Кіріспе
Жаңа әлем маймылдарының түрі
Түрлер қорабы
| аты = Кингі бас киімі бар капучин
| сурет = C. olivaceus Zoo SP 2. jpg
| сурет түсірілімі = Сан-Паулу зообағында
| мәртебесі = LC
| мәртебесінің жүйесі = IUCN3.1
| мәртебесінің сілтемесі =
| тұқымы = Cebus
| түрі = olivaceus
| авторы = Schomburgk, 1848
| таралу картасы = Cebus olivaceus distribution. svg
| таралу картасының түсіндірмесі = Географиялық таралу аймағы (C. castaneus және C. brunneus түрлерін қосады)
| синонимдер = *Cebus annellatus Gray, 1865
Cebus apiculatus Elliot, 1907
Cebus nigrivittatus Wagner, 1848
Cebus olivaceus биік, жаңадан өскен орманды мекендейді және күні бойында ұзақ қашықтықтарға саяхаттайды. Бұл приматтар орташа өлшемді маймылдар, олардың басында ерекше "кене бас киімі" белгілері бар және орман қапталынан секіру үшін басқа капучиндерге қарағанда сәл ұзын аяқтары бар. Басқа капучин маймылдарына ұқсас, кингі бас киімі бар капучиннің диетасы негізінен жемістерден, жәндіктерден, өсімдіктердің басқа бөліктерінен және сирек жағдайларда шағын омыртқалылардан тұрады. Сонымен қатар, олардың жаңбырлы маусымда мыңжақтарды терілеріне ыдыратып сүртіп, масаларды қорғау үшін пайдалануы белгілі. Бұл түр IUCN қауіпті түрлердің қызыл тізімінде "ең аз алаңдатушы" деп саналса да, Оңтүстік Америкада құстардан ягуарларға дейінгі көптеген жыртқыштардың жеміріледі. Cebus olivaceus көп әйелді түр, 5-30 жеке тұлғадан тұратын топтарда өмір сүреді, мұнда әйелдердің басымдығы байқалады. Топ еркектер мен әйелдер үшін алдын ала белгіленген иерархиялық үстемдік жүйесі бойынша ұйымдастырылған. Еркектер арасындағы көші-қонға байланысты, еркектер үшін биологиялық тектің үстемдікке әсері әйелдерге қарағанда аз. Кингі бас киімі бар капучин топта үстемдікті орнату және сақтау үшін бірнеше мінез-құлық механизмдерін қолданады, оның ішінде: нәресте өлтіру, яғни нәрестені қасақана өлтіру; әлеуметтік байланысты жақсарту үшін күтім жасау; және аллопарентинг, яғни топ мүшелері өз балалары емес ұрпаққа қамқорлық жасау.
Speciesbox
| name = Wedge capped capuchin
| image = C. olivaceus Zoo SP 2. jpg
| image caption = At the São Paulo Zoo
| status = LC
| status system = IUCN3.1
| status ref =
| genus = Cebus
| species = olivaceus
| authority = Schomburgk, 1848
| range map = Cebus olivaceus distribution. svg
| range map caption = Geographic range (includes C. castaneus and C. brunneus)
| synonyms = *Cebus annellatus Gray, 1865
Cebus apiculatus Elliot, 1907
Cebus nigrivittatus Wagner, 1848 Cebus olivaceus is known to dwell in tall, primary forest and travel over long distances during the day. These primates are medium sized monkeys with distinctive "wedge cap" markings on their head and slightly longer limbs than other capuchins for jumping through the forest canopy. Similar to other capuchin monkeys, the diet of wedge capped capuchin primarily consists of fruits, invertebrates, other plant parts, and on rare occasions small vertebrates. They have also been known to rub millipedes against their fur, especially in the rainy seasons, as a potential means of mosquito repellent. Although this species is classified as an animal of least concern by IUCN Red List of Threatened Species, it falls prey to many predators in South America ranging from vultures to jaguars. Cebus olivaceus is a polygamous species that lives in groups of anywhere from 5 30 individuals with female biased sex ratios. The group is organized according to a pre determined hierarchal system of dominance for both males and females. Although biological lineage is less of a factor of dominance for males than it is for females, due to male migration between groups. Wedge capped capuchin partake in several behavioral mechanisms to assert and maintain dominance within the group including: infanticide, when an infant is deliberately killed; grooming, used to facilitate social rapport; and alloparenting, which is when members of the group care for offspring that are not their own.
