Кіріспе

Жаңа әлем маймылдарының түрлері, олардың жалпы атауларында "қара айқайлаушы" сөзі бар. Қара айқайлаушы (Alouatta caraya) немесе қара және алтын айқайлаушы – Оңтүстік Американың Парагвай, оңтүстік Бразилия, шығыс Боливия, солтүстік Аргентина және Уругвай сияқты аймақтарында таралған түр. Бұл түр жыныстық диморфизмге ие, ересек аталықтарының түгі толығымен қара, ал ересек аналықтарының және екі жыныстың нәрестелерінің түсі жалпы алтын түстес болады, бұл атаудағы қара және алтын түстерін баса көрсетеді. Аналықтары, сондай-ақ екі жыныстың нәрестелері де алтын түстес жүнді болады. Қара айқайлаушылардың дауыстық белсенділігі Бразилияда зерттелді, олар көбінесе таңертең дауыстайды. Бұл түр көбінесе ағаштарда тіршілік етеді және сирек жерге түседі. Олардың ішек микробиомының құрамы маусымдық түрде өзгереді, бұл қоршаған ортадағы ресурстардың шектеулілігіне байланысты диеталық өзгерістерге бейімделу үшін қажет. Олардың тамақтануы жыныс және жасқа қарай ерекшеленбейді. Әдетте, айқайлаушы маймылдардың тобында бір басым аталық, бірнеше ересек аналықтары мен сәбилері болады. Үлкен топтарда айқайлаушы маймылдардың топ құрамы әр түрлі болуы мүмкін. 2010 жылы Аргентинадағы Парана өзенінің бойындағы қара айқайлаушы аналықтарының жыныстық мінез-құлқы сканерлеу әдісімен зерттелді. Зерттеу нәтижелеріне сәйкес, аналықтар еркектерге қызығушылық таныту үшін оларды күтіммен қамтамасыз ету, тигізу, артынан еріп жүру және оларға жақындау үшін ерекше позаны көрсету арқылы белсенді іздеуге көшкен. Олар бұзылған экожүйелер мен ауылшаруашылық аймақтарындағы орман қалдықтарында, сондай-ақ адамдардың қоныстанған жерлерінде де тіршілік етуге қабілді.

Қалыптануы мен сақталуы

IUCN Қызыл тізімінде қара айқайшыл маймыл жақын уақытта жойылу қаупі төніп тұрған түр ретінде қарастырылады. Бұл халықтың азаюының, орта тұру ортасының нашарлауының, аңшылық қысымының және ауруларға шалдығу қаупінің салдарынан болып табылады. Антропогендік факторлар қара айқайшыл маймылдардың баяу азаюының негізгі себептері болып табылады; олардың экожүйесін тұрғын үйлер мен коммерциялық құрылыстар, сондай-ақ ауыл шаруашылығы үшін құрдымға жіберіп, бұзу. Аңшылық және заңсыз үй жануарлары саудасы да қара айқайшыл маймылдардың санының азаюына себеп болады. 2020 жылы Парагвайдың Пилар қаласында қалалық айқайшыл маймылдарға адамдардың қатынасын зерттеу мақсатында жүргізілген зерттеуде, зерттеушілер таңдалған қатысушылардан қара және алтын айқайшыл маймылдарды аңшылау және үй жануарлары ретінде сату туралы сұрақтар қойды. Зерттеу нәтижелері бойынша, қатысушылардың 93% маймылдарды өлтірудің заңсыз екенін білсе, жартысынан астамы оларды үй жануарлары ретінде ұстауға тыйым салынғанын білмеген. Сондай-ақ, зерттеуде қатысушылардың 8% қара және алтын айқайшыл маймылдардың еті үшін аңға түсірілгенін айтқан. Қара айқайшыл маймылдар сары қызылша сияқты ауруларға да осал. Бразилияда сары қызылшаның таралуы халық санының айтарлықтай азаюына әкелді.

Адамдармен қарым-қатынас

Адамдар мен қара және алтын ұрықтар арасындағы өзара әрекеттесу 2020 жылы Парагвайдың Пилар қаласында Марко Алески және авторлар тобы жүргізген зерттеу тақырыбы болды. Зерттеуге қатысқан адамдар қара ұрықтардың қалалық ортада болуының көптеген артықшылықтары бар екенін, мысалы, туризмді дамытуға көмектесетінін айтты. Зерттеушілер сондай-ақ Пилар тұрғындарынан аймақтағы қара ұрықтарды қорғау туралы пікір білдірді. Нәтижесінде, қалалардағы қара ұрықтарға үй жануарларының, әсіресе иттің шабуылдары, оқшауланбаған электр сымдарына тиюден электр тогының соққысы, сондай-ақ адамдардың ұрықтарды өлтіруі қауіптің негізгі факторлары ретінде анықталды. Электр сымдары қара ұрықтардың көшіп-қонуы үшін жиі пайдаланылатындықтан, зерттеу кезеңінде электр тогынан үш ұрық қаза тапты. Мақалада айтылғандай, Пиларда қара ұрықтарды қорғау жөніндегі күш-жігер шектеулі, бірақ қаланың дамуы жалғасқан жағдайда, қолжетімді ағаштардың азаюы және ұрықтардың электр сымдарында немесе жерде жүруге мәжбүр болуы олардың өмір сүруіне қауіп төндіруі мүмкін.