Кіріспе
Арыстан патша – Эльтон Джонның музыкасымен, Тим Райс сөздерімен, Роджер Аллерс пен Айрин Меккидің кітабымен, сондай-ақ Лебо М, Марк Манчина, Джей Рифкин, Джули Таймор және Ханс Циммердің қосымша музыкасы мен сөздері бар сахналық мюзикл. Ол 1994 жылғы Walt Disney Animation Studios-тың осы аттас фильміне негізделген. Таймордың қоюымен сахналанған мюзиклде жануарлар костюміндегі актерлер мен алып, іші қуыс қуыршақтар қолданылады. Шоуды Disney Theatrical Productions компаниясы шығарған. Мюзикл 1997 жылдың 8 шілдесінде Миннеаполис, Миннесота штатындағы Орфей театрында тұңғыш рет көрсетілді және 1997 жылдың 15 қазанында Нью-Амстердам театрында Бродвейдегі премьераға дейін бірден үлкен сәттілікке ие болды. 2006 жылдың 13 маусымында Бродвей қойылымы "Мэри Поппинс" мюзикліне орын беру үшін Минскофф театрына көшірілді, ол 8500-ден астам қойылымнан кейін бүгінгі күнге дейін көрсетілуде. Бұл Бродвей тарихындағы үшінші ең ұзақ сахналанып келе жатқан шоу және барлық уақыттағы Бродвейдің ең табысты туындысы, ол 1,9 миллиард доллардан астам табыс тапқан.
The Lion King is a stage musical with music by Elton John, lyrics by Tim Rice, and a book by Roger Allers and Irene Mecchi, with additional music and lyrics by Lebo M, Mark Mancina, Jay Rifkin, Julie Taymor, and Hans Zimmer. It is based on the 1994 Walt Disney Animation Studios' film of the same name. Directed by Taymor, the musical features actors in animal costumes as well as giant, hollow puppets. The show is produced by Disney Theatrical Productions. The musical debuted on July 8, 1997 in Minneapolis, Minnesota at the Orpheum Theatre and was an instant success before premiering on Broadway at the New Amsterdam Theater on October 15, 1997 in many previews with the official opening on November 13, 1997. On June 13, 2006, the Broadway production moved to the Minskoff Theatre to make way for the musical version of Mary Poppins, where it is still running after more than 8,500 performances. It is Broadway's third longest running show in history and the highest grossing Broadway production of all time, having grossed more than $1.9 billion.
Өндіріс тарихы
Музыкалық 1997 жылдың 8 шілдесінде Миннеаполис, Миннесота штатындағы Орфей театрында дебют жасады және 1997 жылдың 15 қазанында Нью-Амстердам театрында Бродвейде премьераға дейін сәтті өтті. 2006 жылдың 13 маусымында «Мэри Поппинс» бродвейлік қойылымына орын беру үшін шоу Минскофф театрына көшірілді, онда ол 10 000-нан астам қойылымнан кейін де көрсетілуде. Бұл Бродвей тарихындағы үшінші ең ұзақ жүріп келе жатқан қойылым болып табылады және 1,9 миллиард доллардан астам табыс тапқан, барлық уақыттағы Бродвейдің ең табысты қойылымы атанды. Музыкалық спектакльді бүкіл әлем бойынша 112 миллионнан астам адам көрді және ол көптеген наградалар мен құрметтерге ие болды, соның ішінде алты «Тони» сыйлығы, оның бірі – «Үздік музыкалық қойылым» және «Музыкалық қойылымның үздік режиссері», режиссер Джули Таймор осындай құрметке ие болған алғашқы әйел. Шоу 1999 жылдың 19 қазанында Вест-Эндтің Лицей театрында ашылды және 7 500-ден астам қойылымнан кейін де көрсетілуде. Вест-Энд қойылымының актерлері 1999 және 2008 жылдары Британ корольдік отбасының жоғары лауазымды мүшелерінің қатысуымен Корольдік салтанатты кеште өнер көрсетуге шақырылды. 2020 жылдың 11 мамырында театр COVID-19 пандемиясына байланысты жабылып тұрғанда суға батты. «Арыстан патша» 2021 жылдың шілдесінде Лицейде қайта ашылды. 2014 жылдың қыркүйегінде «Арыстан патша» сахналық қойылымдар мен фильмдер арасындағы кассалық рекордтар бойынша барлық уақыттағы ең табысты туындыға айналды, бұрынғы рекордты «Операның арбауы» қойылымы ұстаған еді. Мюзикл бүкіл әлем бойынша 8 миллиард доллардан астам табыс тапты. 2020 жылдың 12 наурызынан бастап COVID-19 пандемиясына байланысты Бродвейдегі қойылым тоқтатылды. «Арыстан патша» 2021 жылдың 14 қыркүйегінде Бродвейдегі қойылымдарын қайта бастады. 2023 жылдың 1 қаңтарында аяқталған аптада «Арыстан патша» Бродвей тарихындағы ең жоғары апталық табысқа жетті – 4,3 миллион доллар.