Таксономия
Cebus тұқымдасы бірнеше түрге бөлінеді. Дегенмен, таксономистер тұқымның нақты жіктелуі туралы пікірталас жүргізеді, ол белгісіз және даулы. Солтүстік-шығыс Бразилияда, оңтүстік Гайанада, Француз Гайанасында және Суринамда кездесетін каштаналық капучин (C. castaneus), сондай-ақ солтүстік Венесуэладағы қоңыр жылап тұрған капучин (C. brunneus) бұрын клинді бас капучинінің (wedge capped capuchin) түршелері деп есептелген, және олар бірге жылап тұрған капучин деп аталған. Алайда, 2012 жылғы зерттеу оларды бір-бірінен бөлек түрлер ретінде қарастыруға негіз болды, бірақ бұл жіктелу әлі де күрт даулы. Американдық сүтқорекшілер қоғамы, IUCN Қызыл тізімі және ITIS осы жіктелуді қолдайды, бірақ тек шартты түрде.
Өлшемі мен физикалық сипаттамасы
Ересектердің салмағы шамамен 3 кг-ды құрайды, бірақ салмақ жынысына байланысты орташа дәрежеде өзгереді. Сонымен қатар, еркектердің аналықтарға қарағанда салыстырмалы түрде ұзын тіс қанаты (көмекей тісі) болады (дененің жалпы мөлшері ескерілгеннен кейін де). Еркектердің жоғарғы және төменгі (максиллярлық және мандибулярлық) тіс қанаты аналықтардың тіс қанатынан орташа есеппен 70% және 40% үлкен. Бұл еркектердің аналықтар үшін бәсекелесуіне байланысты болуы мүмкін.
Жылжыну және морфология
Қиыршық бас киімді капуциндерді сүйек пропорциялары мен қозғалыс арасындағы байланысты анықтау үшін түйекті капуциндермен салыстырды. Киыршық бас киімді капуциндер орманның жоғары жағынан жүгіріп, секіріп көбірек уақыт өткізеді, ал түйекті капуциндер көбірек уақыт жүріп, жай қозғалады. Сондықтан, киыршық бас киімді капуциндердің дене мүшелері (әсіресе артқы аяқтары) түйекті капуциндерге қарағанда салыстырмалы түрде ұзын.
Тұрғылықты жері мен таралу аймағы
Киндік капуциндер бұзылмаған, біріншілік орманды ұнатады, онда олар қанаты арқылы жылжи алады (қимыл және аяқ-қол морфологиясы). Олар Бразилия мен Венесуэланың солтүстігіндегі жаңбырлы ормандарда, сондай-ақ Гайанадағы өзен арналарындағы құрғақ ормандарда мекендейді. Олар Ориноко өзенінің солтүстігінде, Сьерра-де-Периха және Венесуэла жағалау тауларының оңтүстігінде, ал батыс Гайанадағы Эссекибо өзеніне дейін таралады.
Диета
Кинді капуциндері – бәсекелес жеміштер жейтін жануарлар, олар жануарлар мен өсімдіктердің тағамын жейді. Азық іздеу мінез-құлқы маусымға, сондай-ақ жасқа және жынысқа қарай өзгереді. Жалпы, бұл маймылдар жануарлар мен өсімдік ресурстарын пайдалануға шамамен бірдей уақыт жұмсайды. Бірақ, осы ереженің ерекшелігі – сәбилер, олар жануарларға қарағанда өсімдік тағамын іздеуге көбірек уақыт жұмсайды. Өсімдік тағамының көп бөлігі піскен жемістер, олардың көпшілігі інжір, сондай-ақ пальма жаңғақтары, тұқымдар, жидектер, гүл бүршіктері, жапырақтар, қабықтар мен шайыр. Олардың жануарларға аң аулауы көбінесе омыртқасыз жануарлармен шектеледі. Олардың жемтіліктері – құрттар, кенелер. Кейбір жағалаудағы топтарының рационында острицалар, қабылдақтар және басқа да теңіз жануарлары болуы мүмкін. Кинді капуциндерінің құмды тағамды табиғатта және тұтқындықтағы популяцияларда төрт рет өздігінен жуып тастағаны байқалды. Урбани тағамды жуудың еліктеу немесе үйрену арқылы емес, белгілі бір жағдайларға байланысты туындаған проблемаға жауап екенін анықтады, бұл басқа түрлерді зерттеуде айтылған пікірге қайшы келеді.
