Жаппай өндіріс және индустриалды соғыс дәуірі

Кіріспе

Жаппай өндірілген қару-жарақ кең көлемде

Индустриялық соғыс – шамамен 19 ғасырдың басынан бастап Өнеркәсіптік революцияның басталуымен және Атом дәуірінің басына дейінгі соғыс тарихындағы кезең. Бұл кезеңде индустрияландыру арқылы ірі армиялар, флоттар мен әуе күштерін құруға және жабдықтауға қабілетті ұлттық мемлекеттер пайда болды. Бұл дәуірде жаппай әскери қызметке шақырылған әскерлер, жылдам көлік (алғашқыда теміржолмен, кейін теңіз және әуе арқылы), телеграф және сымсыз байланыс, сондай-ақ тотал соғыс концепциясы қалыптасты. Технологиялық жағынан алғанда, бұл дәуірде жоғары ату жылдамдығына ие, жоғары жылдамдықты артиллерия, химиялық қару, бронетранспорттық құралдар, металл соғыс кемелері, су асты кемелері және ұшақтар пайда болды.

Толық соғыс

Өнеркәсіптік соғыстың басты ерекшеліктерінің бірі – "тотальді соғыс" ұғымы. Бұл терминді Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Эрих Людендорф (және 1935 жылы оның "Тотальді соғыс" кітабында) қолданды, ол барлық ресурстарды, оның ішінде саясат пен әлеуметтік жүйелерді толық жұмылдыруды және неміс соғыс күшін бағындыруды талап етті. Бұл сонымен қатар соғысты ең қаталдықпен жүргізу дегенді білдіреді, ал оның ең танымал мұрасы – жауыңгерлік күресте жаудың қабілетін жою үшін бейбіт азаматтар мен азаматтық инфрақұрылымды нысанаға қайта енгізу. 19 ғасырда тотальді соғыстың өркендеуіне бірнеше себеп бар. Ең бастысы – индустрияландыру. Елдердің капиталы мен табиғи ресурстары өскен сайын, соғыстың кейбір түрлері басқаларына қарағанда көбірек ресурстарды талап ететіні анық болды. Осының салдарынан соғыстың құны айқын болды. Өнеркәсіптік дамыған мемлекет өзіне қажетті соғыстың қарқындылығын анықтай алатын болды. Сонымен қатар, соғыс көбірек механикаландырылып, инфрақұрылымды кеңейтуді қажет етті. Жауынгерлер енді жерден күнкөріс қамтамасыз ете алмайтын болды, оларды азықтандыру және қаруландыру үшін желілердің артында кең ауқымды қолдау көрсетуші адамдар қажет болды. Бұл үшін ішкі майданды жұмылдыру қажеттігі туды. Пропаганда сияқты қазіргі заманғы ұғымдар өндірісті арттыру және моральдық рухта ұстау үшін қолданылды, ал рационирование соғыс материалдарын көбірек қамтамасыз ету үшін енгізілді. Тотальді соғыстың ең алғашқы заманауи мысалы – Америка Азамат соғысы. Одақтың генералдары Улисс С. Грант пен Уильям Текумсе Шерман, егер Солтүстік жеңіске жетсе, Конфедерацияның стратегиялық, экономикалық және психологиялық соғыс жүргізу қабілетін толыққанды жою қажет деп сенді. Олар Оңтүстіктің арқасын сындыру үшін Солтүстік "көкке көтерілген жер" тактикасын қолдануы керек деп ойлады, Шерман оны "қатал соғыс" деп атады. Шерманның Джорджия және Каролина арқылы жорығы азаматтық жабдықтар мен инфрақұрылымды кеңінен жоюмен сипатталды. Кейінгі қақтығыстардан айырмашылығы, Шерманның келтірген зияны негізінен мүлікке келтірілген зиянмен шектелді. Тек Джорджияда ғана Шерман өзінің әскерімен 100 миллион долларлық зиян келтіргенін мәлімдеді.

