Кіріспе
Хасанкиф – Иранның Каспий тауларындағы Мазандаран провинциясындағы ауыл, сонымен қатар Түркияның Батман провинциясындағы Хасанкейф ауданында Тигр өзенінің жағасында орналасқан қала. Түркия 1981 жылы оны табиғи қорғау аймағы деп жариялады. Жергілікті және халықаралық қарсылықтарға қарамастан, қала мен оның археологиялық ескерткіштері Ілісу бөгеті жобасы аясында суға батты. 2020 жылдың 1 сәуіріне дейін су деңгейі 498,2 метрге жетіп, қаланың барлық бөлігін жапты. 2021 жылы қалада 4329 адам тұрды.
is a town located along the Tigris, in the Hasankeyf District, Batman Province, Turkey. It was declared a natural conservation area by Turkey in 1981. Despite local and international objections, the city and its archaeological sites have been flooded as part of the Ilısu Dam project. By 1 April 2020, water levels reached an elevation of 498.2m, covering the whole town. The town had a population of 4,329 in 2021.
Топонимика
Хасанкейф – ежелгі қоныс. Тарихы барысында түрлі мәдениеттер оған көптеген атаулар берген. Бұл атаулардың алуандығы латын әліпбиі емес, мысалы, сирия және араб әліпбилерінің транслитерациялануының көптеген жолдарымен күрделене түседі. Осы атаулардың көптігіне қарамастан, мәдениеттер арасында осы жердің негізгі идентификациясы тұрақты сақталған. Мари тақташаларындағы (б.з.д. 1800–1750) аккад және солтүстік-батыс семит мәтіндерінде айтылған Илансура қаласы, мүмкін, Хасанкейф болған, бірақ басқа да жерлер ұсынылған. Рим дәуірінде бекінілген қала латын тілінде Цефе, Цефа немесе Цифас деп аталған, бұл атау сирия сөзі ܟܐܦܐ (kefa немесе kifo) – «тас» дегеннен шыққан болуы мүмкін. Рим империясының шығыс және батыс бөліктері шамамен 330 жылы бөлінген кезде, Κιφας (Кифас) грек тілінде бұл Византия епископтығының ресми атауы болды. 640 жылы арабтар басып алғаннан кейін қала араб тілінде حصن كيفا (Ḥiṣn Kayfa) деп аталды. «Хисн» араб тілінде «бекініс» дегенді білдіреді, сондықтан атаудың жалпы мағынасы – «тас бекінісі». 20 ғасырға дейін Батыс елдерінің хабарларында қала әртүрлі атаулармен аталады. Олардың ең танымалдары – Хисн Кайфа және Хисн Кайфа, бірақ басқа да көптеген түрлері қолданылады, соның ішінде Ḥiṣn Kaifā, Ḥiṣn Kayfā, Ḥiṣn Kayfâ, Ḥiṣn Kīfā, Ḥiṣn Kîfâ, Hisn Kayf, Husn Kayfa, Hassan Keyf, Hosnkeif және Husunkeïf. Екі ерте армян тарихшысы қаланың қосымша атауларын тізімдейді: Матфей Эдесский (Месроб Эрец) Харсенкевті, ал П. Лукас Ингигиан Кентзиді жазған. 1920 және 30-жылдардағы Ататүктің реформаларының бөлігі ретінде көптеген жер атаулары түрік тіліне жақын дыбысталатын формаларға өзгертілді және қаланың ресми атауы Хасанкейфке өзгертілді. Бұл нұсқа 20 ғасырдың ортасында шет елдердегі хабарларда кейде кездеседі, бірақ 1980 жылдан кейін ғана кеңінен таралды.
Орта қола дәуірі (Илансура?)
Орта қола дәуірінде Хасанкейфтің төңірегіндегі аймақ Хурит патшалықтарының құрамында болған болуы мүмкін. Мари тақташаларының аккад және солтүстік-батыс семит тіліндегі мәтіндері (б.з.д. 1800–1750) үлкен өзенде орналасқан маңызды қабырғалы қала – Ілансура туралы айтады. Ілансура шартты түрде Хасанкейфпен байланыстырылған, алайда солтүстік-шығыс Сириядағы бірнеше орналасқан жерлер де ұсынылған.
Қола дәуірінің соңы
Б.з.д. 14 ғасырында Хасанкейф аймағы Митанни хуриттерінің патшалығы құрамына кірді. Б.з.д. 9-7 ғасырлар аралығында ол Жаңа Ассирия империясының бір бөлігі болды, ал б.з.д. 6 ғасырдың ортасында Меди империясының құрамына енді.
