Кіріспе

Римдік бау-бақшалар мен сәндік егіншілік Рим өркениеті кезінде жоғары деңгейде дамыды және б.з.д. 150 жылдан б.з. 350 жылға дейін гүлденді. Римдегі Пинциан төбесінде орналасқан Лукулл бақтары (Horti Lucullani) б.з.д. 60 жыл шамасында парсы бағын Еуропаға енгізді. Ол бейбітшілік пен тыныштық мекені, қалалық өмірден тығырылған, діни және символдық мағынаға толы орын ретінде қарастырылды. Рим мәдениеті дамып, шетелдік өркениеттердің ықпалы арта түскен сайын, бақтардың қолданылуы кеңейді. Рим бақтарының тарихы, функциясы және стилі археологиялық және археоботаникалық зерттеулер, әдеби көздер, сондай-ақ үйлердегі қабырға суреттері мен мозаикалар арқылы зерттеледі.

Әсерлер

Римдік бағдарламалау египеттік және парсылық бағдарламалау техникаларының ықпалында болды, грек бағдарламалауымен танысу арқылы. Ежелгі Парсының бақтары Пасаргадтан және басқа да жерлерден белгілі ағыстардың (арналардың) айналасында ұйымдастырылған. Ежелгі грек бақтарында ағыстарды орнатудың археологиялық дәлелдері әлі табылмаса да, ғалымдар римдіктер бұл техниканы гректерден үйренгенін есептейді. Парсы бақтары құрғақ климатқа бейімделіп дамыды. Бақтарды қыста жылуды сақтау үшін, құрғақ желден қорғау үшін және оларды шөл және жарқыраған парсы жерінен ерекшелеу үшін қоршап тастады. Топырақ байытылып, құнарлы ету үшін өңделді. Ұлы Александр Батыс Азияны жаулап алғанда, ол жаңа жеміс-жидектер мен өсімдіктерді әкелді, бұл бағдарламалауға деген қызығушылықты жаңартты. Египетте б.з.б. 2800 жылға дейін ресми бақтар болған. Египеттің 18-ші династиясы кезінде байлардың үйлерін сәнмен бездеу үшін қолданылатын бағдарламалау техникасы толыққанды дамыды. Портиктер (жайлар) үйді сыртқы ортамен байланыстырып, ашық ауада тұруға арналған кеңістіктер жасады. Александрдан бұрын-ақ Афиналық Кимон өзінің бағының қабырғаларын бұзып, оны қоғамдық кеңістікке айналдырған. Римдік демалыс бақтары грек үлгісімен бейімделген, онда мұндай бақ жеміс өсіру үшін де пайдаланылған, бірақ гректерде "қасиетті тоғай" стиліндегі бақтар болған, олардың үй бақтары римдік үйлердің перистильдік бақтарына ықпал ету үшін жеткілікті болған жоқ. Ашық перистиль алаңдары үйлерді сыртқы ортамен байланыстыру үшін жобаланған. Афина ғибадатхана тоғайларын сәнмен бездеу және Спарта, Коринф және Патрас сияқты дәстүрлі емес грек қалаларында демалыс орындарын құру үшін пайдаланылған римдік стильді қабылдамады, олар батыс стиліндегі перистильді үй бақтарын қабылдады.

Қолданылуы

Римдік бақтар әр түрлі іс-шараларға бейімделіп салынған. Бастапқыда, қара жұмысшы римдіктер асхана бақтарын отбасыларын азықтандыру үшін, тағамдық өнімдердің көзі ретінде пайдаланды және көбінесе шөптер мен көкөністер өсірді. Ежелгі Лацийде әрбір шаруашылықтың бір бөлігі бақ болған. Катон Ескінің "De agri cultura" атты еңбегінде, әр бақ үйге жақын орналасуы керек және гүлзарлары мен әсемдік ағаштары болуы тиіс делінген. Кейіннен, египеттік, парсылық және грек бақтарының әртүрлі ықпалы римдік бағбандық өнерінің бір бөлігіне айналып, виллалар мен сарайлардың ләззат бақтарын, сондай-ақ халыққа арналған саябақтар мен демалыс және жаттығулар үшін жасалған бақтарды құрады. Бай римдіктерге арналған ерекше бақтар болған жоқ; кез келген азаматқа өз жері немесе үйі болса жеткілікті болды. Помпейдегі қазбалар орташа римдіктердің үйлерінің көлемдік шектеулеріне байланысты, үйлерге жалғастырылған бақтардың кішірейтілгенін көрсетті. Гораций өз заманында гүл бақтары ұлттық ойын-сауыққа айналғанын жазды. Август Римдегі Опиан төбесінде "Porticus Liviae" деп аталатын қоғамдық бақ салдырды. Римнен тыс жерлерде бақтар байлық орталықтарында көбейді. Римдік бақтардың өңделген үлгілері Африка, Галлия және Британиядағы римдік поселеністерде қабылданды.