One of the main features of industrial warfare is the concept of "total war". The term was coined during World War I by Erich Ludendorff (and again in his 1935 book Total War), which called for the complete mobilization and subordination of all resources, including policy and social systems, to the German war effort. It has also come to mean waging warfare with absolute ruthlessness, and its most identifiable legacy today has been the reintroduction of civilians and civilian infrastructure as targets in destroying the enemy's ability to engage in war. There are several reasons for the rise of total warfare in the 19th century. The main one is industrialization. As countries' capital and natural resources grew, it became clear that some forms of warfare demanded more resources than others. Consequently, the greater cost of warfare became evident. An industrialized nation could distinguish and then choose the intensity of warfare that it wished to engage in. Additionally, warfare was becoming more mechanized and required greater infrastructure. Combatants could no longer live off the land, but required an extensive support network of people behind the lines to keep them fed and armed. This required the mobilization of the home front. Modern concepts like propaganda were first used to boost production and maintain morale, while rationing took place to provide more war material. The earliest modern example of total war was the American Civil War. Union generals Ulysses S. Grant and William Tecumseh Sherman were convinced that, if the North was to be victorious, the Confederacy's strategic, economic, and psychological ability to wage war had to be definitively crushed. They believed that to break the backbone of the South, the North had to employ scorched earth tactics, or as Sherman called it, "Hard War". Sherman's advance through Georgia and the Carolinas was characterized by the widespread destruction of civilian supplies and infrastructure. In contrast to later conflicts, the damage done by Sherman was almost entirely limited to property destruction. In Georgia alone, Sherman claimed he and his men had caused $100,000,000 in damages.

Әскерге шақыру

Әскери шақыру – азаматтарды әскери қызметке міндетті түрде жазу. Әскери шақыру француз республикасына «Ұлы әскер» құруға мүмкіндік берді, Наполеон Бонапарт оны «қарулы ұлт» деп атады, ол кіші, кәсіби еуропалық әскерлермен сәтті күресті. Әскери шақыру, әсіресе шақырылғандар елдің қауіпсіздігіне тікелей қатысы жоқ шетелдік соғыстарға жіберілген кезде, демократиялық елдерде тарихи түрде өте саяси даулы болды. Мысалы, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Канадада (1917 жылғы әскери шақыру дағдарысын қараңыз), Ньюфаундлендте, Австралияда және Жаңа Зеландияда (Міндетті әскери оқытуды қараңыз) әскери шақыру туралы қызыл даулар болды. Канадада Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде де әскери шақыруға байланысты саяси дау болды (1944 жылғы әскери шақыру дағдарысын қараңыз). Оңтүстік Африка мен Австралия екінші дүниежүзілік соғыста шақырылғандардың қайда соғыса алатынын шектеді. Сол сияқты, Вьетнам соғысына қарсы жаппай наразылықтар 1960 жылдардың соңында бірнеше елде болды. Дамыған елдерде технологиялық қару-жараққа және жақсы оқытылған жауынгерлік күштерге көбірек мән беру, көптеген дамыған елдерге дәстүрлі әскери шабуыл жасаудың өте қиын болуы, сондай-ақ Вьетнам соғысы төңірегіндегі кең таралған дау-дамайлардың естелігі болашақта жаппай әскери шақыру ықтималдығын азайтады, бірақ оны әлі де мүмкін етеді. Ресей, сондай-ақ Швейцария сияқты көптеген кіші елдер негізінен әскери шақыру арқылы жиналған әскерді сақтайды.

Жер

Моторлы көлік ойлап табылғанға дейін жауынгерлер арбалармен, аттармен және жаяу марш арқылы тасымалданатын. Локомотивтер пайда болғаннан кейін, жауынгерлердің үлкен топтары, жабдықтары мен құралдары тезірек және көптеп тасымалдана алды. Бұған қарсы тұру үшін қарсы күштер жауларының қозғалысын қиындыру үшін теміржол желілерін жоятын. Американдық Азамат соғысы кезінде генерал Шерманның әскерлері рельстерді жойып, қыздырып, ағаштарға ораған. Жауынгерлерді жаппай тасымалдау ішкі жану қозғалтқышы мен автомобильдің пайда болуымен одан әрі революцияланды. Қарулы автоматтарының кеңінен қолданылуымен бірге, мыңжылдықтар бойы қолданылған ат, соғыс уақытындағы рөлінен ақыры бас тартылды. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде жүк көліктері жауынгерлер мен материалдарды тасымалдау үшін, ал автокөліктер мен джиптер жаудың орналасқан жерін барлау үшін пайдаланылды. Жаяу әскердің механикаландырылуы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жүзеге асты. Танк, Бірінші дүниежүзілік соғыстың өнімі, британдықтар мен француздар траншеяларды бұзу және пулеметтен оқтан қорғалу үшін тәуелсіз түрде ойлап тапқан, көптеген адамдар оны бағаламағанмен, өзінің маңыздылығын көрсетті. Танктер жұқа қабықталған, баяу қозғалатын көліктерден түрлі типтегі жылдам және қуатты соғыс машиналарын шығарды, олар майданды бақылауға алып, немістерге Еуропаның көп бөлігін жаулап алуға мүмкіндік берді. Танктің дамуы нәтижесінде бронетранспорттық көліктер, бронетранспорттық және амфибиялық көліктер пайда болды. Соғыс аяқталғаннан кейін бронетранспорттық техника дамуын жалғастырды. Бронетранспорттық автомобильдер мен пойыздар қолданылудан шығып, көбінесе VIP-терді тасымалдау үшін әскери және азаматтық мақсатта қолданылатын болды. Жаяу әскердің жауынгерлік машиналарын жасаумен Кеңес Одағының БМП-1 машинасы танымал болды. ЖЖМ – бұл ауыр қару-жарақпен (мысалы, автопушкалармен) жабдықталған, бірақ жауынгерлерді шайқасқа жеткізу және қайтару қабілетін сақтайтын, бронетранспорттық машинасының (БТР) жауынгерлік қабілеті жоғары нұсқасы.