Рим және Византия империясы
Римдік дәуірде Хасанкейф (Кефа, Сефе, Сефа немесе Сифа деп аталған) Персияның Сасанидтер империясымен шекарадағы легионерлердің базасы болды. Бір кезде қала Римнің Арзанен провинциясының астанасы болған, бірақ Нисибис Месопотамияның дуктарының штаб-пәтері саналды. Констанций II (324–361) Кефеде бекініс салған, бірақ оның қазіргі цитадель орнында салынғаны белгісіз. Бір ғалым Хасанкейфте Тигр өзенінен өтетін римдік көпірдің болуы "жоғары ықтимал" деп санайды. Алайда, көпірдің қалған бөліктерінің ешқайсысы римдік кезеңге жатпайды. 363 жылы аймақтағы күштер тепе-теңдігі айтарлықтай өзгерді. Император Юлианның Самарра шайқасында қаза болғаннан кейін, оның ізбасары Жовиан парсы патшасы Шапур II-ге Арзанен, Моксоен, Забдицен, Кордуен және Рехимена провинцияларын беруге мәжбүр болды. Бұл 15 қамалмен қатар Сингара және Нисибис қалаларын қамтыды, бірақ олардың халқы емес, сондай-ақ Кастра Маурорум бекінісі де берілді. Кифа 363 жылға дейін Арзаненнің бір бөлігі ретінде басқарылса да, Тигрдің оңтүстік жағалауында орналасқандықтан Сасанилерге берілмеді. Келісімге дейін Кифа бекінісі римдік территория мен Арменияның Арзанен вассалдық патшалығы арасындағы шекарада орналасқан. Енді Персиямен шекара Тигр өзені бойымен өтті және Кифадағы легионерлер осы өзеннің бойында орналастырылды. Олардың негізгі міндеті – Тур Абдин массивін және оның арқылы римдік Софане провинциясына Арзанендегі парсылардың шабуылынан қорғау болды. IV ғасырдың соңындағы жағдайды баяндайтын Notitia Dignitatum Кефаны Legio II Parthica қолбасшысының ордасы деп көрсетеді. Кефа епискобы 451 жылдың қазан айында Халкидон кеңесіне қатысқандығы жазылған, бұл сол кезде елді мекеннің үлкен қалаға айналғанын көрсетеді. Шығыс Рим империясында латын тілінің қолданылуы төмендеген кезде, Κιφας (Кифас) Византия епископтығының грекше атауы ретінде бекітілді. 2005–2008 жылдар аралығында жүргізілген археологиялық қазбалар жоғарғы қалаға кіретін римдік қақпаның негізін, Рим кезеңінің соңына жататын дүкендер қатарын, римдік едендер мен қабырға мозаикаларын ашты. VI ғасырға қарай парсылар Византия империясының шығыс шекарасына жиі шабуыл жасады. Осының салдарынан византиялықтар VI ғасырдың басында және ортасында аймақта көптеген әскери нысандар салды. Осыған қарамастан, парсылар Византиядағы азаматтық соғыстың мүмкіндігін пайдаланып, шығыс провинцияларына шабуыл жасады, бұл 602–628 жылдар аралығындағы Византия–Сасанид соғысына әкелді. Соғыстың басында олар Мардин, Дара және, мүмкін, Тур Абдиннің қалған бөлігімен қатар Кифаны да басып алды, және соғыстың көп бөлігінде олар осы жерлерді бақылауда ұстады. Соғысты аяқтаған келісім Кифаны Византияның бақылауына қайтарды, бірақ бұл жеңіс ұзаққа соқпады. 600–610 жылдар аралығында жазған византиялық географ Кипрлік Георгий өзінің Descriptio Orbis Romani еңбегінде Сефаны Месопотамиядағы бекініс ретінде сипаттайды.
Мұсылмандық жаулап алу
630-шы жылдары араб мұсылман әскерлері Месопотамияның, Сирияның және Иранның үлкен бөліктерін бағындырды. Кифас, ең ықтимал, 640 жылы Нисибис жаулап алынғаннан кейін Арменияны мұсылмандар бағындырғанда тұтқынға алынған. Осы кезеңдегі деректе Тигр өзені арқылы салынған көпір туралы алғашқы мәлімет кездеседі. Келесі бес ғасыр бойы қала араб әулеттерімен Хисн Кайфа деген атпен басқарылды, біріншіде Омейя және Аббасид халифаттары, кейін жартылай тәуелсіз Хамданид және Марванид билеушілері. Шамамен 900 жылы Хамданид әміршісі Әбу Тағлибтің күрд анасы Фатима қаланың билігін қолына алды.