Домус (қалалық үй)

Бұл өздігінен тұрған құрылыс әдетте бір қабатты болып, күнделікті шаруалар үшін бірнеше бөлмелерді және үйдің алдыңғы бөлігінде жаңбыр суын жинауға және айналасын жарықтандыруға арналған атриумды қамтитын. Үйдің арт жағында көбінесе hortus (бақ) немесе peristylium (ашық алаң) орналасқан. Мұндай бақтар қалалық тұрғын үйлерде, мысалы, Помпей қаласының қабырғалары ішіндегі үйлерде кең таралған.

Римдік вилла

Римдік вилла әдетте қалаға қолжетімді, бай адамдарға арналған елдік үй болып табылды және қалалық өмірден демалыс орны қызметін атқарды. Виллалар мен олардың бақтары орналасқан жеріне қарай жіктеледі: ең көп таралған түрлері – теңіз жағасындағы, қала маңындағы және ауылдық виллалар. Соның бір көрнекті мысалы – Лаврентумдағы теңіз вилласы, оны Плиний Кіші өз хаттарында егжей-тегжейлі сипаттаған. Вилла бақтары зәулім безендірілген, сондай-ақ жаттығуларға арналған жеке кеңістіктер, гимназиялар мен аң аулауға қолайлы үлкен ашық алаңдар болуы мүмкін еді.

Ауылдық вилла

Вилла рустика – елді мекендерден тысқары орналасқан вилла, көбінесе ірі шаруашылықтың орталығы болған. Мұндай жерлердегі бақтар кең аумаққа егілген, және көбінесе өңдеу құралдарымен кездеседі, бұл виллалар пайда табу үшін өнім өндіргенін көрсетеді. Бұл бақтар технологиялық тұрғыдан дамыған, суару жүйелері, екпелер және тозаңдану сияқты әдістерді қамтитын.

Императорлық бақтар

Тек императорлық отбасыларға ғана арналған, өте үлкен және әсем. Императорлық бақтар түрлі жерлерде құрылуы мүмкін еді. Қалалардағы сарай бақтары билік бір әулеттен екіншісіне ауысқанда өзгеріп отырды, ал императорлық вилла бақтары қалыпты ауылдық виллаға ұқсас болғанмен, әлдеқайда зәулім болды.