Бірінші акт
Күн шығып жатқанда, мандрил Рафики жануарларды Прайд-Рокқа шақырады. Ол жиналған жануарларға ("Өмір шеңбері") өздерінің жас баласын ұсынудан бұрын, Мұфаса патша мен Сараби патшайыммен сәлемдеседі. Басқа жерде Муфасаның інісі Скар патша болу мүмкіндігінен айырылғанына қайғырады. Баобаб ағашына оралғанда Рафики жас баланың суретін салады және рухтардан жаңа ханзаданың атын табуын сұрайды: Симба. Уақыт өте келе Симба жас, көңілді балаға айналады ("Грассландс әні"). Мұфаса Симбаға Прайд Лэндстің жотасынан Горды жерлерді көрсетеді және барлық нәрсе "Өмір шеңбері" деп аталатын нәзік тепе-теңдікте бар екенін түсіндіреді. Мұфаса Симбаны Прайд Лэндс шекарасынан тыс кетпеуіне ескертеді, алыста көлеңкелі айманды көрсетеді. Мұфасаның кеңесшісі Зазу келіп, патшаның иелігіндегі жағдай туралы күнделікті есебін береді ("Таңғы есеп", қазір Бродвей қойылымынан алынып тасталған). Симба өзінің інісі Скарға барады. Арыстанның қызығушылығын ояту үшін, ол Симбаға баруға тыйым салынған пілдер зираты туралы айтады. Сол уақытта арыстандар аң аулауға шығады ("Арыстандардың аң аууы"). Симба келіп, өзінің ең жақсы досы Нала есімді қыз баладан өзімен бірге пілдер зиратына баруын сұрайды. Ол арыстандарға қайда бара жатқанын жалған айтады, Сарафина (Наланың анасы) мен Сараби жас арыстандарды Зазумен бірге жібереді. Симба мен Нала жоспар құрып, Зазуды жоғалтуға тырысады, ал Симба өзінің болашақ лауазымымен мақтанады ("Мен патша болуді күте алмаймын"). Балалар зиратқа барады және зерттеуге кіріседі. Зазу жетеді, бірақ олар үш гиенамен кездеседі: Шензи, Банзай және Эд. Гиеналар басып кіргендерді жегісі келеді және өз табыстарымен мақтанады ("Тамақтан"). Мұфаса балаларды құтқарып, гиеналарды қорқытады. Мұфаса Симбаның абайсыздыққа бойын салғанына ашуланып, батылдық пен батырлықтың айырмашылығын түсіндіреді. Мұфаса Симбаға өткендегі ұлы патшалар туралы және олардың жұлдыздардан бәрін қалай бақылайтыны туралы айтады ("Олар сенде тіршілік етеді"). Мұфаса ұлына әрдайым қолдау көрсететінін айтады. Кейін ол Симбаның мінез-құлқын Зазумен талқылайды, ол Мұфасаға Симбаның жасында да қиындыққа ұшырағанын еске салады. Скар гиеналарға Муфаса мен Симбаны өлтіру жоспарын айтады, осылайша ол патша бола алады. Ол гиеналар әскерін жинап, олар оны қолдаса, ешқашан аштық көрмейтінін уәде етеді ("Дайын болыңыз"). Скар Симбаны сағаға алып барып, сонда күтуін айтады. Скардың белгісі бойынша гиеналар гнуларды сағаға қарай қуып жетеді ("Қашқындар"). Скар Муфасаға Симба сағада тұтқындалғанын айтады. Мұфаса ұлын құтқаруға тырысады, бірақ қашып құтылуға тырысқанда Скар оны тік жардан құлатып, өлтіреді. Скар Симбаны әкесінің өліміне өзі кінәлі екеніне сендіреді және қашуға айтады, бірақ ол кетіп бара жатқанда Скар гиеналарға оны өлтіруді бұйырады. Симба қашып кетеді, бірақ гиеналар Скарға оның өлгенін айтады. Рафики мен арыстандар өлімді жоқтап жылайды ("Рафики қайғырады"). Скар таққа ие болып, гиеналарға Прайд Лэндске кіруге рұқсат береді ("Дайын болыңыз (қайталау)"). Рафики ағашына оралып, Симбаның суретін сызып тастайды, ал Сараби мен Нала үндемей қайғырады. Шөлде Симба ыстықтан құлап түседі. Құс бүркіттер айналып жүруге кіріседі, бірақ оларды Тимон сирикат пен Пумба қабан қорқытады. Симба Муфасаның өліміне өзін кінәлі сезінеді, бірақ екеуі оны өздерінің үйіне алып барып, оған өздерінің алаңсыз өмір салтын және жәндіктер диетасын ("Хакуна Матата") көрсетеді. Симба джунглиде ересек болып өседі.
ІІ акт
Хор түрлі-түсті киімдерге оранып, әшекейлі құс қуыршақтары мен шаяндармен екінші актіні бастайды ("Бірінен соң бірі"). Бірақ әннің соңында әдемі құстардың орнына қарғалар мен қазылдың қаңқалары пайда болады. Скардың билігінде Өмір шеңбері бұзылып, Мақтаныш жерлеріне құрғақшылық келді. Қазір Скардың тұтқынында отырған Зазу патшаның мұң-даусына құлақ естіп тұрады. Гиеналар азық-түлік жетіспеушілігіне шағымданады, бірақ Скардың көңілі тек өзіне ауыстырады және оны неге жамандап жатырларын білуге тырысады. Оны Муфасаның көріністері мазалайды, ол өзіне сенімділік пен параноялық үрейдің арасында ауысады ("Скар патшасының ақымақтығы"). Нала ашаршылық туралы айту үшін Скарға келеді, ал Скар оны әйелі етіп алып, одан бала сұрайды. Нала оған қарсы шығып, көмек табу үшін Мақтаныш жерлерінен кетуге шешім қабылдайды. Рафики мен арыстандар оған сапар тілеп, бата береді ("Shadowland"). Жәңгілде Тимон мен Пумба ұйықтағысы келеді, бірақ мазасызданған Симба тыныша