Артукид дәуірі (11021232)
11 ғасырда Селжұқ түркілері және олардың түрікмендер мен оғыздық одақтастары Батыс Арменияға қоныс аударды, бұл 1071 жылы Манзикерт шайқасында Византия әскерлерін Селжұқтардың жеңісімен аяқталды. Манзикерттегі жеңістен кейін Селжұқ әскерлері Анатолияның және Солтүстік Месопотамияның ірі бөліктерін бақылауға алды. Селжұқ сұлтаны Барқиярұқ 1101/1102 жылдары Артукидтерге иқта ретінде Хисн Кайфаны берді. 1104 жылы Эдесса графы Иоселин I, сол кезде Турбессель графы болған, Харан шайқасында Иерусалим графы Балдуин II-ні тұтқындағаннан кейін Сөкменмен бірге Хисн Кайфада тұтқындалды. Балдуин Мосулда Селжұқ атабегі Джикирмиш тарапынан тұтқындалды. 1107 жылы Джикирмиш қайтыс болғаннан және үлкен сомада құн төленгеннен кейін Балдуин II және Иоселин I босатылды. Бірақ, екеуі де 1122/1123 жылдары Белек Газидің тұтқынына айналды. Диярбакир-Мосул жолының Тигр өзенімен қатар және Ван көлі мен Евфрат арасындағы сауданы бақылау Артукидтерге өркендеу әкелді және олардың аймақтағы билігін нығайтты. Сондықтан, тауарлар мен адамдар үшін сенімді өткел болуы маңызды болды, сондықтан Артукидтер 1147 және 1172 жылдар аралығында Тигр арқылы көпір салды. Бұл кезең Хисн Кайфа үшін алтын ғасыр болды, Артукидтер мен олардың ізбасарлары Аюбидтер Кіші сарай мен Үлкен сарайды, сондай-ақ Тигр көпірін салды. Қаланың инфрақұрылымы, орналасуы және маңызы сауданы дамытуға көмектесті және Хисн Кайфаны Жібек жолындағы маңызды тоқтау орнына айналдырды. 1204 жылдың сәуір айында Амида мен Хисн Кайфаны басқарған Артукид әмірі әл-Салих Махмуд, Мосулдың Зенгид билеушісі Нұр әд-Дин Арслан Шах I әскерін Нүсейбин маңындағы шайқаста жеңу үшін Харанның Аюбид билеушісі әл-Ашрафпен, Майафаракин, Цизре, Синджар және Ирбиль княздарымен бірікті. 1204/1205 жылдың екінші жартысында әл-Салих Махмуд әл-Ашрафтың Артукидтердің басқа тармағы басқаратын Харпутқа шабуыл жасауға көмектесу үшін әскерін берді. 1229/1230 жылдары әл-Салихтің мұрагері Рукн әд-Дин Мадуд, Аюбид билеушілері әл-Ашраф пен әл-Камильге қарсы Хорезмшах Джалал әд-Дин Мингбурнумен одақтасты. 1232 жылы Амида мен Хисн Кайфаны басқару Артукид князі әл-Масудқа өтті. Хорезммен одақтасқандықтан, әл-Ашраф пен әл-Камиль Амидаға шабуыл жасауға шешім қабылдады және әл-Масудтың жаман басқаруы, оның ішінде жергілікті әйелдерді зорлыққа салуы туралы хабарларды сылтау ретінде пайдаланды. Аюбид әскерлері көптеген вассалдарының күштерімен толықтырылып, 1232 жылдың қазан айында Амиданы қоршап алды. 1232 жылдың 18 қазанында әл-Масуд Амиданы әл-Камильге тапсырды. Әл-Камиль кейін ағасы әл-Ашрафты және Майафаракиннің әл-Музаффар Газисін Хисн Кайфаға оның берілуін алу үшін жіберді. Аюбид әскері әл-Масудты тұтқын ретінде әкелгенімен, Хисн Кайфадағы гарнизон біраз уақыт бойы қарсылық көрсетті және қала тек 630 жылғы Сафарда / 1232 жылдың қарашасында ғана басып алынды.