Мінез-құлық
Шешінді бағалы капуциндері 5-тен 30-ға дейін жететін топтарда өмір сүреді. Топтар әдетте бір репродуктивті белсенді ересек еркек, бірнеше ересек әйелдер және олардың балаларынан, сондай-ақ кейбір жағдайларда репродуктивті емес ересек еркектерден тұрады. Жастар топтың құрамының шамамен 50% құрайды. Халық құрылымы әйелдерге қарай айтарлықтай бұрылған. Туғанда әрбір еркекке шамамен 2 әйел келеді. Бұл көрсеткіш әрбір ересек еркекке 4-тен астам ересек әйелге дейін жетеді. Бұл әйелдердің туу көрсеткішіне қатысты айырмашылықтың және еркектердің көшіп-қону мінез-құлқының нәтижесі. Шешінді бағалы капуциндерінде туу көрсеткіші жасқа байланысты өзгереді. Жас және орта жастағы әйелдер (6-26 жас аралығындағылар) екі жылда бір рет туады. Егде әйелдер (26 жастан асқандар) үш-төрт жылда бір рет тууы мүмкін. Еркек және әйел шешінді бағалы капуциндерінің 36 жылға дейін өмір сүретінін атап өту маңызды. Жаңа топқа қосылған көшіп келген еркектер көбінесе қарсылыққа ұшырамайды. Егде әйелдер сирек жағдайларда жаңа топтарға көше алады. Зерттелген үш жағдайдың біреуінде ғана бала өлтірген еркек өнімділікке қол жеткізді. Үш жағдайда да жоғары дәрежелі әйелдердің балалары нысанаға алынды. Зерттелген үш жағдай арасындағы нәресте өлтірудің әртүрлілігі басқа да адам емес приматтар арасындағы нәресте өлтіруге тән.
Үстемдік иерархиясы
Еркек және әйел капуциндердің үстемдік иерархиясы бар. Әйелдердің мәртебесі көбінесе аналық желі бойынша анықталады, үстем аналардың қыздары да үстем болады. Ерлердің үстемдігі бір ұрпақтан екіншісіне ерлердің көші-қонына байланысты оңай берілмейді. Бұл үстемдік иерархиясы әйелдердің бастамасымен туындайтын жанкешті мінез-құлқын түсіндіруге көмектеседі. Иерархияда жоғары тұрған әйелдер өздерінің үстемдік иерархиясында төмен тұрған әйелдер мен еркектерге қатысты агрессивтірек болады. Агрессивті мінез-құлыққа шабуыл жасау, дауыстап айту және қуып жетелау кіреді. Кейде көптеген әйелдер бірлесіп еркектерді қуып жетеді. Ерлердің агрессиясы үстемдік иерархиясындағы орынмен байланысты емес. Ерлердің әйелдерге деген агрессиясы көбінесе дауыстап айқайлау, шабуыл жасау және қуып жетелаумен шектеледі. Бірақ бір рет бір еркек сол топтағы жас әйел капуцинге шабуыл жасап, өлтіргені байқалды. Мұндай агрессиялық деңгей қалыпты емес, әдетте жануарлар әлемінде билікті басып алу үшін қолданылады.