алмайды. Ашуланған Симба оларды тастап кетеді, бірақ Тимон мен Пумба батылдықтарын жоғалтып, оның соңынан ере жетеді. Симба жылдам ағысқа қарсы өзеннен секіріп өтеді және Тимонды да солай істеуге шақырады. Тимон суға құлап, ағыспен кетеді. Ол сарқыраманың үстіндегі бұтақты ұстап, Симбадан көмек сұрайды, бірақ Симба Муфасаның өлімін еске түсіріп, қатты қалқып кетеді. Тимон бұтақтан құлап түседі, ал Симба есін жинап, досын құтқарады. Симба Тимонның өзінің кінәсінен жарақаттанғанына өкінеді. Үш дос ұйықтап, жұлдыздарды талқылайды. Симба Муфасаның сөздерін еске алады, бірақ достары өлі патшалар оларды бақылап отыр деген ойға күледі. Симба жалғыздығын білдіріп, Муфасаның оған әрқашан қолдау көрсететінін ("Түннің аяқталмауы") қайғымен еске алады. Рафики желмен келген әнді естиді, Симбаның тірі екенін қуанышпен түсінеді және Симбаның суретіне маңдайша тартады. Жәңгілде Пумбаны арыстандай аңшылап, қуып жетеді. Симба оған қарсы шығып, досын құтқарады, бірақ арыстанды Нала екенін таниды. Ол Симбаның тірі екеніне таңғалады, өйткені ол заңды патша екенін біледі. Тимон мен Пумба шатасып, Симба оларды Наламен жалғыз қалдыруын сұрайды. Тимон не болып жатқанын түсінеді және Симбаның Hakuna Matata өмір салтының аяқталғанын жоқтап айтады ("Сен бүгін түнде махаббатты сезіне аласың ба"). Нала Симбаға қираған Мақтаныш жерлері туралы айтады, бірақ Симба әлі де Муфасаның өліміне жауапты екенін сезінеді және үйіне оралудан бас тартады. Өзімен жалғыз Симба Рафикимен кездеседі, ол оның әкесінің әлі де тірі екенін түсіндіреді ("Ол сенде өмір сүреді"). Муфасаның рухы аспаннан пайда болып, Симбаға ол - нағыз патша екенін және Өмір шеңберінің орнына оралуы керектігін айтады. Жаңадан оянған Симба батылдыққа толып, үйіне қайтады. Осы арада Нала Тимон мен Пумбаны оятып, Симбаның қайда екенін сұрайды, ал Рафики оларға барлық жаңалықты айтады. Үшеуі оны Мақтаныш жерлерінде қуып жетеді, ол үйінің қирауына куә болады. Тимон мен Пумба Чарльстон биін орындап, гиеналарды алаңдатып, Симба мен Наланың Прайд-Рокқа жетуіне көмектеседі. Скар Сарабиді шақырып, арыстандар неге аң ауламайтынын білуді талап етеді. Сараби оған аң аулауға ештеңе жоқ деп қарсы шығады, ашуланып оны Муфасамен салыстырады, ал Скар оның қарындасын ұрып, ол Муфасадан он есе артық патша екенін айтады. Ашулы Симба өзін танытады. Скар Симбаны кісі өлтіргенін мойындауға мәжбүрлеп, оны бұрыштап қояды. Скар жеңіске жеткеніне сеніп, Симбаны келекелейді, ол Муфасаны өлтіргенін мойындайды. Ашулы Симба есін жинап, Скарды арыстандарға шындықты айтуға мәжбүр етеді ("Симба Скармен бетпе-бет келеді"). Симбаның достары гиеналармен күреседі, ал Симба Скармен Прайд-Рок табанына дейін соғысады. Скар өмірін сақтап қалуды сұрап, бәрін гиеналарға табалайды. Симба оған мейірімділікпен кетуге рұқсат береді, бірақ Скар қайтадан шабуыл жасайды. Симба шабуылға кедергі жасайды, ал Скар жардан құлайды. Скардың сатқындығын естіген, әлі де ашқан гиеналар оны жыртып жейді. Жеңіспен аяқталған шайқаста Симбаның достары алға шығып, Симбаны заңды патша деп мойындайды. Симба Прайд-Рокқа көтеріліп, бүкіл патшалыққа ("Прайд-Рок патшасы") арыстандай айқайлайды. Мақтаныш жерлері қалпына келеді және жануарлар тойлау үшін жиналады, өйткені Рафики Симба мен Наланың жаңа туған баласын ұсынады, Өмір шеңбері жалғасады ("Өмір шеңбері (қайталану)").
Музыкалық пен фильм арасындағы айырмашылықтар
Музыкалық фильмге қарағанда сюжетке бірнеше өзгерістер мен толықтырулар енгізілген. Рафикидің жынысы әйел рөліне өзгертілді, себебі Таймор фильмде әйел басты кейіпкердің жоқтығын байқады. Рафикиді Бродвейдің алғашқы мюзиклінде Циди Ле Лока, ал Лондонның алғашқы қойылымында Джозет Бушел Минго ойнады. Бірнеше жаңа көріністер бар, соның ішінде Муфаса мен Зазу арасындағы Муфасаның бала тәрбиесі туралы әңгіме және Тимон өзін құлап қалуға жақын болған қауіпті көрініс, ал Симба оған көмектесуге күшсіз. Маңызды қосымша – Наланың "Скар патшасының ақымақтығы" сахнасындағы кетуінің бейнесі, онда ақыл-ойы нашарлайтын зұлым Скар Наланы өзінің серігі етуге тырысады. Нала бас тартады, кейіннен ол Горды жерлерден кетіп, көмек іздеу ниеті туралы хабарлайды. Ол "Shadowland" жаңа әнінде арыстандар мен Рафикидің батасын алады. "Сұлулық және Аң" мюзиклі сияқты, бұл шоу да сахналық қойылымына "Таңғы есеп" сияқты жаңа әндер қосады, оны Zazu the hornbill орындайды және кейіннен Platinum Edition DVD-ге енгізілді. "Shadowland" алғаш рет "Rhythm of the