Рим бақшалары: тарих, стиль және мәдениеттердің әсері
Roman gardens
Рим бақтары: тарихы, стильдік ерекшеліктері, 60 ж.б.ц. парсы бақтарының Еуропаға енуі. Археологиялық зерттеулер, суреттер мен мәтін көздерінен мәліметтер.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Римдік бау-бақшалар мен сәндік егіншілік Рим өркениеті кезінде жоғары деңгейде дамыды және б.з.д. 150 жылдан б.з. 350 жылға дейін гүлденді. Римдегі Пинциан төбесінде орналасқан Лукулл бақтары (Horti Lucullani) б.з.д. 60 жыл шамасында парсы бағын Еуропаға енгізді. Ол бейбітшілік пен тыныштық мекені, қалалық өмірден тығырылған, діни және символдық мағынаға толы орын ретінде қарастырылды. Рим мәдениеті дамып, шетелдік өркениеттердің ықпалы арта түскен сайын, бақтардың қолданылуы кеңейді. Рим бақтарының тарихы, функциясы және стилі археологиялық және археоботаникалық зерттеулер, әдеби көздер, сондай-ақ үйлердегі қабырға суреттері мен мозаикалар арқылы зерттеледі.
Roman gardens and ornamental horticulture became highly developed under Roman civilization, and thrived from 150 BC to 350 AD. The Gardens of Lucullus (Horti Lucullani), on the Pincian Hill in Rome, introduced the Persian garden to Europe around 60 BC. It was seen as a place of peace and tranquillity, a refuge from urban life, and a place filled with religious and symbolic meaning. As Roman culture developed and became increasingly influenced by foreign civilizations, the use of gardens expanded. The Roman garden's history, function, and style is investigated through archaeological and archaeobotanical research, famously conducted at Pompeii, literary sources, and wall paintings and mosaics in homes.
Әсерлер
Римдік бағдарламалау египеттік және парсылық бағдарламалау техникаларының ықпалында болды, грек бағдарламалауымен танысу арқылы. Ежелгі Парсының бақтары Пасаргадтан және басқа да жерлерден белгілі ағыстардың (арналардың) айналасында ұйымдастырылған. Ежелгі грек бақтарында ағыстарды орнатудың археологиялық дәлелдері әлі табылмаса да, ғалымдар римдіктер бұл техниканы гректерден үйренгенін есептейді. Парсы бақтары құрғақ климатқа бейімделіп дамыды. Бақтарды қыста жылуды сақтау үшін, құрғақ желден қорғау үшін және оларды шөл және жарқыраған парсы жерінен ерекшелеу үшін қоршап тастады. Топырақ байытылып, құнарлы ету үшін өңделді. Ұлы Александр Батыс Азияны жаулап алғанда, ол жаңа жеміс-жидектер мен өсімдіктерді әкелді, бұл бағдарламалауға деген қызығушылықты жаңартты. Египетте б.з.б. 2800 жылға дейін ресми бақтар болған. Египеттің 18-ші династиясы кезінде байлардың үйлерін сәнмен бездеу үшін қолданылатын бағдарламалау техникасы толыққанды дамыды. Портиктер (жайлар) үйді сыртқы ортамен байланыстырып, ашық ауада тұруға арналған кеңістіктер жасады. Александрдан бұрын-ақ Афиналық Кимон өзінің бағының қабырғаларын бұзып, оны қоғамдық кеңістікке айналдырған. Римдік демалыс бақтары грек үлгісімен бейімделген, онда мұндай бақ жеміс өсіру үшін де пайдаланылған, бірақ гректерде "қасиетті тоғай" стиліндегі бақтар болған, олардың үй бақтары римдік үйлердің перистильдік бақтарына ықпал ету үшін жеткілікті болған жоқ. Ашық перистиль алаңдары үйлерді сыртқы ортамен байланыстыру үшін жобаланған. Афина ғибадатхана тоғайларын сәнмен бездеу және Спарта, Коринф және Патрас сияқты дәстүрлі емес грек қалаларында демалыс орындарын құру үшін пайдаланылған римдік стильді қабылдамады, олар батыс стиліндегі перистильді үй бақтарын қабылдады.