Теңіз

Теңіз тасымалы – әскери логистика саласындағы маңызды термин. Ол қару-жарақ, әскери қызметкерлер және материалдық жабдықтар сияқты әскери күштерді орналастыру үшін жүк кемелерін пайдалануды білдіреді. Бұл мемлекеттің күш көрсету қабілетін арттыру мақсатында стратегиялық әуе тасымалы сияқты басқа да көлік түрлерімен үйлесімде жұмыс істейді. Мемлекеттің теңіз тасымалының мүмкіндіктеріне әдетте келісімшарт негізінде жұмыс істейтін, бірақ әскери қажеттілік туғанда мемлекеттік теңіз флотын күшейту үшін жалдауға немесе қолдануға болатын азаматтық кемелер де кіреді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Америка экспедициялық корпусын Еуропаға жеткізу үшін түрлі типтегі кемелерді – ойын-сауық кемелерінен бастап мұхит лайнерлеріне дейін сатып алды, қарызға алды немесе қолдануға бұйрық берді. Соғыс аяқталғаннан кейін көптеген кемелер құрыстан шығарылды, сатылды немесе иелеріне қайтарылды.

Ауа

Соғыста екі түрлі әуе көлік бар: стратегиялық және тактикалық әуе көлік. Стратегиялық әуе көлік – қару-жарақ, жабдықтар және персоналды ұзақ қашықтықтарға тасымалдау (мысалы, бір елдегі базадан екінші елдегі базаға) ірі жүк ұшақтары арқылы жүзеге асырылады. Бұл тактикалық әуе көліктен өзгеше, ол операция аймағында аталған заттарды тасымалдауды қамтиды. Бұл көбінесе қысқарақ ұшу қашықтығымен және төмен жылдамдықпен, бірақ жоғары маневрлікке ие жүк ұшақтарын пайдалануды білдіреді.

Құрлықтағы соғыс

Құрлықтағы соғыс, аты айтып тұрғандай, құрлықта жүзеге асырылады. Соғыстың ең көп таралған түрі болып табылатын ол, қалалық, арктикалық және таулы соғыс сияқты бірнеше режимдер мен аймақтарды қамти алады. 1815 жылдан 1848 жылға дейінгі 19-шы ғасырдың басында Еуропада ұзақ бейбітшілік орнады, осымен қатар өнеркәсіптік өндіріс едәуір өсті. Индустриалдық дәуір түрлі технологиялық жетістіктерге әкелді, олардың әрқайсысының өзіндік маңызы болды. Құрлықтағы соғыс бұрынғы кезеңдегі көзге көрінетін қашықтықтағы және тікелей қақтығысқа түсуден, селективті емес және жеке басты ескермейтін, "көзге көрінбейтін қашықтықтағы" соғысқа ауысты. Қырым соғысында (1853–1856) окоп соғысы, ұзақ қашықтықтан оқ ату, теміржол, телеграф және мылтық пайда болды. Дұшман әскерін механикалық түрде жаппай жоюдың қаупі одан әрі артты. Бірінші дүниежүзілік соғыста (1914–1918) пулеметтер, тікенді сымдар, химиялық қарулар және жер миналары майданға енгізілді. Өлімге әкелетін, ұзаққа созылған окоп соғысының кезеңі Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында заманауи бронетанктің пайда болуымен аяқталды. Басты тенденциялардың бірі – жаппай жаяу әскер атысы мен адам толқындарынан әлдеқайда жетілдірілген тактикаға көшу болды. Бұл, дәлдігі төмен мылтық сияқты бұрынғы қарулардың жаңартылуы арқасында мүмкін болды.