Әйюбилер мен монғолдар (12321462)
Аюбидтер қамалға қол жеткізгеннен кейін әл-Камиль дереу өзінің 27 жастағы ұлы Салих Аюпты Амида мен Хисн Кайфаның әкімшісі етіп тағайындады, соның арқасында Дияр Бакр үкімшілігінде Аюбидтердің билеу кезеңі басталды. Хисн Кайфаның Аюбидтер билігі бастапқыда тұрақсыз болды. 1235 жылы Рум Селжұқтары Оңтүстік-Шығыс Анатолияға ілгерілеп, Харпут, Урфа және Харранды басып алды. Дү-л-Хижжа 632/тамыз 1235 жылы олар Амиданы қоршауға алды, бірақ қаланы жаулап ала алмады, сондықтан Хисн Кайфаға дейін жетпеді. Аюбидтер Хисн Кайфаны басып алғаннан бес жыл өткен соң, ол әулеттің билік күресіндегі маңызды нысанға айналды. Әл-Ашраф ағасы әл-Камильдің жасырын ниеттеріне наразылық білдірді. Әл-Ашраф Алеппо және Хомс билеушілерін өз жақтастарына шақырды және одақ құру ниетімен Рум Селжұқ сұлтанының сарайына елшілерді жіберді. Селжұқ сарайына келген елшілер Қайқубадтың 634 шауалының 4-і/31 мамыр 1237 жылы қайтыс болғанын білді және енді оның ұлы Ғиясат ад-Дин Қайхусрау II-мен келіссөздер жүргізуге тиіс болды. Тарихшы Р. Стивен Хамфрис Қайхусрауға одаққа қосылу үшін Амида мен Хисн Кайфаны басқару құқығы ұсынылғанын болжайды. Әл-Ашраф ағасына қарсы күшті одақ құрғанмен, ол Селжұқтармен келіссөздер кезінде ауру болғандықтан әл-Камильдің әскеріне қарсы оны пайдалана алмады және 635 Мухаррамның 4-і/28 тамыз 1237 жылы қайтыс болды. Оның қарсыласы әл-Камиль 1238 жылдың 6 наурызында қайтыс болды, ал Аюбидтер мемлекеті жаңа дүрбелеңге ұшырады. Әл-Камиль Жазираны Салих Аюпқа мұра етіп берді, ол Хисн Кайфаның әмірі болған, ал Мысырдағы мұрагері ретінде кіші інісі әл-Адилді тағайындады. Сұлтан болған Салих Аюп өзінің жас ұлы Муаззам Туранашахты Хисн Кайфаның ханзадасы етіп тағайындады, ал Туранашахтың атабегі ретінде өзінің ең жақын кеңесшілерінің бірі Хусам ад-Дин тағайындалды. Салих Аюп, сондай-ақ, Дамаскіні басып алып, Мысыр үкімшілігінде әл-Адилге қарсы тұру үшін әскер жинады. 1240 жылдың маусым айында Салих Аюптың сарбаздары әл-Адилді тұтқынға алды, ал Салих Аюбидтердің иеліктерінің басты билеушісі болды. Салихтің ұлы Муаззам Туранашах 1238 жылдан 1249 жылға дейін Хисн Кайфаның ханзадасы болып қалды. 1249 жылдың 12 қарашасында Салих Аюп кенеттен қайтыс болған кезде, Аюбидтер империясын басқару үшін Туранашахты жедел түрде қайта шақыруға тура келді. Салихтің жесірі Шажар әл-Дурр өзінің ұлын Мысырға әкелу үшін арнайы елшілік жіберді. Туранашах 1249 жылдың 18 желтоқсанында Анах пен Дамаскқа қарай Хисн Кайфадан осы топпен бірге кетті. Әл-Мувахид Абд Алла әкесі Туранашахтың орнын басып, Хисн Кайфаның билеушісі болды. Оның әкесі Мысырды бір жыл ғана билік еткен және мамлюктер билікті басып алған кезде қаза тапқан, ал Әл-Мувахид Абд Алла Хисн Кайфаны үш онжылдықтан астам уақыт бойы билік еткен және жергілікті Аюбидтер әулетінің негізін қалаушы болған. Қала тарихының осы өркендеу кезеңінен аз ғана қалған болса да, топограф ʿIzz ad Dīn Ibn Shaddād-тің егжей-тегжейлі қазіргі заманғы бірінші қолы бар, оның соңғы сапары болған. Ол төменгі қаладағы көптеген ғимараттарды, соның ішінде Дар ас-Салтананы (көпірдің жанында), мешіт, үш медресе, төрт хамам, қабірлер, керуенсарайлар және базарларды тізімдеді. Цитадельде Ибн Шаддад тағы бір мешіт, ашық алаң және "жыл сайын тұрғындарды тамақтандыруға" жеткілікті астық өсіретін егістіктер туралы айтады. Ислам өнерінің неміс тарихшысы Майкл Майнеке Ибн Шаддад сипаттаған ғимараттардың ешқайсысын қазіргі Хасанкейфте анықтауға болмайтынын атап өтті және бұны моңғол шапқыншылығы мен саяси тұрақсыздықтан кейін назардан тыс қалдырды. 