Roman gardening was influenced by Egyptian and Persian gardening techniques, through acquaintance with Greek gardening. The gardens of Ancient Persia were organized around rills, known from Pasargadae and other sites. Although archaeological evidence of rills have yet to be found in classical Greek gardens, scholars believe that the Romans learned this technique from the Greeks. Persian gardens developed in response to the arid climate. Gardens were enclosed to gather winter warmth, protect them from drying winds, and differentiate them from the barren and glaring Persian terrain. The soil was cultivated to became rich and fertile. When Alexander the Great conquered parts of Western Asia, he brought back with him new varieties of fruits and plants that prompted a renewed interest in horticulture. Formal gardens had existed in Egypt as early as 2800 BC. At the time of the 18th dynasty of Egypt, gardening techniques, used to beautify the homes of the wealthy, were fully developed. Porticos (porches) served to connect the home with the outdoors, creating outdoor living spaces. Even before Alexander, Cimon of Athens is said to have torn down the walls of his garden to transform it into a public space. Roman pleasure gardens were adapted from the Grecian model, where such a garden also served the purpose of growing fruit, but while Greeks had "sacred grove" style gardens, they did not have much in the way of domestic gardens to influence the peristyle gardens of Roman homes. Open peristyle courts were designed to connect homes to the outdoors. Athens did not adopt the Roman style that was used to beautify temple groves and create recreational spaces in the less traditional Grecian cities of Sparta, Corinth and Patras, which adopted the Western peristyle domestic gardens.
Қолданылуы
Римдік бақтар әр түрлі іс-шараларға бейімделіп салынған. Бастапқыда, қара жұмысшы римдіктер асхана бақтарын отбасыларын азықтандыру үшін, тағамдық өнімдердің көзі ретінде пайдаланды және көбінесе шөптер мен көкөністер өсірді. Ежелгі Лацийде әрбір шаруашылықтың бір бөлігі бақ болған. Катон Ескінің "De agri cultura" атты еңбегінде, әр бақ үйге жақын орналасуы керек және гүлзарлары мен әсемдік ағаштары болуы тиіс делінген. Кейіннен, египеттік, парсылық және грек бақтарының әртүрлі ықпалы римдік бағбандық өнерінің бір бөлігіне айналып, виллалар мен сарайлардың ләззат бақтарын, сондай-ақ халыққа арналған саябақтар мен демалыс және жаттығулар үшін жасалған бақтарды құрады. Бай римдіктерге арналған ерекше бақтар болған жоқ; кез келген азаматқа өз жері немесе үйі болса жеткілікті болды. Помпейдегі қазбалар орташа римдіктердің үйлерінің көлемдік шектеулеріне байланысты, үйлерге жалғастырылған бақтардың кішірейтілгенін көрсетті. Гораций өз заманында гүл бақтары ұлттық ойын-сауыққа айналғанын жазды. Август Римдегі Опиан төбесінде "Porticus Liviae" деп аталатын қоғамдық бақ салдырды. Римнен тыс жерлерде бақтар байлық орталықтарында көбейді. Римдік бақтардың өңделген үлгілері Африка, Галлия және Британиядағы римдік поселеністерде қабылданды.
Roman gardens were built to suit a range of activities. Initially, lower class Romans used kitchen gardens as a source of food to provide for their families and mainly grew herbs and vegetables. In Ancient Latium, a garden was a part of every farm. According to Cato the Elder, in his text De agri cultura every garden should be close to the house and should have flower beds and ornamental trees. Later, the different influences of Egyptian, Persian, and Greek gardens became a part of Roman horticulture, producing villa and palatial pleasure gardens, along with public parks and gardens meant for enjoyment or to exercise in. No type of garden was specifically reserved for wealthy Romans; all a civilian needed was to have their own land or home. Excavations in Pompeii show that gardens attached to residences were scaled down to meet the space constraints of the home of the average Roman. Horace wrote that during his time, flower gardens became a national indulgence. Augustus constructed the Porticus Liviae, a public garden on the Oppian Hill in Rome. Outside Rome, gardens tended to proliferate at centers of wealth. Modified versions of Roman garden designs were adopted in Roman settlements in Africa, Gaul and Britannia.
