды, бұл Кадисте құрылған сияқты көптеген провинциялық хунталардың құрылуына себеп болды. 1810 жылғы 22 мамырда Виллавиченсионың қолдауымен ашық кеңес Картахена губернаторын кеңес таңдаған екі адаммен бірлескен үкімет құруға мәжбүр етті, ал 14 маусымда губернаторды қызметтен алып, оның орнына үкіметтік хунта құрды. Бұл хунталар монархия шеңберіндегі заңдылықтары мен құқықтық негіздерін қорғап, Фердинанд VII-ге, католик шіркеуіне адал екендерін жариялады және Испаниямен байланысты сақтауға уәде берді. Богота хунтасы өзін «Жаңа Гранада Корольдігінің Жоғарғы хунтасы» деп атағанымен, саяси билік бөлінуі жалғасты, тіпті екінші деңгейдегі қалалар да провинциялық орталықтарынан тәуелсіздіктерін жариялап хунталар құрды, нәтижесінде әскери қақтығыстар туды. Келесі айларда провинциялар конгресін құруға екі рет сәттік болмады.

Бірінші тәуелсіз мемлекеттер және азаматтық соғыс

Жергілікті кеңестер биліктің бейбіт түрде берілуіне, әсіресе ірі қалаларда, маңызды рөл атқарды. Бірақ патша билігін құлатудан кейін олар көп ұзамай дау-дамай мен аумақтық ыдырауға себепкер болды. Жаңа Гранадада негізгі қалалардағы элиталар Испаниядағы үкіметті қолдау мәселесінде екіге бөлінді: хунталар егемендікті жақтаса, ал басқа қалалар Фердинанд VII және Испанияның Регенттік кеңесі басқаратын корольдік билікті қолдады. Испан офицерлерінің басшылығындағы роялистік күштер Санта-Марта, Панама (сол кезде Жаңа Гранаданың вице-корольдігінің бір бөлігі), Попаян және Пасто қалаларында билікті басып алып, көп ұзамай автономиялы үкіметтері бар аймақтармен қақтығысқа түсті. Роялистік аймақтар әскери тұрғысынан әлсіз болғандықтан, көбінесе хунталар жеңіске жетті. Дегенмен, олар Испаниямен келісу идеясын сақтап, патриоттық үкіметтердің ресурстарын және күшін сарқып, тұрақсыздық ошағына айналды. Кейіннен бұл қалалардың кейбірі Жаңа Гранаданы қайта басып алу жорығында маңызды рөл атқарды. Осылайша, мұндай бөліну Жаңа Гранадада біртұтас мемлекет құруға кедергі келтірді. Сонымен қатар, провинциялық хунталар да жаңа мемлекеттің қандай үкімет түрінде болуы керек деген мәселеде екіге бөлінді. Ескі Жаңа Гранада патшалығының орнына бір мемлекет болуы керек пе, әлде провинциялар автономиялы және тәуелсіз мемлекеттерге айналуы керек пе деген келіспеушіліктер қызу пікірталас тудырды. Сантафе (қазіргі Богота) Жоғарғы хунтасы ескі режимнің билігін мұраға алуға ниеттенді, өйткені бұл вице-корольдіктегі ең өркендеген және халық саны көп аймақ болды, және ол испан вице-корольдігінің ордасы еді. Картахена хунтасы Медельинде провинциялардың халқына пропорционалды өкілдікпен жеке Бас конференция шақырғанда, Сантафе Жоғарғы хунтасы қарсы шара қолдауға шешім қабылдады. Ол әр провинциядан уақытша үкімет құру үшін делегаттарды жіберуге шақырды, ал жалпы конгресс бүкіл Жаңа Гранада үшін Конституциялық Ассамблея құру үшін шақырылды. Конгресс басынан бастап ретсіз болды, өйткені оны тек бірнеше провинциядан (Санта-Фе, Сокорро, Неива, Памплона, Новита және Марикита) келген делегаттар құрды, және Момпос (Картахена провинциясының бөлігі) және Согамосо қалаларын провинция деп санау керек пе, жоқ па деген мәселеде терең дау туды. 1810 жылдың 22 желтоқсаны мен 1811 жылдың 2 ақпаны аралығында өткен съезде Антонио Нариньо Сантафеде Конгресс құруды қолға алушы болды, бірақ бұл ұсынысты қалған провинциялар қабылдамады, олар мұны Сантафеге бағынуға талпыныс деп қарады. Ақырында, мүшелері отырыстарға қатысуын тоқтатқандықтан, келіспеушіліктер туындағандықтан Конгресс таратылды. Бұл арада Хорхе Тадео Лозано басшылығымен Сантафе провинциясы "Еркін және тәуелсіз Кундинамарка мемлекеті" деп аталатын мемлекетке айналды. 