Кіріспе
Нейропсихологиялық құбылыс. Бағытталған зейіннің шаршауы (БЗШ) – мидың тежегіш зейін механизмдерін шамадан тыс пайдалану нәтижесінде туындайтын нейропсихологиялық құбылыс. Бұл механизмдер назарды белгілі бір тапсырмаға шоғырландырып, келіп түсетін алаңдатушы факторларды басқарады. Назар шоғырланғандағы ең үлкен қауіп – басқа күйзелістердің бәсекесі, олар назарды ауыстыруға себеп болуы мүмкін. Адам белгілі бір ойға назар аудару үшін барлық ықтимал алаңдатушы факторларды тежейді, ал орталық ой қызметін күшейтпейді. Бағытталған зейіннің шаршауы мидың жаһандық тежегіш жүйесінің белгілі бір бөлігіне күйзелістердің саны артуына байланысты шамадан көп жүктеме түскенде пайда болады. Бұл уақытша жағдай, клиникалық ауру немесе жеке тұлғаның бұзылысы емес. Бұл – мидағы тежегіш механизмдердің уақытша шаршауы. Тежелім теориясына сәйкес, назар мен алаңдату арасында кезектесу – табиғи процесс. Адамның күш-жігері әртүрлі тапсырмаларды қамтуы мүмкін болғанымен, әрбір келіп түсетін күйзеліс бір бағытталған зейін механизмін қолданады.
Directed attention fatigue (DAF) is a neuro psychological phenomenon that results from overuse of the brain's inhibitory attention mechanisms, which handle incoming distractions while maintaining focus on a specific task. The greatest threat to a given focus of attention is competition from other stimuli that can cause a shift in focus. This is because one maintains focus on a particular thought by inhibiting all potential distractions and not by strengthening that central mental activity. Directed attention fatigue occurs when a particular part of the brain's global inhibitory system is overworked due to the suppression of increasing numbers of stimuli. This temporary condition is not a clinical illness or a personality disorder. It is rather a temporary fatigue of the inhibitory mechanisms in the brain. According to inhibition theory, it is natural for one to alternate between periods of attention and distraction. Although one's efforts may involve very different tasks, each incoming stimulus calls upon the same directed attention mechanism.
ADHD-мен байланыс
Көңіл шоғырландыру тапшылығы және гипербелсенділік синдромының кейбір белгілері бағытталған назардың шаршауының белгілерімен ұқсас. Бағытталған назардың шаршауы сияқты, АҚШ да префронтальды қабыққа әсер етеді. Атап айтқанда, АҚШ-мен ауыратын балаларда оң жақ префронтальды қабықшаның белсенділігі төмендеуі байқалады. Тәжірибелер көрсеткендей, АҚШ белгілерінің ауырлығы сол және оң жақ префронтальды қабықтағы қан ағынының асимметрия деңгейімен байланысты болуы мүмкін. Бағытталған назардың шаршауы мен АҚШ бірдей жатқызушы механизмнің бұзылуынан туындауы мүмкін, және соңғы клиникалық деректер балаларда АҚШ белгілерін азайтуға көмектесетін бағытталған назардың шаршауына арналған емдеудің бірдей әдістерін көрсетіп отыр. Алайда, АҚШ-тен айырмашылығы, бағытталған назардың шаршауы уақытша жағдай екенін, клиникалық синдром емес екенін ескеру маңызды.
Себеп
Басталуында, бағытталған назардың шаршауы мидың тежеу жүйесін қолдануға байланысты әртүрлі іс-әрекеттерден туындауы мүмкін. Бұл жүйені белсендіретін іс-әрекеттерге көп тапсырманы бірдей орындау, бұзылатын шулы ортада жұмыс істеу, ұйқының жетіспеуі және ұзақ назар сақтау кезінде жиі назар аударуды өзгерту жатады. Сонымен қатар, DAF оқу немесе жаңа идеяларды меңгеру сияқты зейін шоғырландыруды қажет ететін жұмыстардың нәтижесінде де пайда болуы мүмкін. Төтенше жағдайлар, емтихан немесе жұмыс мерзімдерінен туындайтын стресс сияқты сыртқы факторлар да DAF-ты тудыруы мүмкін.
Анатомия
Бағытталған көңіл немесе ерікті көңіл, зор концентрация мен назар қажет етеді және мәселе шешу сияқты міндеттерде қолданылады. Осы типтегі көңіл мидың тежеу механизмдерін пайдаланады, олар қолдағы міндетке қатысы жоқ келіп түсетін стимулдарды тоқтатуға көмектеседі. Мидың бірнеше бөліктері, негізінен мидың маңдай және төбелік бөліктерінде орналасқандары, бағытталған көңілді сақтауға қатысады. Нақтырақ айтқанда, бағытталған көңіл механизмі префронталды қабықты (ПФҚ), алдыңғы цингулятты қабықты (АҚҚ) және ми сабасының базальді ганглияларын қолданады. Кейбір функционалдық МРТ зерттеулері бағытталған көңілдің алдыңғы цингулятты қабық пен бүйірлік префронталды қабықтағы өзгерістерді қамтитынын көрсетті, бұл екі аймақ арасындағы байланыстың күшеюінің нәтижесі болуы мүмкін. Сондай-ақ, оң жақ төменгі маңдай қабығының (ТМҚ) жауапты тежеуде мамандықтанған рөл атқаратынына дәлелдер бар. Бұл аймақ төменнен жоғарыға қарай жауапты ақпаратты интеграциялауда маңызды рөл атқарады және мақсатқа бағытталған мінез-құлықты жеңілдетеді. Мидың осы аймақтарының ДАФ-қа қатысы бар екені белгілі, бірақ олардың ДАФ симптомдарын күшейтуге қатысты молекулалық механизмдері әлі толыққанды зерттелмеген.