Домус (қалалық үй)
Бұл өздігінен тұрған құрылыс әдетте бір қабатты болып, күнделікті шаруалар үшін бірнеше бөлмелерді және үйдің алдыңғы бөлігінде жаңбыр суын жинауға және айналасын жарықтандыруға арналған атриумды қамтитын. Үйдің арт жағында көбінесе hortus (бақ) немесе peristylium (ашық алаң) орналасқан. Мұндай бақтар қалалық тұрғын үйлерде, мысалы, Помпей қаласының қабырғалары ішіндегі үйлерде кең таралған.
This free standing structure was usually one story, containing multiple rooms for everyday activities and an atrium toward the front of the house to collect rainwater and illuminate the area surrounding it. Toward the back of the house was often a hortus (garden) or peristylium (an open courtyard). These gardens are common in urban dwellings, such as those within the walls of Pompeii.
Римдік вилла
Римдік вилла әдетте қалаға қолжетімді, бай адамдарға арналған елдік үй болып табылды және қалалық өмірден демалыс орны қызметін атқарды. Виллалар мен олардың бақтары орналасқан жеріне қарай жіктеледі: ең көп таралған түрлері – теңіз жағасындағы, қала маңындағы және ауылдық виллалар. Соның бір көрнекті мысалы – Лаврентумдағы теңіз вилласы, оны Плиний Кіші өз хаттарында егжей-тегжейлі сипаттаған. Вилла бақтары зәулім безендірілген, сондай-ақ жаттығуларға арналған жеке кеңістіктер, гимназиялар мен аң аулауға қолайлы үлкен ашық алаңдар болуы мүмкін еді.
The Roman villa was typically a country house for wealthy people, that was accessible from the city, and served as a retreat from urban living. Villas and their gardens are categorized by location: maritime, suburban, and country villas being the most common kinds. A notable example is the maritime villa at Laurentum, which Pliny the Younger describes at length in his letters. Villa gardens were lavishly decorated, and could include private spaces for exercise, known as gymnasiums, and larger open areas for hunting game.
Ауылдық вилла
Вилла рустика – елді мекендерден тысқары орналасқан вилла, көбінесе ірі шаруашылықтың орталығы болған. Мұндай жерлердегі бақтар кең аумаққа егілген, және көбінесе өңдеу құралдарымен кездеседі, бұл виллалар пайда табу үшін өнім өндіргенін көрсетеді. Бұл бақтар технологиялық тұрғыдан дамыған, суару жүйелері, екпелер және тозаңдану сияқты әдістерді қамтитын.
A villa rustica was a villa set in the countryside, often the hub of a large agricultural estate. Gardens at these sites were planted at a large scale, and often are found with processing equipment, suggesting that the Villas were producing goods for profit. These gardens could be technologically complex, incorporating irrigation, grafts, and cross pollination.
Императорлық бақтар
Тек императорлық отбасыларға ғана арналған, өте үлкен және әсем. Императорлық бақтар түрлі жерлерде құрылуы мүмкін еді. Қалалардағы сарай бақтары билік бір әулеттен екіншісіне ауысқанда өзгеріп отырды, ал императорлық вилла бақтары қалыпты ауылдық виллаға ұқсас болғанмен, әлдеқайда зәулім болды.
Reserved for imperial families alone, very large and extravagant. Imperial gardens could be constructed in various places. Palace gardens, in cities were transformed as power shifted from one ruling family to another, while imperial villa gardens were largely the same as a typical country villa, though more elaborate.