1811 жылдың наурыз айында ол "Кундинамарка штатының сайлаушылар алқасын" шақырды, ол келесі айда мемлекет үшін конституцияны жариялады. Конституция АҚШ Конституциясының үлгісімен құрылды және Кундинамарканы (болмаған) Фердинанд VII тұсында конституциялық монархия ретінде орнатып, (тек 1813 жылдың тамызында Испаниядан толық тәуелсіздігін жариялады). Кундинамарка мемлекеті сондай-ақ көршілес аймақтар мен қалаларды аннексиялауды қамтитын саяси моделін жүзеге асыруға тырысты, сонымен қатар Картахена мен Попайан сияқты ірі провинциялардың күшін теңестіру үшін Венесуэламен одақ құруға ұмтылды. Осы кезеңде Антонио Нариньо федералистік идеялардың қатал қарсыласы және Сантафеде орталықтандырылған мықты республикалық үкімет идеясының басты жақтаушысы болды. Нариньо 1811 жылдың 14 шілдесінде "La Bagatela" газетін құрды, ол Жаңа Гранада үшін федерализмді қабылдауға қарсы көзқарастарының негізгі айдыны болды. Нариньо 1811 жылдың қыркүйегінде Кундинамарканың президенті болды, орталықтандырылған республикаға кепілдік берді. Сәтсіз патшалық төңкерісінен кейін Картахена 1811 жылдың 11 қарашасында Испаниядан тәуелсіздігін ресми түрде жариялаған Жаңа Гранададағы алғашқы провинция болды (бұл күн Колумбияда ұлттық мереке болып саналады). Осы арада "Біріккен провинциялар конгресі" қайтадан жиналды. Кундинамарканың қарсылығына қарамастан, конгресс ақыры келісімге келді және 1811 жылдың 27 қарашасында Камило Торрес жазған және бес провинцияның депутаттары қол қойған Жаңа Гранаданың Біріккен провинцияларының федерация актісін қабылдады. Бұл актімен тең және тәуелсіз, егемен мемлекеттердің конфедерациясы құрылды, ол Жаңа Гранаданың Біріккен провинциялары деп аталды. Әр мемлекет өзінің халқы сайлаған өкілдік үкіметке ие болады және ішкі басқаруға толық жауапкершілікпен заң шығару және атқару биліктерін жүзеге асырады. Акт сондай-ақ жалпы конгреске де белгілі бір билік берді, оның функциясы ортақ қорғаныс, халықаралық қатынастар, соғыс және бейбітшілік мәселелері болды. Өте әлсіз президенттік лауазым құрылды, ол конгреске бағынатын болды. Сот билігін құру соғыс қаупі сейілгенге дейін кейінге қалдырылды. Алайда, акт Кундинамарканың қарсылығына байланысты Жаңа Гранаданы біртұтас құрылым ретінде біріктіре алмады және орталықшылдық пен федералистік идеялар арасындағы айырмашылықты одан әрі күшейтті. Нариньо және оның жақтастары федерализмге және конгреске қарсы оппозицияға шықты, Кундинамарканың экономикалық және саяси күші оған Жаңа Гранаданы үстемдік етуге және біріктіруге мүмкіндік береді деп сендірді. Нариньо штат конституциясын қайта қарау және оны одан да орталықтандырылған ету үшін ассамблея шақырды, содан кейін Тунха, Сокорро, Памплона, Марикита және Неива провинцияларын аннексиялауға шешім қабылдады, бірақ екі жобада да көбінесе сәтсіз болды. Дегенмен, конгресс мүшелері мазақтаудың нәтижесінде Боготадан кетуге мәжбүр болды, кейін Лейваға, содан кейін Тунхаға көшті. Картахена орталықшылдық идеяларға басты қарсылас болды.