Тұрғын үйге арналған емес бақтар

Тұрғын үйге жатпайтын бақ – қоғамдық пайдалану үшін отырғызылған және күтіліп ұсталатын, немесе иесінің қайтысынан кейін адамдарға арналған бақтарды білдіреді. Оларға ғибадатханалық бақтар, киелі тоғайлар – белгілі бір құдайдың құрметіне орнатылған ағаштар жиынтығы, саябақтар және т.б. жатады. Тұрғын емес бақтарды элита салып, халыққа арнап, театрлар немесе моншалар сияқты қоғамдық мұқтаждарға арналған басқа да ғимараттарға немесе ескерткіштерге жалғастырған, бұл практика эвэргетизм деп аталады. Сонымен қатар, өнім мен гүл өсіруге маманданған коммерциялық бақтар да осы санатқа кіреді. Аумақ әдетте сыртқы жиһазбен, су тағы немесе фонтанмен безендіріліп, бақтың барлық ерекшеліктерін көрсететін серуеннің бастапқы нүктесі болады. Перистиль – грек сөзінен шыққан, онда "peri" – "айналасында", ал "style" – "баған" деген мағынаны білдіреді. Бұл бағандармен қоршалған ашық ауланың түрін көрсетеді, үстінде портик (дәліз) орналасқан. Террасалық бақтар, көлбеу жер бедері әдеттегі бақтың орналасуын қиын болған жағдайда салынған. Олар баспалдақтардан тұратын деңгейлерден құралған, көбінесе басқа деңгейлермен контраст жасау үшін жасалған. Ксист (бақша жолы немесе терраса) – римдік бақтардың маңызды бөлігі болды. Ксист көбінесе төменгі баққа немесе амбулацияға қараған. Амбулацияның бойында түрлі гүлдер, ағаштар және басқа жапырақтар өседі, бұл тамақтан кейін демалуға, әңгімелесуге немесе басқа да ойын-сауыққа арналған ыңғайлы орын болды. Жестация – үй иесінің атпен жүруіне немесе құлдарымен көтерілуіне арналған көлеңкелі далада. Ол әдетте амбулацияны айналатын немесе жеке овал пішіндес кеңістік ретінде салынған. Бақшада жолдар мен жаяу жүргіншілерге арналған жолдар жиі салынды. Олар тас, қиыршық тас, құм немесе тығыздалған топырақтан жасалған. Бақтарда мүсіндерден фрескаларға дейін, күн сағаттарына дейін түрлі әшекейлік заттар болған. Олар табиғат көріністерін бейнелеген немесе құдайларға немесе басқа әлемдік жандарға арналған киіз үйлер (эдикула) ретінде орнатылған. Атриум үйдің ішінде орналасқан болса да, ол бақтың бір бөлігі саналады, себебі ол римдіктерге жаңбыр суын жинауға мүмкіндік беретін ашылуға ие, ол имплювиум деп аталады. Бақ қабырғаларының эстетикалық және практикалық маңызы болған. Қабырғалар бақтың тақырыбын күшейту үшін мүсіндермен, суреттермен және дизайн элементтерімен безендірілген. Вильгельмина Яшемски қазба жұмыстарын жүргізген Помпейдегі дүкен бағы сияқты практикалық бақтарда вандализм мен ұрлықтың алдын алу үшін периметрлік қабырғаларға керамика сынықтары орнатылған. Римдік отбасының бағында ең көп кездесетін өсімдіктер – қарағай, раушан, кипарис, розмарин және түтін ағаштары болған. Сондай-ақ, онда түрлі гүлдік ағаштар, сәндік мақсатта кесілген биік ағаштар, қызғалдақ, гиацинт, нарцисс, қызғылт түсті қызғалдақ, шафран, кассия және тимьян да кездеседі. Нақты бақтағы өсімдіктердің түрлері көбінесе бақтың мақсатына, орналасуына және көлеміне байланысты болған, бірақ әдетте өлшем тәртібімен отырғызылған, кіші өсімдіктер төсектің алғы жағына, ал үлкендері артқы жағына қарай отырғызылған. Ірі көлемдегі коммерциялық гүл бақтары да қазылған, мысалы, Помпейдегі Геркулес бағы.

Ағаштар

Ағаштар көлеңке беру үшін, өрмелегіш өсімдіктерге тірек болу үшін қолданылған. Плиний Үлкені "Табиғи тарих" еңбегінде, белгілі бір ағаштар түрлі құдайлардың құрметіне отырғызылғанын жазады.

Шөптер мен дәмдеуіштер

Шөптер римдіктердің бақшаларында кең таралған, олар тағамдық және емдік мақсаттар үшін өсірілген. Сарымсақ, базилик, кориандр, укроп, петрушка, розмарин, пияз және горчица сияқты түрлер империяның өкілдігі барлық жерде, тіпті Ұлыбританияда да егілген.

Жүзімдік өсімдіктері

Жүзімдік өсімдіктер көбінесе терракота тоқтайларға отырғызылып, сәндеу және көлеңке үшін бақша құрылыстарына өсіріліп бағытталған. Рим бағының кейінгі кезеңдерге тигізген әсерінің көп бөлігі Византия империясының бағбандық тәжірибесі арқылы жетті. Рим бағының осы сақталған түрі итальян бағына алып келді, оның элементтері Ренессанс, Барокко, неоклассикалық және тіпті 20-ғасырдың ландшафт архитекторлары тарапынан қабылданып, пайдаланылды. Бұдан әрі, Италиядағы бағбандық құралдары мен технологиялары өте ұқсас: қазіргі итальян бақтарында түрлі түрлердің бірге отырғызылуы және терракота тоқтайларды қолдану кең таралған.