Қамқорлық
Қапсырмалы капуциндердің топтық динамикасында күтім жасаудың маңызды рөлі бар. Күтім жасау, жас ересек еркектер мен әйелдер үшін ересектердің әлеуметтік құрылымына енудің бір жолы болуы мүмкін. Бұл, әсіресе әйелдер арасындағы өзара әрекеттесуде жақсы құжатталған. Жас ересек әйелдер бір-бірін күтіммен қамтамастан гөрі, көбінесе ересекті әйелдерге назар аударады. Өз туған топтарында қалатын осы жас әйелдер, ересек әйелдердің әлеуметтік құрылымына сіңісу үшін ересек әйелдермен қарым-қатынас орнатуы керек. Осы жағдайларда жас әйелдер көбінесе ересек әйелдермен күтім жасау мүмкіндігін іздейді. Бұл мінез-құлықты қабылдайтын ересек әйелдер, әдетте, жас әйелдерге қарағанда өзара әрекеттесуге аз ынталы болады. Бұл ересек әйелдердің жас әйелдермен салыстырғанда осы күтім жасаудан аз пайда көретінін көрсетеді. Жас ересек әйелдер өздерінің үлкен серіктерін агрессивті қақтығыстарда қолдауы мүмкін. Ересек әйелдермен қарым-қатынас орнатуға сәтсіз аяқталған жас әйелдер топтан шетте қалып, ресурстарға қол жеткізу мүмкіндігінен айырылады. Ересек әйелдер арасындағы күтім жасаудың үлгісі өзгеше. Приматтардағы қалыпты үлгіге қайшы, әйелдер көбінесе өзінен төмен дәрежедегі әйелдерді күтіммен қамтиды. Бұл, ересек әйелдер арасында екі түрлі күтім стратегиясының болуымен байланысты болуы мүмкін. Осы стратегиялардың бірі – бағыныштылықты қамтамасыз ету. Бағынышты әйелдерге үстем әйелдер жақындағанда, олар төсекте жатып, күтім жасауды сұрайды. Бұл үстем әйелдің агрессивті мінез-құлқынан қашудың жолы ретінде қарастырылады. Үстем әйелдің бағынышты әйелге жақындауы көбінесе агрессивті мінез-құлыққа әкеледі, ал күтім жасауды сұрау – бұл агрессияны басудың тәсілі. Бұл формадағы күтім әдетте бағынышты әйел тарапынан қайтарылмайды. Ересек әйелдер арасындағы күтім жасаудың тағы бір түрі – жандасу. Бағыныштылықты қамтамасыз ету мақсатындағы күтім жасаудан айырмашылығы, жандасу күтімі өзаралыққа байланысты. Бұл өзара әрекеттесулер көбінесе үстемдік иерархиясында жоғары немесе орташа орын алатын әйелдер арасында жүзеге асады. Бұл күтім түрі әйелдер арасында одақ құруға көмектеседі, бұл оларға әлеуметтік және материалдық артықшылықтар береді. Маңыздысы, басқа приматтарға қарағанда, қапсырмалы капуциндерде аналық сүтпен қоректендіру (басқа ананың баласын емдеу) жиі кездеседі, бірақ өте сирек. Одан да қызығы, қапсырмалы капуциндердегі осы емдеу мінез-құлқы туыстықпен байланысты емес. Бұл мінез-құлық өзаралықтың мысалы болуы мүмкін, онда бір әйелдің екінші әйелдің баласын емдеуі кейін толыстырылады.
Басқа түрлермен өзара іс-қимыл
Кейде кенелі капуциндер азық іздеп жүргенде тапқан мыңжақтылармен денелерін ысқалайды. Маймылдар мыңжақтыны жүніне сүртеді, кейде екі минутқа дейін. Олар сондай-ақ мыңжақтыны аузына алып, қайта алып тастап, оны денелеріне қайта-қайта ысқалайды. Бұл капуциндер көбінесе осы мыңжақтыларды бөліседі. Осы ерекше мінез-құлықтың себебін анықтау қиын. Бір теория бойынша, мыңжақты қорғаныс механизмі ретінде қауіп сезгенде жағымсыз химиялық заттар шығарады. Бұл заттар масаларды қуып шығаруға көмектеседі. Бұл мінез-құлық көбінесе жаңбырлы маусымда, масалардың ең көп кездесетін кезінде байқалады.
Қауіп-қатерлер мен қорғау жағдайы
Кинді бас киімді капуциндер Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) қауіп төнген түрлердің қызыл тізімінде "ең аз алаңдатушы" жануарлар санатында тіркелген. Кинді бас киімді капуциндердің саны көп және кеңінен таралғандықтан, олар "ең аз алаңдатушы" санатына жатады. Кейбір аймақтарда адамдардың аулауы капуциндердің өмір сүруіне қауіп төндіреді.