Моцарттың «Сылыс флейтасы»: Ингмар Бергманның түсірілімі

Кіріспе

1975 жылғы швед музыкалық фильмі

"Солғай флейта" (Trollflöjten) – Ингмар Бергманның 1975 жылы Моцарттың "Солғай флейта" операсының бейнелеуі. Алғашқыда теледидарлық жоба ретінде жоспарланған бұл фильм 1975 жылдың 1 қаңтарында швед телеарнасынан көрсетілді, бірақ одан кейін сол жылы кинотеатрларда да көрсетілді. Бұл туынды операның ең сәтті фильмдерінің бірі және режиссердің туындыларының арасындағы ерекше жұмыс ретінде кеңінен танылған. Фильм 1976 жылы "үздік шетелдік телебағдарлама" номинациясы бойынша BAFTA сыйлығын жеңіп алды және "үздік шетелдік фильм" номинациясы бойынша "Алтын глобусқа" ие болды.

Стиль

Бергман оқиғаны ертегі әлемін реалистік киноарнайы бейнелеумен емес, ертегі әлемін бейнелейтін театрлық оқиғаның реалистік бейнелеуімен баяндауға тырысты. Осы мақсатта ол көрерменге театрлық контексті үнемі еске салады, мысалы, көрермендерді көрсету арқылы. Овертура басталғанда, экранды спектакльге қатты қызыққан жас қыздың беті толыққанды көрсетеді. Музыка жалғасқанда (оркестр көрсетілмейді), бұл көрініс көрермендердің көптеген әртүрлі беттеріне ауысады – түрлі нәсілдер, жас және әлеуметтік топтар. Әрекет басталғаннан кейін, қыз кейде қайтадан пайда болады, оның бет-әлпеті көбінесе музыканы көрсетеді. Бергман фильмді театрлық оқиға екенін еске түсірудің тағы бір жолы – 18 ғасырдағы театрдың механикалық сахналық шеберлігін ашық көрсету. Сол кездегі декорациялар қазіргі заманғы эффектілермен салыстыруға келмейтін, бірақ олар икемді және жылдам өзгертілетін болды. Сондықтан, Түннің патшайымы алғаш келгенде, күн түнге айналады, біз жаңа сахнаны құру үшін жылжып жатқан фондардың өзгеруін көреміз. Сол сияқты, Папагена мен Папагено қысқы пейзажда бір-бірін қуанышпен тапқанда, сиқырлы қоңыраулардың үні бірден қыстан көктемге ауысады, ал екі кейіпкер бір-бірінің қысқы киімдерін шешеді. 18 ғасырдағы әсем безендірілген ыстық ауа шарында келген Үш жігіттің бейнесі Бергманның Шиканедердің түпнұсқа либреттосына адал бейнелеуі болып табылады; Шиканедер театрында осындай механикалық құрылғылар көп болды. Спектакль барысында және антракт кезінде сахна артындағы көріністерді көреміз. Тамино флейта ойнаса, қанаттың арасынан Папагено (Таминоның флейтасына жауап қайтарады) және Паминаны көреміз. Сюжеттің осы кезеңінде Памина мен Тамино әлі кездеспеген. Памина мен Папагено сахнада болғанда, керісінше болады, бұл жолы Папагеноның пан-флейтасына жауап беретін қанаттағы бағанада отырған Тамино көрінеді. Бұрын, Папагено өзінің алғашқы ариясын орындағанда, Папагена төбеден пайда болатынын көреміз, бірақ олар әлі кездеспеген. Антракт кезінде Сарастроның діни қызметкерлері сахнаға жиналады, екінші актіні бастайтын діни кеңеске дайындалады. Сарастроның өзі (Ульрик Колд кейіпкерінен тыс – ол көзілдірік киеді) «Парсифаль» операсының ноталарын оқып отыр (сол кезде Колд операны жазу үшін репетиция жасап жатты), ал камера Моностатостың құлының рөлін ойнайтын балаға Дональд Дак комиксін оқып береді. Биргит Нординнің макияжы түзетіліп, кейінірек екінші актідегі «Der Hölle Rache» ариясын орындауға дайындалады. Соңында, екінші акт үшін перде көтеріле бастағанда, Моностатостың тағы бір құл баласы пердедегі төменгі ойықтан қарап тұрады, оған жоғарырақ ойықтан қарап тұрған Сарастро қосылады. Бұл сахна артындағы көріністердің бір ерекшелігі – әншілердің өздері ойнайтын кейіпкерлерге ұқсауы. Мысалы, Папагеноның алғашқы кіруінен бұрын, Хокан Хагегардтың (Папагеноның актері) киім ауыстыру бөлмесінде сахна артындағы көрініс көрсетіледі. Кенеттен, өзінің белгісіне дайын болу үшін, ол төсегінен секіріп тұрып, қанатқа жүгіреді, онда ол өз құбығында тиісті ноталарды ойнайды, содан кейін сахналық жұмысшы (Тәмино 1-ші актіде кездесетін жарғақтардың біріне киінген) оған құс клеткасына көмектеседі, осылайша ол уақтылы кіруге жетеді. Осылайша Хагегард Папагено сияқты сенімсіз және беймаза болып көрінеді. Антракт кезінде Түннің патшайымы (Биргит Нордин) мен Үш қыз, жамандықтары әшкереленгеннен кейін, «Тымылдауға тыйым салынған» деген белгінің алдында темекі шегетінін көруге болады. Памина мен Тамино (Ирма Урилла мен Йозеф Кёстлингер) антракт кезінде киім ауыстыру бөлмесінде тыныш шахмат ойнап отырады, бұл операдағы кейіпкерлер ретінде олардың қарым-қатынасының тазалығын көрсетеді. Ульрик Колд «Парсифаль» рөлін Сарастро рөлінен кем емес салмақпен зерттейді. Фильм ескі театрдың контексіне баса назар аударса да, онда тек киноарнайы эффектілер бар. Сондықтан әншілердің көптеген жақын суреттері бар. Тамино Паминаның суреті бар медальонға қарағанда, ол медальонның ішінде тіріледі, оның иығының үстінде Моностатостың жағымсыз беті көрінеді. Үш жігіттің Паминаның өзін-өзі өлтіруіне жол бермейтін көрінісі қарда өтеді, әрине, театр сахнасында емес.

