Кіріспе
Құс түрі – Харис торғайы (Zonotrichia querula) – ірі торғай. Олардың көбею ортасы – Канаданың орталық бөлігінің солтүстігі (негізінен Солтүстік-Батыс Аймақтары мен Нунавут, сондай-ақ Манитоба мен Саскачеванның солтүстік бөліктері), бұл Канаданың эндемикалық түрдің жалғыз көбею ортасы болып табылады. Қыс айларында олар АҚШ-тың Ұлы жазықтарына – Оңтүстік Дакотаның оңтүстігінен Техастың орталық бөлігіне дейін көшіп барады. Бұл түрдің атауы американдық орнитолог-әуесқой Эдвард Харрис (1799–1863) құрметіне берілген.
Harris's sparrow (Zonotrichia querula) is a large sparrow. Their breeding habitat is the north part of central Canada (primarily the Northwest Territories and Nunavut, ranging slightly into northern Manitoba and Saskatchewan), making it Canada's only endemic breeding bird. In the winter they migrate to the Great Plains states of the United States, from southern South Dakota to central Texas. The common name of this species commemorates the American amateur ornithologist Edward Harris (1799–1863).
Сипаттама
Бұл түр Passerellidae туысындағы бауыршақтардың ең ірісі, бірақ отбасыдағы кейбір сырттай ұқсамайтын түрлер одан сәл үлкен болуы мүмкін. Олардың жалпы ұзындығы – , қанаттарының ұзындығы – , салмағы – . Стандартты өлшемдер бойынша, қанат жиегі – , құйрығы – , тұмсығы – және тарсығы – .
Бұл өте ерекше көрінетін түр. Жұптасу кезеңіндегі құстардың тұмсығы айқын қызғылт, ал басы, беті, тамағы және жоғарғы кеудесі қара түсті, ал бас пен мойынның бүйірлері сұр болады. Арқасы қоңыр, үстінен қара жолақтармен қапталған. Қанаттарында екі ақ жолақ бар. Жұптасқан құстардың төменгі жағы ақ, бүйірлерінде қара дақтар бар. Жұптаспаған ересек құстар сұр және қоңыр түстен гөрі сарғыш түсті, қара белгілері азайған немесе жоқ, көбінесе басы мен тамағында ақшыл өрнектер болады. Жасы жетпеген құстардың барлық ересек құстарға қарағанда қара түсі аз, әдетте ақ жақ және тамағы, қара жамбас жолағы және кең, қара жиектелген кеуде жолағымен белгіленеді. Жас құстардың басы қара жолақтармен және ұсақ қара жолақтармен, ал төменгі жағында кең қара белгілермен қоңыр түсті болады. Құстар шілдеден қыркүйекке дейін қанаттарын жаңартады. Қыстайтын құстарды Лапландияның ұзын шұбырғысымен (Calcarius lapponicus) шатастыру мүмкін, бірақ бұл түрдің құйрығы қысқа, ақ сыртқы қауырсындары бар, үлкен жамылғыларында қызыл қоңыр түс басым және ашық жерде ғана жүреді. Харис бауыршағының әні көбінесе биік тұрған жерден орындалады. Ән бір немесе бірнеше айқын, жоғары деңгейде тербелгіш сыбызғыдан тұрады, содан кейін жоғары немесе төменгі деңгейдегі тағы бір серия әуен болады. Олар сондай-ақ күшті, металл дыбысты және әртүрлі музыкалық шырықтарды да шығарады.
This is a very distinctive looking species. Breeding plumage birds have conspicuous pink bills and black on the crown, face, throat and upper breast, contrasting with grey on the sides of the head and neck. The back is brown, overlaid with heavy black streaking. There are two white wing bars. Breeding birds have white lower underparts with some black mottling on flanks. Non breeding adults are more buffy than grey and brown, with reduced or absent black markings and often have whitish scalloping on the head and throat. Immatures have less black than all adult plumages, normally marked with a white chin and throat, a black malar stripe and a broad smudgy black breast band. Juveniles have a brownish crown streaked with black and fine dark streaks and some broader black markings on the underside. Birds moult from July to September. Confusion of wintering birds is possible with the winter Lapland longspur (Calcarius lapponicus) but that species is much shorter tailed with white outer rectrices, has rich rufous in greater coverts, and is strictly terrestrial on open ground. The song of Harris's sparrow is usually delivered from a high perch. The song consists of a series of one or more clear high wavering whistles followed by another series in higher or lower pitch. They have also been known to call out a strong, metallic chink, as well as some variable musical twittering.
Тіршілік ету ортасы
Харис құйрыққанаттысы тоқылдақ қылқан жапырақты ормандарда және іргелес бұталарда көбейеді, әсіресе үлкен борал ормандарының мохты батпақтармен шектесетін шыршалы аймақтарында. Олар көбінесе орман-тундра аймағында ағаштар өсетін солтүстік шекараға жақын ұялайды. Көбейетін жерлердегі өсімдіктер ақ және қара шырша (Picea glauca және P. mariana), американдық ларикс (Larix laricina), ергежейлі қайың, ылғалды саздалақтар және жәндік эрика/қалқалғыш өсімдіктері бар бұталы тундрадан тұрады. Бұл түр көбінесе биік шөпті далалар арқылы көшіп, ашық орманды жерлерде, орман шеттерінде, аралында, тік жарларда, тығыз жағалау бұталарында және қылқан жапырақ үйінділерінің маңында қыстайды. Харис құйрыққанаттысы қыс айларында қала және ауылдық бақшалардағы жем беру орындарында жиі кездеседі. Олар қыста құрғақ, аласа шөпті далалардан және тығыз ормандардан қашып жүреді. Көшіп бара жатқан құстар батпақ тұқымдас (Iva annua) және алып амброзия (Ambrosia trifida) сияқты өсімдіктерге тартылуы мүмкін.
