Кіріспе

Модена соборы (әдетте Дуомо ди Модена деп аталады) – Италияның Модена қаласындағы Рим католик соборы. Құрметті Ана Марияның көтерілуіне және Әулие Геминианға арналған. Бұрын Модена епархиясының, кейіннен архиепархиясының тақ орны болған, 1986 жылдан бері Модена-Нонантола архиепархиясының архиепископтық орталығы болып табылады. 1184 жылы қасиеттілікке ие болған бұл ғимарат Еуропадағы маңызды роман стиліндегі құрылыс болып саналады және оның қоңырау мұнарасы – Торре делла Гирландинамен бірге ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілген.

Тарих

V ғасырдан бері қазіргі собордың орнында екі шіркеу болған. Моденаның қасиетті покровительі Сент-Жеминиянның жерленген жерінің табылуы осы шіркеулердің бұзылуына және 1099 жылға дейін осы собордың салынуына әкелді. Бастапқы жобаны және құрылыс бағытын Ланфранко деген сәулетші жасады, оның өмірі туралы көп мәлімет белгілі емес. Әулиенің қалдықтары әлі де собордың криптасында көрсетіліп тұр. Қазіргі соборды Папа Люций III 1184 жылдың 12 шілдесінде киеледі. Бұл сонымен қатар Моденаның Болоньяның Шелек соғысынан әкелген Шелегін сақтаған орын.

Жасақтау

Ланфранконың жұмысынан кейін соборды Ансельмо да Кампионе және оның мұрагерлері, «Кампионе шеберлері» деп аталатын олар, сәндеді. Сондықтан қазіргі қасбет әртүрлі стильдерді көрсетеді. Ансельмо 13 ғасырда керемет роза тәрізді терезені қосты, ал кіреберіс бағаналарын тіреп тұрған екі арыстан Рим дәуірінен қалған, бәлкім, іргетас қазғанда табылған.

Қалқа

Фасадта Ланфранконың замандасы Вигельмустың ерекше рельефтері бар; олардың ішінде пайғамбарлар мен патриархтардың портреттері, ең бастысы – романдық мүсін өнерінің шедеврі Киелі кітаптардағы оқиғалар бейнеленген. Ғалымдар Адам мен Хауаның жаратылуындағы ұлы жетістіктерге, түпкі күнәге және Нұхтың хикаясына назар салды. Сонымен қатар, жақсы көрінетін қақпалар да бар. Piazza Grande-да, campionesi шеберлері жасаған porta regia di piazza (алаң порталы) және Вигельмустың шәкірті салған, Saint Geminianus өмірінен эпизодтарды бейнелейтін рельефтермен әсемделген porta dei principi (принцтер порталы) орналасқан. Солтүстік жағында porta della pescheria (балық базары порталы) бар, оның есік тіреулерінде он екі айдың циклынан шабыттанған рельефтер, ал архивольтта король Артур туралы бретон аңыздары суреттелген.

Ішкі бөлмелер

Ішкі кеңістік үш бөлікке бөлінген. Орталық бөлік пен крипт арасында Ансельмо да Кампионе жасаған Мәсіхтің құдайлық азаптарын бейнелейтін мәрмәр парапет орналасқан, соның ішінде Соңғы Тоқсан. Уағыз айту орны Арриго да Кампионның туындысы, кішкентай терракота мүсіндерімен әсемделген. 14 ғасырға жататын ағаштан жасалған айқыш мүсіні де ерекше көзге түседі. Дуомода екі ұлы моденес суретшісінің туған жерлері де бар: Антонио Бегареллидің (1527) және криптада Гвидо Маццонидің (1480) туындылары, бұл туынды "Мадонна делла Папа" ("Паптың Мадоннасы") деп белгілі. Torre della Ghirlandina ғимаратқа біріктірілген. Модена қаласының тумасы, марқұм әйгілі тенор Лучано Павароттидің жаназасы соборда өткізілді.