Технологиялық жетістіктер

Рифлинг – атыс қаруының ішкі бөлігіне спираль тәрізді ойыстар жасау процесі. Бұл ойыстар оқтың түбірден шығар кезінде айналуына себеп болып, қашықтығы мен дәлдігін арттырады. Рифлинг жасау оңайлағанда және қолдануға қолайлы болғанда, жаңа түрі – мылтық пайда болды. Бұл жауынгерлерге жаудың нақты нысанасын алуға мүмкіндік берді, бұрынғыдай көптеген жауынгерлердің жалпы бағытқа атуының орнына. Осының арқасында жауынгерлердің үлкен топтары кішірек, жылдам қимылдайтын бөлімдерге бөлінді. Артиллерия – үлкен снарядтарды ұзақ қашықтыққа атуға арналған ірі қарулар. Алғашқы артиллериялық құралдар үлкен, ауыр және ату жылдамдығы төмен болды. Бұл оларды қоршау кезінде ғана, қорғаушылар мен шабуылдаушылардың қолдануын шектеді. Өнеркәсіптік революция мен технологиялық жетістіктердің арқасында жеңіл, бірақ қуатты және дәл артиллериялық құралдар жасалды. Осының нәтижесінде, әскерлерді қолдау үшін тактикалық деңгейде қолданылатын далалық артиллерия пайда болды. Пулемет – толық автоматты қару. Соғыстың осы кезеңінде олар тек орнатылған қолдау қарулары ретінде ғана болды, өйткені толық автоматты атыс қарулары әлі жетілмеген. Ричард Гатлинг ойлап тапқан алғашқы пулеметтер қолмен айналдырылатын болды, бірақ дәуірдің соңында Максімнің пулеметтері толық автоматты болып дамыды. Пулеметтер, әсіресе жаяу әскерлерін, тығыз орналасқан жау әскерлеріне шабуыл жасау мүмкіндігі үшін бағаланды. Бұл, тиімді далалық артиллериямен бірге, тактиканы түбегейлі өзгертті.

Статикалық қорғаныс

Статикалық қорғаныс ортағасырлық қамалдардың тікелей мұрагерлері болған тұрақты бекіністерді пайдаланудан пайда болды. Артиллерияның қирату күші мен тесіп өту қабілеті арта түскенде, жаңа бекіністер дамытылды, бастапқыда қалың тас, кейін бетон және болат қабаттары қолданылды. Теңіз артиллериясы жылжымалы зеңбірек платформасын – мұнараны ойлап тапқаннан кейін, құрлықтағы бекіністер де осы әдісті қолдана бастады. Екі дүниежүзілік соғыс арасында Франция Германия-Франция шекарасының бойымен "жетілмейтін" темір және бетоннан жасалған жер асты бекіністерін салды. Алайда, бұл Мажино желісі 1940 жылы неміс танктерін тоқтата алмады: олар көршілес Бельгия арқылы шабуылдап, бекіністерді айналып өтті.

Уақытша бекіністер

Артиллерия мен мылтықтар жау әскерін одан да алыс қашықтықтан жоюға мүмкіндік берген соң, солдаттар уақытша бекіністер қазып бастады. Оларға Бірінші дүниежүзілік соғыста қолданылған үлкен траншеялар, сондай-ақ Екінші дүниежүзілік соғыста кең таралған, бір солдатқа арналған "түлкі шұңқырлары" кірді.