Bergman sought to tell the story not with a realistic cinematic depiction of a fairy tale world, but rather with a realistic depiction of a theatrical event, itself portraying a fairy tale world. To this end he constantly reminds the viewer of the theatrical context, for instance by showing the audience. As the overture begins, the screen is filled by a close up shot of the face of a young girl, deeply engaged with the performance. As the music proceeds (the orchestra is never shown) this view gives way to close ups of many different faces in the audience – faces of many races, ages, and classes. After the action begins, the young girl briefly reappears from time to time, her facial expressions often reflecting the music. Another way in which Bergman reminds the viewer that the film is a theatrical event is to display openly the mechanical stagecraft of the 18th century theater. The scenery of the time could hardly vie in realism with modern day effects, but it was fluid and swiftly changeable. Thus when the Queen of the Night first arrives, day turns to night as we witness the shifting backcloths moving to create the new scene. Similarly, when Papagena and Papageno joyously discover each other in a winter landscape, the chiming of the magic bells quickly changes the scenery from Winter into Spring while the two characters remove each other's winter garments. The arrival of the Three Boys by descent in a charmingly decorated 18th century hot air balloon represents a faithful reflection by Bergman of Schikaneder's original libretto; Schikaneder's theater abounded in mechanical devices of this kind. Throughout the performance and during the intermission, we get backstage views of the theatre. Tamino plays his flute while, through the wings, we catch sight of Papageno (responding to Tamino's flute) and Pamina. At this stage in the plot, Pamina and Tamino have not yet met. The opposite happens when Pamina and Papageno are on stage and, this time, it is Tamino who is seen sitting on a ladder in the wings responding to Papageno's pan flute. Earlier, when Papageno sings his first aria, we see Papagena appear from the rafters, but at this stage, they too have not yet met. During the intermission, Sarastro's priests gather on the stage, readying themselves for the priestly council that will begin the second act. Sarastro himself (Ulrik Cold out of character – he wears glasses) sits reading the score of Parsifal (at the time, Cold was rehearsing for a recording of the opera) while the camera pans to a child playing one of Monostatos' slaves reading a Donald Duck comic book. Birgit Nordin has her makeup adjusted, preparing for her later appearance under grotesquely colored lighting as she sings her second act aria "Der Hölle Rache". Finally, as the curtain is about to rise for act 2, another of Monostatos' child slaves peers through a low peephole in the curtain and he is joined by Sarastro who peeps through a higher one. A conceit of these backstage glimpses is that the singers themselves are made to resemble the characters they are playing. For example, prior to Papageno's first entry, there is a cut to Håkan Hagegård (Papageno's actor) backstage in his dressing room. Suddenly, to be ready for his cue, he jumps up out of his bed and rushes to the wings where he plays the appropriate notes on his pipe, is then helped into his birdcage by a stagehand (dressed as one of the bats Tamino encounters later on in act 1), and thus succeeds in making his entrance in the nick of time. Thus Hagegård is seen as just as unreliable, and imperturbable, as Papageno. During intermission, the Queen of the Night (Birgit Nordin) and the Three Ladies, having already been revealed as wicked, are seen smoking cigarettes in front of a "Smoking Forbidden" sign. Pamina and Tamino (Irma Urrila and Josef Köstlinger) are seen during intermission quietly playing chess in the dressing room, perhaps reflecting the chastity of their relationship as characters in the opera. Ulrik Cold studies his part for Parsifal with no less gravity than he brings to the role of Sarastro. Although the film emphasizes the context of the old theater, it also includes many effects that are purely cinematic. Thus, there are many close ups of the singers. As Tamino looks at the locket containing Pamina's picture, she comes alive inside the locket, with the ominous face of Monostatos glimpsed over her shoulder. The scene in which Three Boys prevent Pamina's near suicide takes place in the snow, and clearly not on the theater stage.