Porta della Pescheria (Балық аулау есігі)

Кафедральдық собордың Порта делла Пескерия деп аталатын солтүстік порталында мәрмәрден жасалған мұнара мен жақтауда ғасырлық көріністердің биік рельефті бейнелері бар. Архивольттегі бейнелер өте ертедегі Артур сахнасын көрсетуімен ерекшеленеді. Оның ішінде айқыш, құстар, жануарлар және гиппокампқа мінген адам бейнеленген. Артурийлік зерттеушілер арасында «Модена архивольты» деп аталатын архивольт бейнелері, суреттегі тұлғаларды Артур персонаждары ретінде анықтайтын жазуларды қамтиды және оларды Артур әдебиетіндегі түрлі сәйкестіктерге ие сахнаға қояды. Бұл Артур туралы аңызды бейнелейтін ең көне монументальді мүсін болуы мүмкін. Мүсінші «Артур шебері» деп аталды, және сыншылар оның шабыты шеберлігінен асып түсетінін, бірақ ол сәулет пен киімнің нақты ерекшеліктерін шындыққа сәйкес бейнелейтінін айтады. Шығарманың жасалған мерзімі және суретшінің шабыты қызу пікірталас тудырып отыр. Роджер Шерман Лумис 12 ғасырдың басында жасалғанын айтты, бұл бейнелеуді континенттегі ең ерте жазылған Артур романдарынан ондаған жыл бұрынғыға жатқызады. Дегенмен, басқа дәлелдер 1120 жылдан ертерек емес екенін көрсетеді, ал Жак Стеннон мен Рита Лежуннің кейінгі зерттеулері 1120 мен 1140 жылдар арасында жасалғанын ұсынады. Модена архивольтының ортасында екі мұнарамен қоршалған қамал бейнеленген, оның ішінде «Мардок» және «Винлоги» деп аталатын екі тұлға бар. Сол мұнараны «Бурмальтус» есімді найза ұстаған адам қорғайды, ол Артур патша (Артус де Бретания), Исдернус (көбінесе Идер) және тағы бір аты аталмаған атты рыцарьға қарсы тұрады, олардың барлығы оған қарсы найзаларын тікелей бағыттайды. Екінші жағынан, «Каррадо» атты рыцарь «Гальвагинмен» (вероятно, Гавейн) күреседі, ал «Че» (Кей) және «Гальвариун» (вероятно, Галешин) иықтарында найзаларымен жақындасады. «Винлоги» Артурдың әйелі Гвиневраны білдіреді. Лумис атаулар бретон тілінен шыққан деп болжайды; «Winlogee» бретонша Wenlowen есіміне ұқсас, ал Гвиневраның аты латынша романста De Ortu Waluuanii-да Гвендолоена деп аударылған. Гвиневраның ұрлануы – Артур аңызының өте танымал және ежелгі бөлігі, ол алғаш рет 12 ғасырдың ортасында Ланкарфанның Карадок өмірінде жазылған Гилдас өмірінде кездеседі. Бұл нұсқада Артурдың патшайымы жазғы ел патшасы Мелвас тарапынан ұрланып, Гластонбериге әкелінеді; Артур оны тек Кильданың көмегімен ғана қайта алады. Кейінгі нұсқаларда ұрлаушы Мелеагант деп аталады және патшайымның құтқарушысы Артурдың өзі емес, Ланселот болады. Модена архивольтының контекстінде қызықтысы – бұл көлеңкелі ерте дәстүр, онда Идер, Идер немесе оның басқа нұсқалары королеваның сүйіктісі және құтқарушысы болған. Бұл дәстүр көбінесе жоғалып кеткен, бірақ Британның Томас Тристан романында және басқа романстарда, ең маңыздысы Идерде, өте өзгертілген күйде сақталған. Мысалы, Durmart le Galois романында Идиер Гвиневрені құтқаруға қатысады және қарусыз саяхаттайды, өйткені Исдернус Модена архивольтында саяхаттайды. Жалғыз қана қалқанды Галвагин рыцары көптеген романстардың батыры Гавейнге сәйкес келеді. Гавейн Вульгата циклында (Ланселот Граалы) және Томас Малоридің Вульгатаға негізделген Ле Морте д'Артур романында Азапқа толы мұнараның Карадосымен шайқасады. Сондай-ақ, Вульгатадағы материалмен қосымша сәйкестіктер де бар: атап айтқанда, Вульгатада Артур, оның немере інісі Галешин және оның сенесхалы Кейдің Азаптау мұнарасының Карадосына шабуыл жасауы бейнеленген; Артурдың серіктерінің есімдері Модена архивольтында Гавейнге жақындаған «Че» және «Гальвариун» есімдерімен ұқсас. Лумис Архивольт сахнасы Гвиневренің ұрлануы туралы Вульгата нұсқасына сәйкес келеді деп, және ерте нұсқада Гавейн Ланселот емес, құтқарушы болған болуы мүмкін деп болжайды. Басқалар Модена бейнесінде Идер романының жоғалған бөлігі бейнеленгенін, немесе Артурдың өзі құтқарушы болған ертедегі нұсқасы бейнеленгенін айтады. Тағы да басқалар бейне Артур аңызымен байланысты емес деп санайды, бірақ бұл пікір азшылықты құрайды.