Темір кемелер мен дрейдноуттар

Наполеон соғыстарынан кейінгі кезең жаңа технологиялармен қарқынды тәжірибе жүргізілген уақыт болды; 1810 жылдары кемелер үшін бу күші пайда болды, металлургия және машина жасау техникасының жетілдірілуі іріктемелі және қауіпті қару-жарақтарды жасады, ал бір соққымен ағаш кемені қиратуға қабілетті жарылғыш оқ-дәрілердің дамуы темір броняны қосуды қажет етті, нәтижесінде темір кемелер пайда болды. Америка Азамат соғысындағы CSS Virginia және USS Monitor шайқасы – өзгеретін заманның символы болған темір кемелердің арасындағы айқас еді. Шайқас шешілмесе де, әлем елдері өз флоттарын темірге айналдыруға асықты, себебі темір кемелердің жаудың отына төтеп беру қабілеті ағаш кемелерден айқын артық екенін көрсетті. XIX ғасырдың соңында Альфред Тайер Маханның «Теңіз күшінің тарихқа әсері» атты кітабы теңіз соғысын түбірімен өзгертті. Махан 18 және 19 ғасырлардағы ағылшын-француз соғыстарында теңіз үстемдігінің нәтижеге шешуші фактор болғанын, демек теңіз саудасын бақылау әскери жеңіске өте маңызды екенін дәлелдеді. Махан теңіз үстемдігіне жетудің ең жақсы жолы – саудаға шабуыл жасайтындарға қарағанда, ірі капиталдық кемелерден тұратын үлкен флоттар арқылы екенін айтты. Оның кітаптары барлық ірі державаларда мұқият зерттелді, соның нәтижесінде Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары теңіз қарулану жарысы күшейді. Ғасырдың соңына қарай, танымал заманауи соғыс кемесі пайда бола бастады; толыққанды бу турбиналарына тәуелді, негізгі палубаның бойымен орналасқан мұнараларда орнатылған ірі калибрлі қарулары бар болаттан жасалған бронялы кеме. Соңғы үлгі 1906 жылы «Дредноут» кемесімен жасалды, ол кішігірім қаруларды мүлдем жойды, оның негізгі қарулары сол кездегі кез келген кемені батыруға жеткілікті болды. 1905 жылғы орыс-жапон соғысы, әсіресе Цусима шайқасы – жаңа тұжырымдамалардың алғашқы сынағы болды, нәтижесінде жапондықтардың керемет жеңісі мен ондаған орыс кемелерінің жойылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс бұрынғы Корольдік теңіз күштерін Германия империясының жаңа флотымен кездестірді, оның шешімі 1916 жылғы Ютландия шайқасы болды. Соғыстан кейін көптеген елдер Вашингтон теңіз келісімінде өз флоттарының мөлшерін шектеуге келісті және көптеген соғыс кемелері мен крейсерлерін жойды. 1930 жылдардағы шиеленіс жаңа құрылыс бағдарламаларын қайта бастады, бұрынғыдан да ірі кемелермен: 1941 жылы суға түсірілген жапондық «Ямато» соғыс кемесі 72 000 тонна суды ығыстырып, қару-жарақтарды орнатты. Бұл «ірі калибрлі қарулар» соғысының шыңы болды, себебі әскери әрекеттерде авиацияның рөлі біртіндеп арта түсті. 1960 жылдары соғыс кемелері әлемдік флоттардан дерлік жоғалып кетті.

The period after the Napoleonic Wars was one of intensive experimentation with new technology; steam power for ships appeared in the 1810s, improved metallurgy and machining technique produced larger and deadlier guns, and the development of explosive shells, capable of demolishing a wooden ship at a single blow, in turn required the addition of iron armor, which led to ironclads. The famous battle of the CSS Virginia and USS Monitor in the American Civil War was the duel of ironclads that symbolized the changing times. Although the battle was inconclusive, nations around the world subsequently raced to convert their fleets to iron, as ironclads had shown themselves to be clearly superior to wooden ships in their ability to withstand enemy fire. In the late 19th century, naval warfare was revolutionized by Alfred Thayer Mahan's book The Influence of Sea Power upon History. Mahan argued that in the Anglo French wars of the 18th and 19th centuries, domination of the sea was the deciding factor in the outcome, and therefore control of seaborne commerce was critical to military victory. Mahan argued that the best way to achieve naval domination was through large fleets of concentrated capital ships, as opposed to commerce raiders. His books were closely studied in all the Great Powers, influencing their naval arms race in the years prior to WWI. As the century came to a close, the familiar modern battleship began to emerge; a steel armored ship, entirely dependent on steam turbines, and sporting a number of large shell guns mounted in turrets arranged along the centerline of the main deck. The ultimate design was reached in 1906 with , which entirely dispensed with smaller guns, her main guns being sufficient to sink any existing ship of the time. The Russo Japanese War and particularly the Battle of Tsushima in 1905 was the first test of the new concepts, resulting in a stunning Japanese victory and the destruction of dozens of Russian ships. World War I pitted the old Royal Navy against the new navy of Imperial Germany, culminating in the 1916 Battle of Jutland. Following the war, many nations agreed to limit the size of their fleets in the Washington Naval Treaty and scrapped many of their battleships and cruisers. Growing tensions of the 1930s restarted the building programs, with even larger ships than before: the Japanese battleship Yamato, launched in 1941, displaced 72,000 tons and mounted guns. This marked the climax of "big gun" warfare, as aircraft would gradually play a larger role in warfare. By the 1960s, battleships had all but vanished from the fleets of the world.