Қабылдау

Фильм үлкен табысқа қол жеткізді. 1975 жылы Жаңа жыл мерекесінде теледидардағы тұңғыш көрсетілімінде ол Швеция халқының үштен бір бөлігіне жетті, ал кинотеатрларда жарық көрген кезде ол "әлемдегі кассаларда қызу шаруашылыққа" (Полин Каел) себеп болды және көптеген сыншыларды қуантты. The New Yorker журналында Каел былай деп жазды:

Ингмар Бергманның "Солдат флейтасының" фильмдік нұсқасы – бақыт сыйы, операны қалай түсіруге болатынының үлгісі. Бергман көптеген режиссерлерді қыңырлатқан осы сезімтал, сәнді операны қолға алып, оны осыншалықты әсерсіз орындау үшін жаңа, тынышқан сенімділікке жеткен болуы керек. Бұл толыққанды әсемдеусіз қойылым, әлі де гүлге толы. Фильм 1975 жылы Канн кинофестивалінде көрсетілді, бірақ негізгі бәйгеге қатыспады. Ол Ұлттық киносыншылар қоғамының арнайы сыйлығын жеңіп алды. Киносыншы Роджер Эберт 1975 жылғы 10 үздік фильмнің тізімінде осы фильмді 3-орынға қойды. Rotten Tomatoes веб-сайтында "Солдат флейтасы" 25 сынға негізделген 92% мақұлдау рейтингіне ие, орташа бағасы 8.00/10. Сайттың сыншыларының консенсусы: "Шапшаң және қуанышпен толы, Ингмар Бергманның Моцарттың "Солдат флейтасы" операсының фильмдегі сахналық қойылымы скандинавиялық стильмен операның көңілділігі мен сатирасын жеткізеді". Кинотеатрларда көрсетілгеннен түскен пайда швед радиосының бір үлкен жобаға көп қаржы жұмсағаны туралы бұрынғы сын-есімдерді жоюға жеткілікті болды. Фильмге қатысты сын-пікірлердің мол жинағы пайда болды. Әншілердің ішінде Хокан Хагегард опера мен концерттерде халықаралық мансабын жалғастырды. Фильмді музыкалық тұрғыдан Ричард Эвидон қарастырып, Бергманға фильмді Моцарттың өзінің көзқарасын іске асырғаны үшін мақтады: "Осы Сиқырлы флейтаны тек Ингмар Бергман ғана жасай алатын еді; бірақ оның жетістігінің бір бөлігі – бізді режиссердің қолынан бездіріп, Моцарттың керемет туындысына жақындату". Швед кино институтының жаңадан өңдеуінен кейін 2018 жылы BFI blu-ray нұсқасын шығарды; Опера сыншысы "Бергманның музыканы сөз бен бейнеге сай келетін кеңістіктік шеберлігін ерекше атап көрсеткен" өткір бейнелеу мен динамикалық дыбысты атап өтті. Қайта жаңарту Моцарттың ізімен (Данн, 1938), анимациялық "Папагено" (Райнер, 1935) және "Осындай түні" (Асквит, 1955) фильмдерімен бірге жасалды.

Ingmar Bergman's film version of The Magic Flute is a blissful present, a model of how opera can be filmed. Bergman must have reached a new, serene assurance to have tackled this sensuous, luxuriant opera that has bewildered so many stage directors, and to have brought it off so unaffectedly. It's a wholly unfussy production, with the bloom still on it. The film was shown at the 1975 Cannes Film Festival, but was not entered into the main competition. It won a special award at National Society of Film Critics Awards. Film critic Roger Ebert ranked the film 3rd in his 10 Best Films of 1975 list. On the review aggregator website Rotten Tomatoes, The Magic Flute has an approval rating of 92% based on 25 reviews, with an average score of 8.00/10. The site's critical consensus reads: "Fleet and joyous, Ingmar Bergman's filmed staging of Mozart's The Magic Flute captures the opera's mirth and satire with Scandinavian flair." The theatrical release made profits sufficient to blunt earlier criticism that Swedish Radio had devoted too much of its funds to a single large project. A substantial body of critical scholarship ultimately arose centered on the film. Of the singers, Håkan Hagegård went on to a prominent international career in opera and recitals. The film was reviewed from a musical perspective by Richard Evidon, who paid Bergman the compliment of praising the film as a realization of Mozart's own vision: "Only Ingmar Bergman could have made this Magic Flute; but part of his achievement is in letting us forget the director's hand as we watch and are drawn closer to Mozart's sublime work." Following re mastering by the Swedish Film Institute, a blu ray edition was published by the BFI in 2018; the Opera reviewer noted the "pin sharp visuals and dynamic sound, highlighting the spatial care with which Bergman matches music to word and image". The restoration was coupled with In Mozart's Footsteps (Dunn, 1938), the animation Papageno (Reiniger, 1935), and On Such a Night (Asquith, 1955).