Кіріспе
1949 жылы кітаптан түсірілген фильм.
"Түлкілер ханзадасы" – Самуэль Шеллабаргердің 1947 жылы жазылған тарихи романы. Романда Чезаре Борджияның Романьяны бағындыру кезіндегі қызметінде болған Андреа Орзини деген ойдан туған капитанның ерліктері баяндалады.
Сюжетке кіріспе
Андреа Зоппо, итальяндық шаруа, өнерде білім алып, университет жылдары ақсүйектіктің жолдарын үйренген, Флоренцияға француз басқыншылығы кезінде бұрынғы өзінің кім екенін жасырып, Андреа Орсини болып шығады – Орсини әулетінің неаполитандық, қазір жоқ кіші тармағының заңды емес ұлы. Француз әскерлерінде көзге түскен соң, ол Италияны біріктіру арманымен, шетелдік авантюристтердің тонауын және Франция мен қасиетті Рим империясының араласуын тоқтату үшін Чезаре Борджияға қызмет етеді. Бірақ, ол леди Камилла Бальонеге деген махаббаты мен оның күйеуі, Читта-дель-Монте лорды Вараноға деген құрметі, оны қалаға сатқындық арқылы ие болу үшін жіберген кезде, бұл жоспарларын қиындатады.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Роман басталады, Андреа Венециядан Борджия үшін өзінің алғашқы әскери емес миссиясына шығуға дайын тұрғанда. Оның міндеті – Феррараның мұрагері Альфонсо д’Эстеге, «Италиядағы ең жарқын сарайдың» иесіне, жақында жесір қалған Лукреция Борджияға үйленуге көндіру. Мемлекеттік және талғамдық себептермен бұл одаққа көптеген қарсылықтар туындаған. Орсини бір аспап жасаушы және гуманистпен кездесіп, Романья қалаларының бірі түскен кезде алынған деген суретті сатуға тырысады. Сол жерде ол Камилла Вараномен танысады, ол Борджия оған уәде еткен ойдан шығарылған Читта-дель-Монте иесінің әйелі. Екеуінің арасында тартымдылық пайда болады. Борджия Андреаның қызметін қабылдауға мәжбүр болған д’Эстелер оны өздерінің жерлерінде өлтіргісі келмейді және бұл мәселені Венециядағы елшілеріне жүктейді. Ол Марио Беллиді (Мариус де Монтбель, жақында Савойядан келген), бұрынғы дворян, сатқын және белгілі бір беделді кісі өлтірушіні пайдаланады. Марио сәтсіз аяқталады, бірақ, нағыз «заманауи» болғандықтан, бетбұрып ақпарат ұсынады. Оны қызықты және пайдалы деп есептеген Орсини оны сақтап, өзінің сарайына қызметке алуды ұсынады. Өзінің жеке басының күшімен Орсини д’Эсте елшісін қорқытып, Феррараға жол тартады. Сапар барысында Белли Андреаның шынайы тегін жасырын біледі. Феррарада герцог Эрcole д’Эсте мен оның ұлы кардинал Ипполито д’Эсте араласуына және құштар Альфонсо д’Эсте қарсылығына қарамастан, ол өзінің міндетін орындайды, Альфонсоның уәделерін алады. Осы уақытта Орсини кардиналға жау болып, Беллидің жауы Пьер де Баярмен достық қарым-қатынас орнатады, монастырды бояйды және д’Эстелердің қонағы Камиллаға демікпес күйге дейін ғашық болады. Андреаның табысы туралы білмей, герцог пен кардинал оны Феррараға тірі қасиетті әйел, Нарнидің Люция Брокаделлиін әкелуге жібереді, аймақтағы оның стигмалары туралы әңгімелер көп. Герцогтың ынтасына қарамастан, Витербо халқы оны босатып жібермейді. Читта-дель-Монтеде өткен жағымды уақыттан кейін Орсини қасиеттімен кездеседі, оның айқын діндарлығы оған да, Беллиге де қатты әсер етеді. Оны босатуға тырысқанда Андреа тұтқындалады, бірақ Белли оған қол жеткізеді, ал Андреа жанжалдан шығып кетеді. Римде папа өзінің немересі Анжелаға, Люкрецияның күтімшісіне, бұрынғы сүйіктісі Орсиниге уәде береді және Юбилейге Римге келетін Вараноларға қарсы жоспарын ашады. Әкесінің әрекеттері асығыс деп ойлаған Чезаре Римге келіп, тұтқындау мен күйеуге шығуды тоқтатуға тырысады. Орсини бұрынғы сүйіктісінің ықыласынан бас тартуға тырысады және осы қиындықтар үшін өзін пышақтап жарақаттайды. Белли патшаларға және дәрігерлер мен докторлардың эликсирлеріне сенбей, жараны өзі емдейді. Жер астындағы байланыстарымен Белли Андреаның махаббаты үшін қарсыласын өлтіруге Анжеланың әрекетіне кедергі келтіреді және Чезаремен болған сұхбатында Камилланың қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Борджияның Маркилерді жаулап алуы осы уақытқа дейін жеңіл жүрді: оның әкесі, Папа Александр VI аймақтағы барлық викарийлерін орнынан кетірді деп жариялады және азаматтар, көбінесе, бұл билеушілерді қатыгез және қарапайым деп