1255 жылы ұлы хан Мунке ағасы Хулагуға Моңғол әскерін бастап, Оңтүстік-Батыс Азиядағы қалған мұсылман мемлекеттерін жаулап алу немесе жоюды тапсырды. Хулагу Бағдадты қоршап алды, ол 1258 жылы 13 ақпанда басып алынып, қиратылды. Ол 1260 жылы 24 қаңтарда Алеппоны басып алды, ал 1 наурызда несториандық христиан моңғол генералы Китбука Ноян Дамаскіні басып алды. Осы аймақтың барлық қалалары, оның ішінде Хисн Кайфа да моңғолдарға түсіп қалуы сөзсіз еді. Хулагудың жоспары Палестина мен Мысырға бару болып көрінеді. Бірақ 1260 жылдың көктемінде Алеппода болған кезінде ол үлкен хан Мункедің өткен жазда (1259 жылы 11 тамызда) қайтыс болғанын естіді. Хулагу ағасының орнын басады деп күтпегенмен, оның басқа екі ағасы, Кубилай мен Арик Бек, моңғол империясын басқару үшін күресті, және Хулагу бұл қақтығыстың шешілуін күту үшін Тәбризге кетуді жөн деп тапты. 23 Рабиғ II 658/7 сәуір 1260 жылы Маяфаракин Хулагудың әскерлеріне, мүмкін Ахлат пен Тәбризге қарай шегінген кезде, Жазирада оның бақылауынан тыс жалғыз қала ретінде Мардин мен Хисн Кайфаны қалдырды. Мардин 1260 жылдың соңында қолға түсті, бірақ Хисн Кайфа келісілген шабуылдан құтылып қалған сияқты, өйткені ол тек шағын сауда жолын бақылап тұрған және оны оңай айналып өтуге болады. Дегенмен, Әл-Мувахид осы уақытта моңғол вассалы болуға келіскен сияқты. Дияр Бакрдың көп бөлігі Мосул моңғол губернаторының тікелей бақылауына өткенімен, Аюбидтердің Хисн Кайфасы мен Артукидтердің Мардині вассал мемлекеттер ретінде қалуға рұхсат етілді. 1260 жылға қарай Мысырда мамлюк Баярстың билігі орнады, ол қазір Хулагудың ұлы Абақа хан басқаратын моңғолдарға қарсы күрестің басты күші болды. Баярстың Әл-Мувахидке моңғолдарды тастауға көндіру үшін екі евнухты елші ретінде жіберді, және, көрінетін болса, Хисн Кайфаның әмірі келісімге келді. Алайда, елшілер Әл-Мувахидтің Баярстың жауабын жеткізуге тырысқанда жергілікті моңғол командирімен ұсталды. Абақа елшілерді өлімге кесті, ал Әл-Мувахид жеті жылға Ильханат сарайына жер аударылды. 1260 жылдан кейін Әл-Мувахид Хисн Кайфаның номиналды билеушісі ретінде қайтып келді, ол қайтыс болғанға дейін билік етті, оның қайтыс болғаны туралы әртүрлі хабарлар бар. Моңғол үкімшілігі 1335 жылға дейін жалғасты, бұл аймақтың өркендеуіне себеп болған сауда мен ауыл шаруашылығына зиян келтірді. Әсер 1260 мен 1315 жылдар аралығында ең күшті болды, саудагерлер мамлюк және моңғол күштері арасындағы соғыс салдарынан аймақтан мүлдем бас тартты. 1315 жылы Ильханат пен мамлюктер келісімге келді және сауда қайта басталды. Бұл Хисн Кайфа үшін үлкен пайда болды. Аймақтағы бұрынғы басты маршруттар — Жизре және Нусайбин арқылы, сондай-ақ Маяфаракин және Амида (Диярбакыр) арқылы — көптеген саудагерлерді тартпады, ал Ираннан Алеппоға Сирт, Хисн Кайфа және Мардин арқылы жаңа маршрут олардың орнына келді. Тарихшы Томас Александр Синклердің сөзіне сәйкес, аймақтың экономикасы 14 және 15 ғасырларда біртіндеп төмендеді, бірақ бұл Мардин мен Хисн Кайфа қалаларында халықтың азаюына себеп болмады, онда құрылыс үздірілмей жалғасты. Маяфаракин, Арзан, Нусайбин және Дара сияқты аймақтағы басқа да көптеген қалалар кішірейді немесе жойылды. Ильханаттың ыдырауынан кейін Артукид күштері 1334 жылы Хисн Кайфаның Аюбидтеріне қарсы соғыс жүргізді, бірақ олар шешулі түрде жеңіліске ұшырады, Аюбидтер Тигр өзенінің сол жағалауындағы иеліктерін алды. 14 ғасырдың басында Хисн Кайфаның әмірлері Тур Абдиннің ішкі бөлігін және Хайтам қамалын (Тур Абдинде) да бақылады. 1334/5 жылы Әл-Адил Хисн Кайфа Маяфаракинге бақылауды алды, ол бұрын моңғол вассалымен басқарылған. Содан кейін Әл-Адил Зраки (немесе Зирки) тайпасының Күрді басшысы Зейдті, бұрын Бошат қамалында (қазіргі Сильван ауданындағы Боюнлу ауылы) орналасқан, Маяфаракиндегі өзінің клиент билеушісі етіп тағайындады. Бұл Хисн Кайфаның Мардиннің Артукид сұлтанынан шабуылды тойтаруға көмектескені үшін Зейдке жасалған сыйлық болды. Хисн Кайфа әмірлері Сиртке шабуыл жасап, оны басып алды...