Pride Lands" CD-де "Lea Halelela" деп аталған, ол жаңа ағылшын тіліндегі мәтінмен мюзиклге бейімделді. Оны Nala, арыстандар және Рафики орындайды. "Endless Night", сондай-ақ "Rhythm of the Pride Lands" әнінен, суахили тілінде "Lala" деп жазылған, Симба Муфасаның әрқашан жанында болатындығы туралы ойлармен ән салады. "One by One", "Rhythm of the Pride Lands" CD-сінен, екінші актінің ашылуында хор орындайтын африкалық стильдегі керемет кіріспе акті ретінде бейімделді. Қойылымда бейнеленген жануарлардың көпшілігі костюмдерін қозғау үшін қосымша құралдарды қолданатын актерлер. Мысалы, жирафтарды актерлер қадамдармен жүретіндей етіп бейнелейді. Мұфаса мен Скар сияқты басты кейіпкерлердің костюмдерінде механикалық бас киімдер бар, оларды көтеріп-төмендету арқылы бір мысықтың екіншісіне "шабуылдайтын" сияқты әсер туғызуға болады. Гиеналар, Зазу, Тимон және Пумба сияқты басқа кейіпкерлер актерлердің өмірлік өлшемдегі қуыршақтарымен немесе костюмдерімен бейнеленеді. Таймор Тимон кейіпкерін орындаудың ең қиын рөлдерінің бірі деп сипаттаған, себебі қуыршақтың басы мен қолдарының қозғалысы актердің қолына, арқасына және мойнына күш түсіреді. Жаңа бөлім – "Арыстандардың аңға шығуы", актрисалар үшін өте күрделі би сериясын ұсынады, ал би сахнада киген үлкен бас киімдермен одан да қиындатылады. 2010 жылдың 27 маусымында Бродвей нұсқасының тоғыз минуты қысқартылды, соның ішінде "Таңғы есеп" музыкалық нөмірінің барлығы. Тур нұсқасы Бродвейдің түпнұсқалық қойылымына өте ұқсас; алайда сахналық еденнен (мысалы, Прайд Рок, жүгіріс және шөптесіндер) көтерілетін кейбір көркем элементтер гастрольдік қойылымдар үшін арзан нұсқаларға айналдырылды. Ашылу кезінде күннің көлемі қысқа мерзімді турлар үшін кішірейтілді. Сахналардың көлемі де кішірейді, ал оркестрдің көлемі азайтылды. Бірінші ұлттық тур (Gazelle Tour) 2002 жылдың 17 сәуірінде басталып, 2017 жылдың 23 шілдесінде аяқталды. Екінші тур (Cheetah Tour) 2003 жылдың 23 сәуірінде басталып, 2008 жылдың 2 наурызында аяқталды. Лас-Вегас өндірісі 2009 жылдың 15 мамырында Мандалай шығанағында ашылды, ал алдын ала көрсетілімдер 2009 жылдың 5 мамырында басталды. Лас-Вегас актерлері 2009 жылдың 23 қыркүйегінде "Dancing With the Stars" американдық би байқауының тоғызыншы маусымында өнер көрсетті. Буйи Зама жетекшілік еткен актерлік құрам "Өмір шеңбері" әнін орындады. Бұл қойылым 2011 жылдың 30 желтоқсанында жабылып, шоудың Американың бір қаласындағы ең ұзаққа созылған екінші қойылымына айналды (тек Бродвейден кейін), 2000-2003 жылдардағы Лос-Анджелес қойылымынан ұзаққа созылды. Лос-Анджелес өндірісі 2000 жылдың 29 қыркүйегінде Pantages театрында қойылымдар бастады, ресми ашылу 2000 жылдың 19 қазанында болды. Шоу 2003 жылдың 12 қаңтарында 952 қойылымнан кейін жабылды. Бұл қойылымның актерлері 2001 жылдың 2 қазанында Jay Leno-мен The Tonight Show-да шоу әндерінің жиынтығын орындады. Орындаушылар тобының жетекшісі – Уокер.
Канада
Канадалық қойылым Торонтода сахналанып, Уэльс ханшайымы театрында шамамен төрт жыл бойы көрсетілді. Шоуды түпнұсқа режиссер Джули Таймор қойды және ол 2000 жылдың 25 сәуірінде тұңғыш рет көрсетілді. "Арыстан патша" 2004 жылдың қаңтарына дейін, соңғы қойылымымен аяқталды. Дейвид Мирвиштің мәліметінше, бұл алғашқы канадалық қойылым 1560 қойылымнан тұрады және оны 2,9 миллион адам тамашалады, ал Мирвиш Продакшнс театры мен басқару компаниясы театрдың иесі және операторы болып табылады. "Деграсси" жұлдызы Реймонд Аблак 2001 жылы Жас Симба рөлін ойнады. Шоу Солтүстік Америкалық турне аясында 2011 жылдың сәуір айында бес апталық кезеңге қайта оралды. Шоу 2024 жылдың қараша айында екінші рет, мерзімі белгіленбеген қойылымдармен қайта сахналануы жоспарлануда.
Мексика
Мюзиклдің мексикалық шектеулі көрсетілімдері (ағылшын тілінде) 2008 жылдың 3 қаңтары мен 27 қаңтары аралығында Мексика қаласында, АҚШ-тың ұлттық гастрольдік турнесінің бір бөлігі ретінде өтті. 2014 жылдың мамырында мюзиклдің жаңа қойылымы испан тілінде болатыны расталды. Бұл қойылым 2015 жылдың 7 мамырынан 2018 жылдың 14 қаңтарына дейін Мексика қаласындағы Театро Телсел театрында 930 рет көрсетілді. Карлос Ривера төрт жыл бұрын Испанияда да ойнаған Симба рөліне қайта оралды. Бұл қойылымдағы әндердің мәтіні еуропалық испан тіліндегі нұсқадан өзгеше болды. Оңтүстік Африка актрисасы Ширли Хлахатсе Рафики рөліне таңдалды, бұл осы рөлге көп жылдардан кейін толығымен жаңа актрисаның алғаш рет сайлануы болды.