есептеп, ақырында билікті қолға алған кезде Чезаре Борджияны үлкен жетістік деп санады. Осылайша, Чезарьдің қарындасы Лукрецияның бірінші күйеуі Джованни Сфорца тез арада Пезародан қуылды; Пандольфо Малатеста Риминиді жоғалтты, ал Фаенца берілді. Бірақ Борджия Читта-дель-Монтеге сатқындықпен ғана қол жеткізе алады, өйткені төмен салықтар және Варано халқының оған деген сүйіспеншілігі тәртіпсіздікті қоздыруға ешқандай себеп қалдырмайды, ал Борджия Маркилерде ұзаққа созылған соғысқа төтеп бере алмайды. Феррарамен одақтасқанда, ол өзінің тыңшысын Вараноның сарайынан шақырып алады, сонда Орсини күзет капитаны ретінде оның орнына келіп, оның халқын сатып алу және оның ханзадасын өлтіру үшін алады. Читта-дель-Монтеде Орсини Чезаре орбитасынан әрі қарай төмендеп, Вараноны өзінің жаңа үлгісі ретінде қабылдайды. Варано – асыл мінезге ие, әскери тәжірибесі мол адам. Жас кезінде ол Рим папасының мүддесіне қызмет етіп, Урбино ханзадасының жалдамалы әскерінің капитаны ретінде байлық жинады. Бұл байлық оған өз иелігін езгіге салмастан, сарайын әшекейлеуге мүмкіндік берді. Басшылықты жаңаша түсінген және Италияның бір тұлғаға бірігуі туралы арманын тастаған Орсини Чезарьге қарсы Читта-дель-Монтені нығайтуға кіріседі. Ультиматум келгенде, Варано өз халқынан қалада қалып, қалаға ұзаққа созылған қоршаудың азаптарын әкелу керек пе, әлде өзіне шет елге кетіп, босану керек пе деп сұрайды. Олар Борджияны басып тастайды және оны мақтайды. Варанолар да Борджияның Орсини – жалған Зоппо екендігі туралы талабын қабылдамайды, осылайша оны ұялтады. Белли келісім бойынша Орсиниге Борджияның қызметіне өтетінін хабарлайды. Бірнеше ай бойы батыл қорғанысқа қарамастан, Читта-дель-Монте қирап, иесі Варано жараланғаннан кейін қайтыс болады. Қоршаудан бұзылған қала соңғы қорғанысқа дайындалады, бірақ Борджия асығыс болып, өзінің лейтенанттары арқылы шарттарды ұсынады. Шарттар оған қарсы тұрақты түрде қарсы тұрған халқы үшін кеңпейілді, бірақ бір ғана талап бар: Зоппо өзін тапсыруы керек. Камилла шарттарды қабылдамаса да, Орсини оны және қаланы құтқару үшін өзінің басын беруге келіседі. Борджия уәдесін орындайды, сарайдан құнды заттарды алып, бірақ қаланы Камилла мен өзінің Каталониялық одақтасының басқаруына қалдырады. Алайда, жас жесірді ұялта үшін ол Орсиниді апталар бойы аштықтан кейін оның алдынан өткізеді, оның Зоппо екенін оның шаруа әйелі арқылы дәлелдейді және оның өлімін жоспарлайды. Белли, енді Борджияның сүйікті лейтенанты, ашуға толы: Орсини Борджияға келтірген барлық зиянды ескерсек, жалаң өлім жеткілікті ме? Ол Камилла, Борджия және жиналған капитанның алдында оның бұрынғы мырзасының көзін ойып тастауды ұсынады және рұқсат алып, осылай істейді. Борджия өкініш білдіріп, соқыр шаруа мен оның анасын елді мекенде серуендеуге жібереді, бірақ оларды «жеделдету» үшін Беллиді олардың соңынан жібереді. Белли оларға жетеді, сонда Орсини анасына ақиқатты ашады: Белли жүзімнің ішкі және қолынан шыққан қанды пайдаланып, ойып тастауды сахналаған. Олар Читта-дель-Монтені қайтаруды жоспарлайды. Белли Камиллаға қаржыландыру үшін оралады, Борджия жаңа қалалық префектке оның махаббатын жеңіп алуға мүмкіндік бергенін ескертеді, оның ішінде оның тұрғындарына азап шеккізу де бар. Ол осы жоспарларды тоқтату үшін ақылсыздыққа салынғандай болуын қалайды. Олардың сақтық жоспарларына қарамастан, Орсини Швейцариялық сарбаздарды және Пьер де Баярды жұмысқа алғанда Анжела Борджия және кардинал д’Эсте таниды. Олар жоспарды Борджияның капитанына ашады және Орсинидің ақылсыз үйіндегі Камилламен сұхбатты тыңдап, жоспарды қалай тоқтатуға болатынын біледі. Оларды күдіктенген Орсини олар шабуылды бастағанын ашады. Баяр мен швейцариялықтар қала көтерілісі кезінде қабырғаларды басып алады. Камилла Каталониялық префектті халқына олардың өш алуы үшін береді, ал Анжела мен д’Эсте қуылды. Бірнеше айдан кейін папа қайтыс болады, ал Чезаре, ауру және қамқорлықсыз қалған, оның жауы ұстап алып, шет елге қуылды. Орсини Ренессанс дәуірінің үлгілі адамы ретінде барлық елде мақтанады, Камиллаға үйленеді, оның анонимді суреттері Мантегнаның өзіне де қызығушылық тудырады.