Тұрғын үйге арналған емес бақтар
Тұрғын үйге жатпайтын бақ – қоғамдық пайдалану үшін отырғызылған және күтіліп ұсталатын, немесе иесінің қайтысынан кейін адамдарға арналған бақтарды білдіреді. Оларға ғибадатханалық бақтар, киелі тоғайлар – белгілі бір құдайдың құрметіне орнатылған ағаштар жиынтығы, саябақтар және т.б. жатады. Тұрғын емес бақтарды элита салып, халыққа арнап, театрлар немесе моншалар сияқты қоғамдық мұқтаждарға арналған басқа да ғимараттарға немесе ескерткіштерге жалғастырған, бұл практика эвэргетизм деп аталады. Сонымен қатар, өнім мен гүл өсіруге маманданған коммерциялық бақтар да осы санатқа кіреді. Аумақ әдетте сыртқы жиһазбен, су тағы немесе фонтанмен безендіріліп, бақтың барлық ерекшеліктерін көрсететін серуеннің бастапқы нүктесі болады. Перистиль – грек сөзінен шыққан, онда "peri" – "айналасында", ал "style" – "баған" деген мағынаны білдіреді. Бұл бағандармен қоршалған ашық ауланың түрін көрсетеді, үстінде портик (дәліз) орналасқан. Террасалық бақтар, көлбеу жер бедері әдеттегі бақтың орналасуын қиын болған жағдайда салынған. Олар баспалдақтардан тұратын деңгейлерден құралған, көбінесе басқа деңгейлермен контраст жасау үшін жасалған. Ксист (бақша жолы немесе терраса) – римдік бақтардың маңызды бөлігі болды. Ксист көбінесе төменгі баққа немесе амбулацияға қараған. Амбулацияның бойында түрлі гүлдер, ағаштар және басқа жапырақтар өседі, бұл тамақтан кейін демалуға, әңгімелесуге немесе басқа да ойын-сауыққа арналған ыңғайлы орын болды. Жестация – үй иесінің атпен жүруіне немесе құлдарымен көтерілуіне арналған көлеңкелі далада. Ол әдетте амбулацияны айналатын немесе жеке овал пішіндес кеңістік ретінде салынған. Бақшада жолдар мен жаяу жүргіншілерге арналған жолдар жиі салынды. Олар тас, қиыршық тас, құм немесе тығыздалған топырақтан жасалған. Бақтарда мүсіндерден фрескаларға дейін, күн сағаттарына дейін түрлі әшекейлік заттар болған. Олар табиғат көріністерін бейнелеген немесе құдайларға немесе басқа әлемдік жандарға арналған киіз үйлер (эдикула) ретінде орнатылған. Атриум үйдің ішінде орналасқан болса да, ол бақтың бір бөлігі саналады, себебі ол римдіктерге жаңбыр суын жинауға мүмкіндік беретін ашылуға ие, ол имплювиум деп аталады. Бақ қабырғаларының эстетикалық және практикалық маңызы болған. Қабырғалар бақтың тақырыбын күшейту үшін мүсіндермен, суреттермен және дизайн элементтерімен безендірілген. Вильгельмина Яшемски қазба жұмыстарын жүргізген Помпейдегі дүкен бағы сияқты практикалық бақтарда вандализм мен ұрлықтың алдын алу үшін периметрлік қабырғаларға керамика сынықтары орнатылған. Римдік отбасының бағында ең көп кездесетін өсімдіктер – қарағай, раушан, кипарис, розмарин және түтін ағаштары болған. Сондай-ақ, онда түрлі гүлдік ағаштар, сәндік мақсатта кесілген биік ағаштар, қызғалдақ, гиацинт, нарцисс, қызғылт түсті қызғалдақ, шафран, кассия және тимьян да кездеседі. Нақты бақтағы өсімдіктердің түрлері көбінесе бақтың мақсатына, орналасуына және көлеміне байланысты болған, бірақ әдетте өлшем тәртібімен отырғызылған, кіші өсімдіктер төсектің алғы жағына, ал үлкендері артқы жағына қарай отырғызылған. Ірі көлемдегі коммерциялық гүл бақтары да қазылған, мысалы, Помпейдегі Геркулес бағы.