Дифференциалдық диагностика
Стресс тұжырымдамасы көбінесе ақыл-жалыққандық деп сипатталатын жағдайларда қолданылады, бірақ екі тұжырымның арасында айқын айырмашылық бар. Стресс – қауіпті немесе зиянды деп бағаланған күтілетін оқиғаға дайындықпен байланысты. Ақыл-жалыққандық стрестік жағдайлардың салдары болуы мүмкін, бірақ ол адамға ұнайтын жобада тыңғырықпен жұмыс істеуден де туындауы мүмкін. Мұндай жағдайларда қауіп немесе зиян күтілмейді, бірақ нәтижесі шаршау болып табылады. Ақыл-жалыққандықтың ерекшелігі – назар аударудың қиындығы. Ақыл-жалыққан адам үшін қызықты емес нәрсеге назар аудару ауыр болады, ал қызықты нәрсеге назар аудару ешқандай қиындық тудырмайды. Осылайша, қолданылған күш-жігері мен назар аударудың өзгеруіне қарай екі түрлі назар бар: Ерікті емес назар – қызықты немесе қызығушылық тудыратын нәрсе болғанда ешқандай күш-жігерді қажет етпейтін назар. Ерікті назар немесе бағытталған назар – бірқалыпты немесе жалықтыратын нәрсеге назар аудару үшін көп күш салуды талап ететін назар.
Involuntary attention refers to attention that requires no effort at all, as when something exciting or interesting happens. Voluntary attention, or directed attention, refers to attention that requires a great deal of effort, as when something is monotonous or boring.
Емдеу
DAF әсерін азайту үшін қолданылатын шаралар бар. Оларға сыртқы ортадағы көңіл аладындарды азайту, ішкі ойлардан сананы тазарта білу және ұзақ назар қадалу кезінде қысқа үзіліс жасау кіреді. Бағытталған назардың шаршауын әр түнде жеткілікті ұйықтау арқылы азайтуға болады, себебі ұйықтағанда назарды шектейтін химиялық заттар қайта толықтырылады. Эстетикалық орта да психикалық шаршаудан жаңаруға көмектесетін қалпына келтіру функциясын атқарады. Зерттеулер көрсеткендей, өмір мен мақсаттарыңыз туралы ойлану сияқты жандануға көмектесетін тәжірибелер, бағытталған назардың шаршауымен күресуге көмектеседі. Назарды жаңарту теориясы бойынша, орман, таулы ландшафттар немесе жағажай сияқты табиғи орталар назарды қалпына келтіру үшін ерекше тиімді болып көрінеді, себебі оларда әртүрлі, салыстырмалы түрде әлсіз күштер көп, бұл сананы бос серуендеуге және қатаң назардан демалуға итермелейді.
Зерттеу
Қазіргі уақытта жүргізіліп жатқан зерттеулер DAF жиілігін азайтудың жолдарын қарастыруда және табиғи ортаға ұшырау DAF симптомдарын азайтуға көмектесе алатынын көрсетеді. Бұл саладағы жетекші ғалымдар – Мичиган университетінің экологиялық психологтары Рейчел мен Стивен Каплан. Рейчел мен Стивен Каплан алғашқылардың бірі болып, ұзаққа созылған назар қоюдың назардың шаршауына алып келетінін анықтады. Капланның теориясының негізі – «жай қызығушылық» деген ұғым. Сонымен қатар, тіпті қалалық көшеде қысқа ғана уақыт өткізудің де адамның нақты бір міндетке назар аудару қабілетіне әсер ететіні анықталды. Тәжірибелік зерттеулер көрсеткендей, табиғи ортада уақыт өткізу немесе тіпті табиғат суреттерін қарау, назарды бағыттауды жақсарта алады. Ландшафт және Адам Денсаулығы зертханасы (ЛГБЗ) адамдар мен олардың қоршаған ортасы арасындағы күрделі байланысты зерттейтін зерттеулерді аяқтады. Зертхана ғалымдары бағытталған назардың шаршауы, тітіркену және агрессия арасындағы байланысты анықтады. Олардың зерттеулері табиғаттың қалпына келтіру әсерінен айырылған адамдардың агрессивтілік қасиеттері көбірек болатынын көрсетті. Сонымен қатар, нәтижелерде бірнеше ағаш және басқа да табиғи аймақтары бар қауымдастықтардың мықтырақ, қауіпсіздігі жоғары және тұрғындарының назар деңгейі жоғары екені көрсетілді. LHHL-де жақында жасалған тәжірибелерде назар аударуда қиындықтары бар балалардың сыртқа шыққаннан кейін назар деңгейінің артатыны анықталды. 2022 жылы Sun және авторлар тобы жасаған шолу, психикалық шаршаған спортшыларда табиғатқа ұшырағаннан кейін бағытталған назардың шаршауы азая ма деген мәселені қарастырды. Шолуға алынған зерттеулердің кейбіреулерінде табиғатта серуендеу, табиғаттың бейнежазбалары, табиғат суреттері немесе тіпті құстардың әндері сияқты табиғат дыбыстары қолданылды.