Оңтүстік Америка
Бразилиялық қойылым 2013 жылдың 28 наурызында Сан-Паулудағы «Театру Рено» театрында дебют жасады. Қойылымға негізінен бразилиялық актерлер мен жеті Оңтүстік Африка актері қатысты. Португал тіліндегі ән сөздерін бразилиялық әнші Жильберто Гил аударған. Актриса Пхиндиле Мкхизе, бұрын осы қойылымның көптеген сахналық қойылымдарында өнер көрсеткен, Рафики рөліне таңдалды және 2013 жылдың қазан айында кетіп, оның орнына Нцепа Питженг келді. Қойылым 2014 жылдың 14 желтоқсанында мәдени орталық ретінде жабылды. Бразилиялық қайта қойылым 2023 жылдың 19 шілдесінде сол «Театру Рено» театрында премьераланды.
Біріккен Корольдік пен Ирландия
Бродвей шоуының табысынан кейін, шоу 1999 жылғы 19 қазанда Ұлыбританияда ашылды. Орындаушылар құрамына Корнелл Джон Муфаса рөлінде, Люк Янгблод жас Симба рөлінде, Доминик Мур жас Нала рөлінде, Мартин Эллис Пумба рөлінде, Саймон Грегор Тимон рөлінде, Роб Эдвардс – Қара қасқыр рөлінде, Пол Дж. Медфорд Банзай рөлінде және Джозет Бушл Минго Рафики рөлінде ойнады. 2019 жылдың қазанына қарай, ол Лондонның Лицей театрында 20 жылдан бері көрсетіліп келеді. Таймор шоудың британдық қойылымын режиссерлік етті, ал Мелисса Де Мело продюсер болды. Шоу 2012 жылдан 2015 жылдың наурызына дейін Ұлыбритания бойынша гастрольдік сапарда болды. Шоудың Вест-Энд актерлері дәстүрлі Royal Variety Performance-да екі рет өнер көрсетті: 1999 жылы (Жозетт Бушэлл Минго жетекшілігімен) және 2008 жылы (Браун Линдиве Мкхизе жетекшілігімен). Екі өнер көрсетілімінде де «Circle of Life» әні орындалды. Компания 2005 жылы Mkhize жетекшілік еткен Strictly Come Dancing арнайы «Strictly African Dancing» шоуында да өнер көрсетті және сол әнді қайтадан орындады. 2012 жылдың наурызында Оңтүстік Африкадан келген бірнеше актерлер Алмаз мерейтойлық шеруге шақырылды. Ұлыбританиядағы COVID-19 пандемиясы барлық театрларды жабуға мәжбүр еткендіктен, қойылым ұзақ үзіліске түсті және оның Лондон Лицей театрында қайта басталуы 2021 жылдың 29 шілдесіне жарияланды. Сонымен қатар, екі ағылшын тіліндегі гастрольдік сапар ұйымдастырылды, олар Ұлыбританияның барлық аймақтарын аралап, тіпті Ирландияға дейін жетті. «The Zebra Tour» деп аталған алғашқы гастроль 2012 жылдың 6 қыркүйегінен 2015 жылдың 22 ақпанына дейін Бристоль, Манчестер, Дублин, Бирмингем, Эдинбург, Плимут, Брэдфорд, Ливерпуль, Саутгемптон, Сандерленд және Кардифф қалаларында өтті. Екінші гастроль, «Rhino Tour» 2019 жылдың 9 шілдесінде басталып, 2023 жылдың 11 қарашасында Кардифф, Бристоль, Эдинбург, Брэдфорд, Манчестер, Саутгемптон, Сандерленд, Бирмингем және Дублин қалаларын аралағаннан кейін аяқталды.
Басқа елдер
Неміс қойылымы 2001 жылдың 2 желтоқсанынан бері Гамбургтегі "Театр им Хафен" театрында көрсетіліп келеді және 2014 жылдың 14 қаңтарында 5000-ші көрсетілімін өткізді. Театрға пароммен баруға болады, онда қайықтар мюзиклдің түстерімен безендірілген және мюзиклдегі кейіпкерлердің аттарымен аталады (мысалы, Нала және оның әпкесі Рафики). 2014 жылдың қыркүйегіне қарай Гамбургтегі қойылымның жалпы табысы 1 миллиард доллардан асты. Француздық қойылым 2007 жылдың 22 қыркүйегінде Париждегі "Театр Могадорда" дебют жасады. Бұл қойылым бірнеше "Мольер" сыйлығын жеңіп алды және 1 миллионнан астам көрермен көргеннен кейін 2010 жылдың 25 шілдесінде жабылды. Француздық қайта қойылым 2021 жылдың 11 қарашасында сол "Театр Могадорда" ашылды. 2011 жылдың 20 қазанында Мадридтегі "Театро Лопе де Вега" театрында алғашқы испандық қойылымның премьерасы өтті, ол 4000-нан астам көрсетілімнен кейін әлі де көрсетілуде. Базельде, Швейцарияда, мюзикл алғаш рет 2015 жылдың 12 наурызынан 2015 жылдың 11 қазанына дейін орындалды.
Африка
2007 жылдың маусым айынан бастап "Арыстан патша" Африка құрлығында алғаш рет Оңтүстік Африканың Жоханнесбург қаласындағы Монтеказино театрында дебют жасады. "Арыстан патша" осы жаңа театрдың алғашқы қойылымы болды. Қойылымда 53 суретші өнер көрсетті, олардың барлығы Оңтүстік Африка азаматтары еді. Жоханнесбургтегі премьера кешінде мюзиклдің жасалуына қатысқан негізгі тұлғалар мен американдық ток-шоу жүргізушісі Опра Уинфри болды, ол жақында Жоханнесбургте қыздарға арналған білім беру академиясын ашқан еді. Көрсетілім 2008 жылдың 17 ақпанында мәресіне жетті.