Азаматтық соғыс

Нариньоның орталықшыл фракциялары мен Конгресстегі федералисттік фракциялар арасындағы антагонизм, Торрес басшылығымен, тез арада тиісті аймақтарға тарады. Кундинамарканың еркін және тәуелсіз мемлекеті мен Жаңа Гранаданың біріккен провинциялары (Конгресс қазір Тунья провинциясында орналасқан) үнемі қақтығысқа түсіп, жақын арада Азамат соғысына ұшырады. Нариньо генерал Антонио Барайяға Туньядағы федералист көшбасшыларын жеңуге бұйрық берді, бірақ Барайя тарап ауыстырып, федералист күштерін қолдауға шешім қабылдады, және Сантандер мен Кальдас сияқты маңызды тұлғалар оған қосылды. Барайя және оның жанындағы көтерілісшілер Нариньоны узурпатор және тиран деп жариялап, Конгреске адал болуға серт берген келісімге қол қойды. Нариньо бұл мүмкіндікті пайдаланып, Кундинамарка заң шығарушы органынан ерекше өкілеттіктер сұрады, бұл оған диктатор болып тағайындалуға жол ашты. 1812 жылдың 26 қарашасында Нариньо армиясымен Туньяны басып алу үшін аттанды. 1812 жылдың 2 желтоқсанында оның әскері Антонио Рикаурте мен Атанасио Жирардо басқаратын федералист армиясымен Вентакемада шайқасында кездесті және ауыр жеңіліске ұшырады, соңынан Боготаға қайта шегінуге мәжбүр болды. Бірақ федералист әскері бір аптадан астам уақыттан кейін ғана қудалауды бастады, бұл Нариньо әскерлеріне қорғаныс жоспарын жасауға жеткілікті уақыт берді. Санта-Фе 24 желтоқсанда Барайя әскерлерімен қоршауға алынды. 1813 жылдың 9 қаңтарында Сан-Викторино шайқасында Нариньо әскері басымдық танытып, федералист армиясы толық жеңілді. Осылайша, бірінші азамат соғысы белгілі бір тоқырауға әкелді, бірақ бұл Кундинамаркаға 1813 жылдың шілдесінде Попаян, Пасто және Китоның роялист аймақтарына қарсы әскери жорық ұйымдастыруға мүмкіндік берді. Нариньо 1500-2000 сарбаздан тұратын «Оңтүстік армиясын» құрып, 1814 жылдың қаңтарында Попаянды басып алды, бірақ кейін Пастода роялист күштерінен жеңілді, содан кейін 1814 жылдың мамырында тұтқындалып, Кадистегі корольдік түрмесіне жіберілді. Жорықтың сәтсіздігі мен Нариньоның тұтқындалуы Кундинамарканы әлсіз қалдырды, сондықтан Біріккен провинциялар оған қарсы Симон Боливар басқаратын әскерді жіберуге мүмкіндік алды, ол Венесуэланың Екінші Республикасы құлағаннан кейін екінші рет Венесуэладан қашқан еді. Боливар мен оның армиясы 1814 жылдың желтоқсанына қарай Кундинамарканы Біріккен провинцияларға бағынуға мәжбүр етті. Темірде, Картахена сол кездегі роялисттік Санта-Марта қаласына қарсы соғыс жүргізіп, жеңіліске ұшырағаннан кейін хаоста болды.

Соңынан: Испандықтар Жаңа Гранаданы қайта басып алды

Федералистік және централистік топтар арасындағы азамат соғыстарынан, сондай-ақ роялистік қалаларға қарсы шайқастар мен соғыстардан әлсіреген провинциялар 1814 жылдың соңына таман осал жағдайда болды. Бұған қоса, жақында тәуелсіздік алған провинциялардың көптеген тұрғындары Фердинанд VII-нің заңды патша ретіндегі билігін мойындамаған, және тәуелсіздік қозғалысына қарамастан, провинциялардағы саяси және мәдени өмір көбінесе өзгермеген, Испанияның күшті ықпалында қалып келген. Сонымен қатар, Католик шіркеуі көбінесе тәуелсіздікке қарсы шыққан. 1815 жылдың ортасына қарай Пабло Морильо басқаратын үлкен испан экспедициялық әскері Жаңа Гранадаға келді, бұл Санта-Мартадағы роялистердің бұрынғы жетістіктерін нығайтты. Морильо тамыз айында Картахенаны қоршауға алды, және ол бес айдан кейін желтоқсанда аштық пен ауру салдарынан көптеген бейбіт тұрғындары қаза болған күйі құлдырады. 1816 жылдың 6 мамырында Морильо мен оңтүстіктен келген роялистер Боготаны басып алды, осылайша бүкіл Жаңа Гранаданы роялистердің бақылауына қайтарды, бұл 1819 жылдың тамызына дейін сақталды, сол кезде Симон Боливар басқаратын әскерлер аймақтың орталық бөлігін қайтарып алды.