Mongol rule of the region continued until 1335, and this badly damaged both trade and agriculture, which had been the sources of the region's prosperity. The impact was felt hardest between 1260 and 1315, and traders essentially avoided the region because of ongoing war between Mamluk and Mongol forces. In 1315, the Il Khanate and the Mamluks signed a treaty and trade restarted. This proved to be a boon for Hisn Kayfa. The previous primary routes across the region—through Cizre and Nusaybin, and through Mayafaraqin and Amida (Diyarbakır)—both failed to attract many traders, and a new route from Iran to Aleppo through Siirt, Hisn Kayfa and Mardin took their place. The economy of the region gradually shrank during the 14th and early 15th centuries, according to historian Thomas Alexander Sinclair, but this probably did not cause any population decline in the cities of Mardin or Hisn Kayfa, where building continued uninterrupted. Several other cities in the region, such as Mayafaraqin, Arzan, Nusaybin and Dara shrank or disappeared. After the breakup of the Ilkhanate, an Artukid force waged war against the Ayyubids of Hisn Kayfa in 1334, but were decisively defeated, with the Ayyubids gaining their possessions on the left bank of the Tigris River. During the 14th century, the emirs of Hisn Kayfa also controlled the interior of the Tur Abdin and the castle of Haytham (in the Tur Abdin). In 1334/5 al Adil Hisn Kayfa seized control over Mayafaraqin, which probably had been governed by a Mongol vassal up to that time. Soon after, Al Adil installed Zeyd, a Kurdish chief of the Zraki (or Zirki) tribe previously based at the castle of Boşat (the present day village of Boyunlu, in Silvan district), as his client ruler at Mayafaraqin. It seems that this was in payback for Zeyd's assistance in helping Hisn Kayfa repulse an attack by the Artuqid sultan of Mardin. The Hisn Kayfa emirs also attacked and captured Siirt soon after the Mongol withdrawal. They fought for control of Siirt with forces from Arzan, and al Ashraf of Hisn Kayfa succeeded in capturing it in 1341/42. In 1349/50, the Kara Koyunlu rose to dominate the region of the Diyar Bakr, and local princes such as those at Hisn Kayfa, paid tribute to them. Also in 1349/50, the emir of Hisn Kayfa, al Adil, attacked Azran, breaching its walls and destroying the town in order to get revenge on the local ruler. After this victory the town was abandoned and al Adil bestowed control of the surrounding region on a Kurdish family. In the early and middle 15th century, Aq Qoyunlu Turkmen forces attacked Hisn Kayfa several times, but Ayyubid rulers managed to retain control of the city and the city prospered until very end of the 15th century. In the 14th century, the Ayyubids rebuilt the castle of Hisn Kayfa which served as their stronghold as vassals of consecutively Mamluks and Dulkadirids until they were supplanted by the Ottoman Empire in the early 16th century.
Ақ Қоюнлу дәуірі (14621501)
15 ғасырдың екінші жартысында Хисн Кайфаны әлі де Түрікмен Ақ Қоюнлу конфедерациясына адал болған Аюбидтер әулетінің соңғы өкілдері басқарды. Ақ Қоюнлу әулетін 1452 – 1478 жылдар аралығында Ұзын Хасан басқарды. Ұзын Хасанның бастапқы астанасы 1452 жылы ағасы Джихангирден алған Амида (қазіргі Диярбакыр) қаласы болды. Одан бастап Ұзын Хасан өзінің аумағын кеңейту науқанын бастады, бұл қарсыласы Кара Қоюнлу әулетінің есебінен болды. Хасанкейф 1455 жылы Әйюби әмірі қол қойған келісім арқылы Ұзын Хасанның билігін алғаш мойындаған қалалардың бірі болды. Ұзын Хасан 1450 жылдары Дияр-Бәкр және Джазираның көп бөлігінде ықпалын кеңейтуге қол жеткізгенімен, Хасанкейфтің Әйюби әмірі 1460 жылы көтеріліс жасап, Сиртті басып алуға тырысты. Ұзын Хасан 1461 жылы Хасанкейфке шабуыл жасап, оған жауап берді; ол алты айлық қоршаудан кейін 1462 жылы қаланы жаулап алды. Ұзын Хасанның өзінің ұлы Зейнелді Хасанкейфтің губернаторы етіп тағайындағаны белгілі. Ақ Қоюнлу территориясы Ирандағы Кара Қоюнлуны жеңгеннен кейін (1467–69) одан әрі кеңейді, ал Ұзын Хасан өзінің астанасын Тәбризге көшірді. Алайда, Хасан осы жетістіктерін Осман империясына қарсы апатты науқанмен жалғастырды. Хасанның жеңіл атты әскері 1473 жылдың тамызында Эрзинкан маңындағы Отлукбели шайқасында мылтық пен зеңбірекпен қаруланған Мехмед II-нің Осман әскерлерінен жеңіліске ұшырады. Ұзын Хасан аман қалды, бірақ оның ұлы Зейнел Бей шайқаста қаза тапты. Еске алу үшін, Зейнел Бейдің мазары 1474 жыл шамасында Ұзын Хасанның немесе Зейнелдің ағасы Халилдің бұйрығымен Хасанкейфте салынды. Қазіргі уақытта киелі орын жақын маңдағы бөгеттің су деңгейінің көтерілуінен су басу қаупін болдырмау үшін жаңа жерге көшірілді.