Жапония
Шоу жапон тіліне аударылып, Шики театр компаниясы қойды. Токиодағы қойылым 1998 жылы басталды және бүгінгі күнге дейін Шики Театры HARU-да жалғасуда. 2015 жылдың 15 шілдесінде қойылымның 10 000-шы көрсетілімі өтті. 2016 жылдың наурыз айына дейін 10,26 миллион билет сатылған, бұл Жапониядағы екінші ең ұзақ сахналанып келе жатқан музыкалық қойылым, ол тек "Cats" мюзиклінен кейін ғана тұрады.
Басқа елдер
Музыкалық 2006 жылдың 28 қазанынан 2007 жылдың 28 қазанына дейін Сеулдегі Шарлотта театрында 330 қойылым көрсетілді. 2008 жылдың тамызында Тайбэйде (Тайвань) қойылым ашылып, 2009 жылдың 24 тамызында жабылды. Шоу 2006 жылдың шілдесінен қыркүйекке дейін Шанхайдың Үлкен театрында шектеулі уақытқа қойылды. Бұл қойылымды Буйи Зама басқарды және ол ағылшын тілінде орындалды, бірақ сюжетке бірнеше қытай элементтері қосылды. 2016 жылдың 14 маусымынан 2017 жылдың 8 қазанына дейін "Арыстан патша" Қытайға қайта оралды, жаңа қойылым 1200 орындық Шанхай Дисней курортындағы Уолт Дисней Үлкен театрында сахналанды, онда 500 қойылым өтті. Бұл қойылым мандарин тілінде Нцепа Питженгтің жетекшілігімен орындалды. Қытайдағы қойылым кезінде музыкалық қойылымға қытай элементтері енгізілді. Әндердің бірі "Laoshu ai dami" немесе "Mice Love Rice" атты танымал қытай поп-әніне бейімделді.
Австралия
Шоу 2003 жылдың 16 қазанынан 2005 жылдың 26 маусымына дейін Австралияның Сидней қаласындағы Капитолий театрында көрсетілді. Содан кейін бұл қойылым 2005 жылдың 28 шілдесінен 2006 жылдың 4 маусымына дейін Мельбурндағы Регент театрында көрсетілді. "Арыстан патша" 2013 жылдың 12 желтоқсанында Сиднейдің Капитолий театрына қайта оралды.
Халықаралық тур
2018 жылдың 28 наурызында Маниладағы Solaire Resort & Casino кешенінде алғашқы халықаралық тур ресми түрде ашылды, ол Сингапур, Оңтүстік Корея (Тэгу, Сеул және Пусан), Тайбэй, Бангкок, Гонконг, Окленд және Абу-Даби қалаларында тоқтады. Филиппин, Гонконг, Таиланд, Жаңа Зеландия және Біріккен Араб Әмірліктерінен басқа, осы елдердің барлығында бұған дейін қойылымдар өткізілген. Қойылым ағылшын тілінде орындалады, экранда әр елдің ресми тіліндегі субтитрлер көрсетіледі және жергілікті мәдениетке сілтемелер жасау үшін сценарийге өзгерістер енгізіледі. 2019-20 жылдардағы коронавирустың таралуы және одан кейін қаладан эвакуация жасалуы салдарынан, 2020 жылдың наурызында Ухань және Пекин қалаларында өтуі тиіс болған, бірақ ақырында тоқтатылған және қайта жоспарланған қытайлық қойылымдар болды. Оңтүстік Африкаға қайта оралу да белгісіз мерзімге шегерілді. Өндіріс бір жылдан астам уақытқа тоқтатылғаннан кейін, 2021 жылдың 15 наурызында шоу 2021 жылдың маусым айына дейін Жаңа Зеландияда арнайы маусыммен қайта оралатыны жарияланды, бұл елдегі алғашқы қойылым болды. Бұл 2020 жылдың наурызынан бері жабылып, енді қайта ашылған алғашқы қойылым. Бұл келісімге байланысты жарияланым Жаңа Зеландияның пандемияға жауап беруі және актерлер мен команда мүшелерінің көпшілігі иммигранттар болғаны немесе маңызды жұмысшылар деп есептелмегені, ал Жаңа Зеландияның жергілікті халқы COVID-19 пандемиясының экономикалық салдарынан аяққа тұру үшін күресіп жатқанына байланысты дау тудырды. 2022 жылдың 20 маусымында шоу алғаш рет Таяу Шығысқа баратыны, 16 қарашадан 10 желтоқсанға дейін Әбу-Дабидегі Etihad Arena-да өтетіні хабарланды.