A non residential garden refers to a garden either planted and maintained for public use, or one dedicated to the people after the death of the owner. These consisted of temple gardens, sacred groves–collections of trees established in honor of a specific deity, parks, etc. Non residential gardens were constructed and dedicated to the people by the elite, and attached to other buildings or monuments constructed for public use, such as theaters or baths, in a practice commonly referred to as euergetism. Additionally, commercial gardens, that typically specialized in growing produce or flowers, also fall into this category. The patio would normally be decorated with outside garden furniture, a water basin or fountain, and be the starting point of a walk that would show off all the features of the garden. Peristyle – from a Greek word, where "peri" means "around" and "style" means "column" – denotes a type of open courtyard, which is surrounded by walls of columns supporting a portico (porch). Terrace gardens were constructed when a hilly landscape made it difficult to enjoy a typical garden layout. These gardens consisted of stepped levels, often designed to contrast the other levels. The xystus (garden walk or terrace) was a core element of Roman gardens. The xystus often overlooked a lower garden, or ambulation. The ambulation bordered a variety of flowers, trees, and other foliage, and it served as an ideal place for a leisurely stroll after a meal, conversation, or other recreational activities. The gestation was a shaded avenue where the master of the house could ride horseback or be carried by his slaves. It generally encircled the ambulation or was constructed as a separate oval shaped space. Paths or walkways were often constructed through the garden. These were made with loose stone, gravel, sand, or packed earth. Gardens featured many ornamental objects, from sculpture to frescoes to sundials. These depicted nature scenes or were put in place as a shrine (aedicula) to the gods or otherworldly creatures. Even though an atrium is found inside the house, it is considered part of the garden because it has an opening that would allow Romans to collect rain water, known as an impluvium. The garden walls had both aesthetic and practical value. Walls were decorated with statues, paintings, and design elements to enhance the theming of the garden. More practical gardens, such as the shop garden at Pompeii excavated by Wilhelmina Jashemski, contained fragments of pottery embedded into the perimeter walls, to prevent vandalism and theft. The most popular plants found in a typical Roman family's garden were pine trees, roses, cypress, rosemary, and mulberry trees. Also possibly included were a variety of dwarf trees, often pruned for ornamental purposes, tall trees, marigolds, hyacinths, narcissi, violets, saffron, cassia, and thyme. The types of plants in a specific garden often depended on the purpose, location, and scale of the garden, but were commonly planted in size order, with the smaller plants at towards the front of the bed, and the larger at the back. Large scale, commercial flower gardens have also been excavated, such as the Garden of Hercules at Pompeii.
Ағаштар
Ағаштар көлеңке беру үшін, өрмелегіш өсімдіктерге тірек болу үшін қолданылған. Плиний Үлкені "Табиғи тарих" еңбегінде, белгілі бір ағаштар түрлі құдайлардың құрметіне отырғызылғанын жазады.
Trees were used to provide shade, structural support for vining plants, Pliny the Elder writes, in the Natural History, that certain trees were planted in honor of various gods.
Шөптер мен дәмдеуіштер
Шөптер римдіктердің бақшаларында кең таралған, олар тағамдық және емдік мақсаттар үшін өсірілген. Сарымсақ, базилик, кориандр, укроп, петрушка, розмарин, пияз және горчица сияқты түрлер империяның өкілдігі барлық жерде, тіпті Ұлыбританияда да егілген.
Herbs were a common feature of a Roman kitchen garden, cultivated for culinary and medicinal purposes. Species such as garlic, basil, coriander, dill, parsley, rosemary, onion, and mustard were grown across the Empire, as far as Britain.
Жүзімдік өсімдіктері
Жүзімдік өсімдіктер көбінесе терракота тоқтайларға отырғызылып, сәндеу және көлеңке үшін бақша құрылыстарына өсіріліп бағытталған. Рим бағының кейінгі кезеңдерге тигізген әсерінің көп бөлігі Византия империясының бағбандық тәжірибесі арқылы жетті. Рим бағының осы сақталған түрі итальян бағына алып келді, оның элементтері Ренессанс, Барокко, неоклассикалық және тіпті 20-ғасырдың ландшафт архитекторлары тарапынан қабылданып, пайдаланылды. Бұдан әрі, Италиядағы бағбандық құралдары мен технологиялары өте ұқсас: қазіргі итальян бақтарында түрлі түрлердің бірге отырғызылуы және терракота тоқтайларды қолдану кең таралған.
Vining plants were often planted in terracotta pots and trained to grow up garden structures for decoration and shade. Much of the influence of the Roman garden on later eras passes through the gardening practices of the Byzantine Empire. This preserved version of Roman garden designs led to the Italian garden, elements of which were adopted by Renaissance, Baroque, Neoclassical, and even 20th century landscape architects. Further, gardening implements and technologies in Italy are very similar: modern Italian gardens feature interplanting of various species, and the use of terracotta pots.