Сафавидтер империясы (15041514/1517)
1504 жылы шах Исмаил I (1501–1525) билік құрған кезде Сефевидтер қысқа ғана өмір сүрген Диярбақр провинциясын құрды, оған Хасанкейф кіретін алты аудан болды.
Осман империясы мен Түрік Республикасы
1514/1517 жылдары Осман империясы Хасанкейфті және Сафавилердің Диярбақыр провинциясының қалған бөлігін жаулап алды. 1614 жылы жазған "Дүние тарихы" еңбегінде Уолтер Рэли Андреас Масиус еңбегінен оқыған нәрсеге сүйене отырып, Тигр өзенінде орналасқан деп ойлаған Едем аралынан жоғарыда "Хасан Сефа қаласын, әйтпесе Фортис Петраны" көрсеткен.
Демография
Қаланың төңірегіндегі ауылдар негізінен күрдтермен қоныстанған, ал қаланың жергілікті мұсылман халқы бұрын арабтардан тұрған, олар Сирт немесе Мидиат тіліне ұқсамайтын араб тілінің диалектісінде сөйлеген. 1980 жылдарға дейін өзен бойындағы үңгірлерде армян, ассириялық және араб христиан отбасылары тұрған. Түрік үкіметі мен ПКК арасындағы қақтығыс күшейген 1980 жылдары осы отбасылардың көптегені Францияға, Германияға, Швецияға және Швейцарияға көшіп кетті. Осы кезеңде жақын маңдағы ауылдардан күрдтер қалаға қоныстанды. Қалада араб тілі әлі де қолданылады.
Археологиялық орындар
Хасанкейф тарихы ғасырлар бойы бай және қаланың айналасындағы жартастарда, төмендегі орындардан басқа, мыңдаған үңгірлер бар. Көптеген үңгірлер көп қабатты және дербес сумен қамтамасыз етілген. Жартастарға шіркеулер мен мешіттер қазылған, ал аймақ бойынша көптеген ежелгі зираттар сақталған. Ескі Тигр көпірі – 1116 жылы Артукид сұлтаны Фахретдин Карааслан салған, ол бұрынғы көпірдің орнын басты. Тигр өзеніндегі бұл көпір Орта ғасырлық кезеңдегі ең ірі көпір саналады. Көпірдің тіректері ағаштан жасалған, егер шабуылды болдырмау үшін көпірді бұзу қажет болса, оны алып тастауға болатын. Сондықтан, бүгінде көпірден тек екі тірек және іргетас жұмыстары ғана қалды. Цитадель – Бұл құрылыс Хасанкейфке көрінетін Тигр өзенінің үстінде орналасқан. Цитадель ғасырлар бойы тұрғын үй ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Кішкентай сарай – Бұл сарай Әйюбилер тарапынан салынған және Хасанкейфке қарап тұрған жартаста орналасқан. Ұлу (үлкен) мешіт – Мешіт қашан және кім салғаны туралы жазулар сақталмағандықтан нақты білуге болмайды. Дегенмен, мешіт 1327, 1394 және 1396 жылдары Әйюбилер тарапынан қалпына келтірілген деп есептеледі. Үлкен сарай – Сарай Артукидтер тарапынан салынған, ауданы белгілі және оған байланысты қарауыл мұнарасы болуы мүмкін төртбұрышты мұнара бар. Әл-Ризк мешіті – Мешіт 1409 жылы Әйюбид сұлтаны Сүлеймен салған және Тигр өзенінің жағасында орналасқан. Мешіттің минареті де сақталған. Сүлеймен мешіті – Бұл мешіт Сұлтан Сүлеймен салған, бірақ минареттен басқасы қираған. Сүлейменнің қабірі де табылмайды. Көк мешіт – Мешіт Сүлеймен мешітінің шығысында орналасқан және 15 ғасырдан бұрын салынған болуы мүмкін. Қыздар мешіті – Көк мешітінің шығысында орналасқан Қыздар мешіті де Әйюбид кезеңінен салынған болуы мүмкін. Бүгінде мешіт ретінде пайдаланылатын ғимараттың бөлігі бұрын мазар болған, онда қабір қалдықтары сақталған. Имам Абдулланың қабірі – Бұл текше пішіндес қабір Хасанкейфтегі жаңа көпірдің батысында орналасқан және Имам Абдулланың қабірі. Абдулла – Мұхаммед пайғамбардың туысы Жәфар ибн Әби Талибтің немересі. Қабір 14 ғасырға дейін салынған және ондағы жазуда Аюбид кезеңінде қалпына келтірілгені көрсетілген. Зейнел Бей мазары – Зейнел Бейдің есімімен аталатын бұл мазар Хасанкейфке қарсы Тигр өзенінде орналасқан. Зейнел Бей – 15 ғасырда Хасанкейфті билеген Аққойынлы әулетінің билеушісі Ұзын Хасанның ұлы. Зейнел Бей 1473 жылы шайқаста қаза тапты және сәулетші Пир Хасан салған, теңіз көк және бирюза плиткалармен әшекейленген дөңгелек кірпіш мазарға жерленді. Ғимараттың сәулеттік стилі Орталық Азиядағы мазарларға ұқсас. Бұл қасиетті орын 2017 жылы Ілісу тоғанының құрылысынан зардап шеккен тарихи артефакттарға арналған жаңа Хасанкейф мәдени паркіне көшірілді.