Қалыптастыру ерекшеліктері
Финдиле Мкхизе мен Нцепа Птженг – мюзиклдің үш тілінде де басты рөлді сомдаған жалғыз актрисалар. Финдиле ағылшын тілінде (Америкалық гастрольдер мен Лас-Вегас, 2002–2010), испан тілінде (2012 жылдан 2013 жылға дейін) және португал тілінде (2013) өнер көрсетті; ал Нцепа Бразилияда (2014 жылы Финдиленің орнына), Базельде (2015) және Шанхайда (2016) жетекшілік етті. Олардан кейін екі тілде – француз тілінде (2007 жылдан 2010 жылға дейін) және испан тілінде (2011 жылдан қазірге дейін) басты рөлді сомдаған Зама Магудулела келеді. Зама сондай-ақ төрт труппада өнер көрсеткен жалғыз актриса, ол алғашқы австралиялық гастрольде (2003–2006), неміс (2006), француз (2007–2010) және испан (2011 қазірге дейін) қойылымдарында болды. Портия Манике үш тілде өнер көрсеткен жалғыз актриса, бірақ ол ешқашан басты актерлік құрамға көтерілген жоқ. Ол Франция, Бразилия және Мексикадағы ансамбльдің құрамында болды. Нтелисенг Нкела (неміс және ағылшын), Номвула Дламини (ағылшын және голланд), Нцепа Питженг (ағылшын, португал, мандарин және француз), Тхабиле Мтшали (ағылшын және португал), Мукелисиве Гоба (ағылшын және испан) және Браун Линдиве Мкхизе (ағылшын және испан) – екі тілдегі қойылымдарда басты Рафики рөлін ойнаған жалғыз актрисалар. Джон Викери Бродвейден шоудың басқа өндірісіне көшкен алғашқы актер болды, ол 1999 жылы Бродвейден шығып, 2000 жылы Лос-Анджелестегі өндіріске көшуді таңдады. Шила Гиббс – кезекші рөлден басты рөлге көшкен алғашқы актриса. Ол 1997–1998 жылдары Циди Ле Локаның Рафикинің дублері болды және 2001–2002 жылдары жетекші болып таңдалды. Одан кейін Гугвана Дламини келді, ол шоудың Лондон өндірісінде дублер (1999–2002) және жетекші (2002–2005) болды. Гугвананың Лондондағы дублері (2002–2003) және шоудың алғашқы Австралиялық гастролі үшін жетекші актриса (2003–2006) болған Буисиле Зама. Номбула Дламини Бродвейден басқа тілдегі қойылымға көшкен алғашқы және осы уақытқа дейін жалғыз актриса болды. Ол Бродвейде (2002–2004) және Голландияда (2004–2006) Рафики рөлін ойнады. Испан актерлері Эстебан Оливер мен Мукелисиве Гоба Испаниядан Бродвейге көшіп келген алғашқы актерлер болды, олар 2014 жылы бір-екі айға сәйкесінше Зазу мен Рафикинің дублері рөлін атқарды. Мұқалисиво кейін Газель турнесіне ауысып, 2015 жылдың қыркүйегінде Тиди Маньеді алмастырды. 1997 жылы тұсаукесерден бастап шоуда болған актриса Линдиве Дламини шоуда ең көп уақыт болған актриса. Оның соңынан 2001 жылы Германияда тұңғыш рет көрсетілгеннен бастап Зазу рөлін ойнаған Жоахим Бенуа келеді. Мелина М'Пой екі басты арыстандай кейіпкерді сомдаған алғашқы актриса болды. Ол Сараби (Франция, 2007–2010 жж.) және Нала (Базель, Лондон, Ұлыбритания гастролі және Сингапур, 2011–2015 жж.) Лондондық өндіріс Рафики рөлін атқару үшін африкалық емес актрисаларды таңдаған алғашқы болып танылған, өйткені актрисалар Джозет Бушл Минго (1999–2001) және Шарон Д. Кларк (2001–2003) ағылшын, бірақ олардың дублерлері Оңтүстік Африкадан болды. Американдық тур компаниялар осыған сәйкес 2001 жылы Фреди Уокер мен Фуксия Уокерді бірінші американдық турнеге және Лос-Анджелеске жетекшілік ету үшін Рафики ретінде таңдады. Жапондық және корейлік қойылымдар да ерекшеленеді, өйткені олардың ішінде африкалық актрисалар ешқашан болған емес. Жапондық және корейлік актрисалар Рафики ролін сомдаған. Буи Зама (2002–2016), Зама Магудулела (2002 жылдан бастап), Браун Линдиве Мкхизе (2005 жылдан бастап), Фути Мхлонго (2000–2004; 2010–2018), Тиди Манье (2000 жылдан бастап), Гугвана Дламини (2002 жылдан бастап), Тхандазиле А. Сони (2002–2010; 2012 жылдан бастап) және Мпуме Сикакане (2002 жылдан бастап) – Рафикидің ең ұзақ уақыт бойы басты ролдерде немесе дублер ретінде ойнаған актрисалар. Алтон Фицджеральд Уайт (2002–2015), Натаниел Стемпли (2006–2010), және Дэвид Комри (2011–2017 жылдар аралығында испандық өндірісте жетекші орынды иеленген) Муфасаның рөлін басқа актерлерге қарағанда ұзақ орындады. Олардың артында Париж, Сингапур және Германияда өнер көрсеткен Жан-Люк Гизонн тұр (2007 жылдан 2014 жылға дейін). Бірнеше рет әртүрлі топтардың мүшелері орын алмасуға келісті. Бұл екі рет болды: Патрик Браун (Америка гастролі) және Гарет Сакс (Бродвей) 2014–2015 жылдары Scar-дың басты рөлін алмастырған кезде; Буи Зама (Америка гастролі) 2013–2014 жылдары Рафики рөлінде Тшиди Мание (Бродвей) және Браун Линдиве Мкхизе (Лондон) 2013 жылы Рафики рөлінде Нтелисенг Нкела (Америка гастролі) рөлін алмастырған кезде. Жақында Трифена Уэйд пен Чондра Профит Солтүстік Америка турнесін Бродвейге ауыстыруға келісті. Ширли Хлахаце Мексикадағы шоуда Рафики рөліне таңдалғанда, бұл жылдар бойы шоуда бұрын болмаған актрисаға осы рөл берілген алғашқы рет болды. Көп жағдайда, дублерлер немесе стенд-плейстерлер