Көші-қон
Көктемгі көші-қон ақпан айының соңында басталады, ал құстар мамыр айына дейін көбейетін жерлеріне жетеді. Құсқұйрықтар қыстауға қазан айының соңында, бірақ көбінесе қараша және желтоқсан айларының басында ұшып келеді. Банф ұлттық паркінен алынған мәліметтерге сәйкес, Харрис құсқарлары көші-қон бағыттары ретінде тау аңғарларын пайдаланады. Күзгі көші-қон көктемгі көші-қонға қарағанда талаптары жұмсақ, сондықтан Харрис құсқарлары Канаданың далалық провинцияларында ауа райы суына бастағанша еркін қозғалады, содан кейін олар оңтүстікке қарай жылжуға мәжбүр болады.
Тамақтандыру экологиясы
Харис құсы көбінесе жерде тамақтанады, жапырақтар мен топырақты қарқынды түрде қазып, азық іздейді. Ұялау кезінде тамақ іздеудің 85% жерден жиналған азықтан тұрады. Жұптасу маусымында жеке немесе жұбымен тамақтанады. Рационның негізгі бөлігін (жұптасатын құстардың асқазан ішіндегі мазмұның 66%) тұқымдар құрайды, олардың көп бөлігі Carex қамыштары, шөптер және Scirpus құрақтарынан тұрады. Көбейту маусымындағы рационда жемістер де маңызды, олардың ішінде қара жиде (Empetrum nigrum), тау аюқүші (Arctostaphylos alpina) және Vaccinium түрлерінің әртүрлілері бар. Қосымша түрде қайын жапырақтары, гүл бүршіктері мен гүлдері де желінеді. Маусымнан қыркүйекке дейін дернәсіл жәндіктер маңызды, өйткені осы кезде қолжетімді жем көптеп табылады. Қыста ондаған құстан тұратын топтарда кездеседі, жеке құстар "қалыпты" ареалдан тысқары шығып, басқа құстардың үйірлеріне қосылады.
Көбею
Жұптар шамамен бір шақырымдық аумақты мекендейді. Ұялар әдетте маусымның басында немесе ортасында салынады. Жұмыртқалар, әдетте, маусымның соңы мен шілде айы аралығында туады, бұл олардың қоныстанған жеріндегі қардың толығымен еріген уақытына байланысты. Бұл түрдегі ұялар жерде, жақсы жасырылған жерде, қалың бұтаның немесе кішкентай қылқан жапырақты ағаштың астында, немесе қалың шөптердегі мохтың ішінде орналасады. Екі ата-ана да бұтақтардан, шөптерден, мүктерден және лишайниктерден ұя салады және оны жұқа шөптермен төсейді. Үштен беске дейін жұмыртқа туады, олардың түсі әртүрлі жасыл немесе сұр болып келеді, және олардың үстінде әртүрлі мөлшердегі қызғылт қоңыр дақтар болады. Жұмыртқалар орташа өлшемді және салмағы шамамен ... граммды құрайды. Егер бірінші жұмыртқалар жойылса, екінші рет жұмыртқа салу мүмкін, бұл жағдайда ата-аналық құстар үшін инкубация кезеңі тағы үш күнге ұзарады.
Ұзақ өмір сүру және өлім-жітім
Харистің торғайы жабайы табиғатта 11 жыл 8 айға дейін өмір сүреді. Ұядағы жыртқыштарға арктикалық жерсілтірлер (Spermophilus parryii) және мысықтар (Mustela erminea) сияқты әртүрлі құрлықтағы сүтқоректілер жатады. Харистің торғайлары ұяларының жерде орналасуына байланысты осы жыртқыштар үшін оңай жем болады. Канадалық қарғалар (Perisoreus canadensis), солтүстік шоқырлар (Lanius excubitor) және қызылқарлыштар (Falco columbarius) ұяда (ұядан шыққан балалары мен ересектерді қоса) қауіпті жыртқыштар болуы мүмкін. Дегенмен, бұл түр "Audubon Watchlist" тізіміне енгізілді, себебі Солтүстік Америкадағы жылдық Рождестволық құс санағында байқалған құстардың саны төмендеген сияқты. Бұл түр қыстау ортасына және тамақ табуға бейімделген, ал оның мекендеу орындары адамның тым күшті әсеріне жетпейді, сондықтан соңғы кездегі төмендеу себебі әлі анықталмаған. Бұл түр боралды ормандардың солтүстік шетінде көбейеді және олардың көбейетін жерлеріндегі ортаның өзгеруі осы торғайға әсер етуі мүмкін. Боралды орманға, ауыр орман кесуден басқа, өрттің күшеюі және топырақтың сапасының нашарлауы кері әсер етеді, бұл екеуі де жаһандық климаттың өзгеруімен байланысты болуы мүмкін.