Ілсу бөгетінің әсері
Тарихы тоғыз өркениетті қамтитын Хасанкейфтің археологиялық және діни маңызы зор. Ілсу бөгетінің құрылысы аяқталғаннан кейін қаланың көптеген тарихи қазыналары су астында қалды. Оларға әсем мешіттер, исламдық мазарлар және үңгір шіркеулері жатады. Хасанкейфте 80 мыңға жуық адам қоныс аударды. Олардың бір бөлігі су деңгейінен жоғары, жаңа қалаға көшірілді. Жергілікті тұрғындар жобаға қарсылық білдіріп, Хасанкейфті ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізіп, қорғауды талап етті. Түркиядағы Буғдай қауымдастығының хабарлауынша, Хасанкейф префекті Хурие Күпели, Түркиядағы Швейцария елшісі және швейцариялық мердігерлер консорциумының өкілдері бөгет құрылысы жобасы аясында Хасанкейфтің тарихи мұрасын көшіруге ыңғайлы жақын жерді ұсынған. Бұл операцияға Түркия Мәдениет министрлігі 30 миллион евро бөлді, алайда қазіргі мәліметтерге сәйкес, тек сегіз тарихи ескерткіш көшірілген. Ілсу бөгеті жобасының тудырған қаупі Дүниежүзілік ескерткіштер қорын 2008 жылы қаланы әлемдегі ең қауіпті 100 нысанның тізіміне қосуға итермеледі. Бұл жағдай жобаға назар аударуға мүмкіндік берсе де, Ілсу консорциумын осы ерекше тарихи және мәдени маңызы бар орынға құрметпен қарауға болатын балама жоспарларды әзірлеуге жетелемеді. 2008 жылдың желтоқсанында, үгіл-қозғалыс тобының қысымынан кейін, Австрия, Германия және Швейцарияның экспорттық несие сақтандыру компаниялары жобаның экологиялық және мәдени салдарына алаңдаушылық білдіріп, жобаға қолдау көрсетуді тоқтатты және Түркия үкіметіне Дүниежүзілік банк белгілеген стандарттарды орындау үшін 180 күн уақыт берді. Бұл стандарттарда қоршаған ортаны қорғау, ауылдарды қоныстандыру, мәдени мұраны сақтау және көршілес мемлекеттермен ресурстарды басқару бойынша 153 талап қамтылған. Түркия осы талаптардың ешқайсысын орындамағандықтан, үш компания 2009 жылғы 7 шілдеде бірлескен баспасөз хабарламасы арқылы жобадан бас тартқанын мәлімдеді. Содан кейін, сол күні жарияланған тағы бір бірлескен баспасөз хабарламасында Ілсу бөгеті жобасын қаржыландырған үш банк (Société Générale, UniCredit және DekaBank) экспорттық несие сақтандыру компанияларының шешіміне сәйкес, Ілсу бөгеті құрылысына берілген экспорттық несие енді қолданылмайтынын мәлімдеді. Бұл Түркияның жобаны ішкі қаржы көздерінен қаржыландыруына әкелді. Орман шаруашылығы және қоршаған орта министрі Вейсел Эроглу көптеген платформаларда үкімет барлық кедергілер мен қарсылықтарға қарамастан бөгетті салатынын мәлімдеді. Эроглу Ілсу бөгетінің Түркия мемлекеті үшін "қадір-қасиет" жобасы екенін нақты айтты. "Бізге олардың ақшасы қажет емес. Біз бұл бөгетті кез келген бағамен саламыз". 2009 жылдан бастап құрылыс түрік банктерінің – Garanti Bankası және Akbank – қаржылық қолдауымен жүргізілді. Халықты қоныс аудару бағдарламасының нәтижесінде Хасанкейф тұрғындарының көп бөлігі бөгет құрылысы аяқталғаннан кейін су қоймасының жағалауында орналасқан төбедегі Жаңа Хасанкейфке (Yeni Hasankeyf) көшірілді. 2020 жылдың шілдесіне қарай ежелгі қала бөгет суының астында толығымен қалды.
Климат
Тигр өзеніне жақын болу жергілікті климатты жұмсартады. Бұл қыстың суығын азайтып, температураның 6 °C (43 °F) төмендеуіне себеп болады. Жазда температура 43 °C (109 °F) дейін көтерілуі мүмкін, ал жылдық орташа температура 25 °C (77 °F) шамасында болады.