басты рөлге көтерілді. Оңтүстік Африкалық биші Кесва 1999 жылы Бродвейге келгенде 18 жаста болды. Ол шоудың ансамбль тобында рөл алған ең жас орындаушы болды. Балунгиле Гумеде мен Марветте Уильямс шоудағы Сараби рөлін ең ұзақ ойнаған актрисалар. Балунгиле 2018 жылдың ақпанына қарай Сарабидің дублері, бірақ ол 2010 жылы Германиядағы шоудың өндірісінде бастап, Марветтенің орнына Сараби рөлін ойнады, 2017 жылы Керри Жинмен алмастырылды. Олардан кейін 2010 жылдан бері арыстанның рөлін ойнап келе жатқан Трифена Уэйд келеді. Энрике Сегура шоудағы Эд рөлін ең ұзақ ойнаған актер. Сегурадан кейін Бонита Дж. Гамильтон мен Джеймс Браун Орлеанс, олар бес жылдан астам уақыт бойы гиеналар Шензи мен Банзай рөлін ойнады. Нокубонга Хузуайо шоудағы Нала рөлін ең ұзақ ойнаған актриса. Ол Оңтүстік Африкада (2007–2008), Тайваньда (2008), Лас-Вегаста (2010–2011), Америкалық гастрольде (2011) және Германияда (2012–2017) өнер көрсетті. Лебо М, Тсидии ЛеЛока, Вилли Велп және Густаво Ваз – шоуда орындаушы және режиссер болған жалғыз актерлер. Лебо М шоудың көптеген әндерінің авторы және Бродвейде (1997–2000) өнер көрсетті, Вилли Велп 2005 жылдан 2015 жылға дейін Scar рөлін ойнады, содан кейін Германиядағы шоудың тұрақты режиссері болды, ал Густаво Бразилиядағы шоудың режиссері болды, сонымен қатар Scar және Пумбаның дублері болды. Түпнұсқа Бродвей Рафики Циди ЛеЛока сонымен қатар шоудың шығармашылық тобының мүшесі болды, өйткені ол Рафикидің әндерін әңгімеге қосып, оның аза тұту әнін жазған. Карлос Ривера 2016 жылдың 27 қаңтарында 1000-ші өнер көрсетімінде шоудағы басты Симба рөлін ең ұзақ ойнаған актерге айналды. Ол Испанияда 700 рет және Мексикада 300-ден астам рет осы рөлді ойнады. Ол 2016 жылдың мамырында шоуды тастап кетті. Ривера сонымен қатар екі түрлі жазбада да дауысы естілетін жалғыз басты актер. Ол испандық (2011) және мексикалық (2015) жазбаларына қатысты. Шоудың барлық өндірісінде кемінде 6 оңтүстік африкалық орындаушы болуы қағида болғанымен, Оңтүстік Африкадағы қойылымда толығымен жергілікті актерлер болды. Носипхо Нконқа – ең көп өндірісте болған актер. Ол Голландияда (2004–2006), Оңтүстік Африкада (2007–2008), Тайваньда (2008), Сингапурда (2011), Ұлыбритания гастролінде (2012–2015), Базельде (2015) және Лондонда (2016 қазірге дейін) өндірісте болды. Андиле Гумби шоудағы Симба рөлін ең ұзақ ойнаған актер. Ол алғашқы Австралиялық гастрольде (2003–2006), Шанхайда (2006), Йоханнесбургте (2007–2008), Лондонда (2009–2012) және Бродвейде (2012–2013) болды. Одан кейін Жонатан Эндрю Хьюм келеді...
Аспаптар
Роберт Эльхай, Дэвид Метцгер және Брюс Фаулер 23 музыкантқа арналған Бродвейдің түпнұсқалық қойылымын жасады, оның ішінде: 1 ағаш флейташы/флейта/пикколо, 1 концертмейстер, 2 скрипка, 1 скрипка/виола, 2 виолончель, 1 флейта/кларнет/бас кларнет, 3 француз мүйізі, 1 тромбон, 1 бас тромбон/туба, 1 бас гитаршы (контрабас пен электр бас гитарада орындайтын), 1 барабаншы, 1 гитара, 2 соққы аспаптар шебері, 2 соққы аспаптар музыканты (екеуі де сахнаның екі жағында) және 3 синтезатор. Дэвид Метцгер шоудың Вест-Эндтегі тұңғыш көрсетілімі үшін оркестрлеуді 17 музыкантқа дейін азайтты; 2 француз мүйізін, виолончельді, скрипканы, кларнеттерді және соққы аспаптар шеберлерінің біреуін клавиатуралық партияларға енгізді. Қазіргі көптеген қойылымдар 10 музыканттан тұратын кішігірім ансамбльді пайдаланады (флейта, француз мүйізі, 2 синтезатор, бас, гитара, барабан, маримба, 2 соққы аспаптар музыканты) және қалғанын KeyComp электрондық музыка жүйесімен толықтырады.
Бродвейдің түпнұсқалық қойылымы
Жыл Сыйлық беру рәсімі Санат Тұрғызылғандар Нәтижесі 1998 Драмалық үстел сыйлығы Тамаша мюзикл Тамаша мюзиклдегі екінші рөльдегі актер Макс Каселла Джефф Хойл Тамаша мюзиклдегі екінші рөльдегі актриса Цидии Ле Лока Тамаша режиссер Джули Таймор Тамаша хореографиясы Гарт Фаган Тамаша оркестрлеуі Роберт Эльхай, Дэвид Метцгер және Брюс Фаулер Тамаша сахналық безендіруі Ричард Хадсон Тамаша костюм дизайны Джули Таймор Тамаша жарық дизайны Дональд Холдер Тамаша дыбыс дизайны Тони Меола Тамаша қуыршақ дизайны Джули Таймор және Майкл Карри Театр әлемі сыйлығы Макс Каселла Тони сыйлығы Ең үздік мюзикл Ең үздік мюзикл кітабы Роджер Аллерс және Айрин Мекки Ең үздік түпнұсқа музыкасы Эльтон Джон, Тим Райс, Ханс Циммер, Лебо М, Марк Мансина, Джей Рифкин және Джули Таймор Мюзиклдегі екінші рөльдегі ең үздік актерлік өнер көрсеткені Самюэл Э. Райт Мюзиклдегі екінші рөльдегі ең үздік актрисалық өнер көрсеткені Цидии Ле Лока Мюзиклдегі ең үздік режиссура Джули Таймор Ең үздік хореография Гарт Фаган Ең үздік оркестрлеу Роберт Эльхай, Дэвид Метцгер және Брюс Фаулер Ең үздік сахналық безендіруі Ричард Хадсон Ең үздік костюм дизайны Джули Таймор Ең үздік жарық дизайны Дональд Холдер