Әуе кемелері

Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстар арасында алғашқы авианосецтер пайда болды, бастапқыда Вашингтон теңіз келісімінің тоннаждық шектеулерін айналып өту мақсатымен (алғашқы тасымалдаушылардың көпшілігі соғыс крейсерлеріне айналдырылды). Бұрын бірнеше кемелер ұшақтарды ұшыруға арналған болса да, алғашқы нағыз "жазық палубалы" авианосец 1917 жылдың желтоқсан айында суға түсірілді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде авианосецтер әдетте үш түрлі ұшақтарды тасыды: торпедалық бомбалаушылар, оларды дәстүрлі көлденең бомбалау және барлау үшін де қолдануға болатын; пикируші бомбалаушылар, сондай-ақ барлау үшін пайдаланылатын; және флотты қорғау және бомбалаушыларды сүйемелдеу міндеттері үшін истребительдер. Авианосецтердегі шектеулі кеңістікке байланысты, бұл ұшақтар көбінесе кішкентай, бір қозғалтқышты ұшақтар болды. Теңіз әуе күшінің алғашқы нағыз көрсетілімі 1940 жылы Корольдік теңіз күштерінің Таранто шайқасындағы жеңісі болды, ол келесі жылы Жапонияның Пёрл-Харборға жасаған әлдеқайда ірі және танымал шабуылына жол ашты. Пёрл-Харборға шабуылдан екі күн өткен соң, «Уэльс принці» және «Репульс» кемелерінің батып кетуі, соғыс кемелері дәуірінің аяқталуының басталуын білдірді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін авианосецтер 20-ғасырдың соңына дейін теңіз күштері үшін маңызды құрал болып қала берді, 1950-ші жылдары суперкариерлерден ұшырылатын реактивтік ұшақтарға көшті, олардың суыру қабілеті 100 000 тоннаға жететін алып кемелер еді.

Су асты кемелері

Сонымен қатар, теңіз астында жүретін, бастапқыда қысқа мерзімге суға батып, кейіннен ядролық реактордың күшімен апталар немесе айлар бойы су астында қалуға қабілетті су асты кемелерін дамыту да маңызды болды. Соғыс кезіндегі алғашқы сәтті су асты кемесінің шабуылы 1864 жылы Конфедерацияның "Х. Л. Хунли" су асты кемесімен "Хаусатоник" фрегатын батыру арқылы жасалды. Екі дүниежүзілік соғыста да су асты кемелері негізінен торпедаларды пайдаланып сауда кемелерін батыру арқылы күшін көрсетті, сонымен қатар соғыс кемелеріне де шабуылдар жасады. Барлық елдер ескертусіз сауда кемелерін батыратын шектеусіз су асты кемелері соғысын жүргізді, бірақ осы кезеңдегі жалғыз табысты әрекет – Тынық мұхиты соғысы кезінде Американың Жапонияға қарсы су асты кемелерінің соғысы болды. 1950 жылдары Ұлыттар арасындағы салқын соғыс баллистикалық зымыран тасымалдайтын су асты кемелерін жасауға түрткіс берді, олардың әрқайсысы ондаған ядролық қаруланған зымыранмен жарақталған және егер қарсы жақ шабуыл жасаса, теңізден оларды ұшыруға бұйрық алған.

Әуе соғысы

Ұшақтарды соғыста алғаш рет 1911 жылғы итальян-түрік соғысында қолданды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде екі жақ та шарларды және ұшақтарды барлау және артиллерия отын бағыттау үшін пайдаланды. Жаудың барлауын болдырмау үшін кейбір ұшқыштар басқа ұшақтар мен шарларға, бастапқыда пилот кабинасында тасымалданатын шағын қарулармен, кейін ұшаққа орнатылған пулеметтермен шабуыл жасай бастады. Екі жақ та ұшақтарды бомбалау, шабуылдау және үгіт-насихат парақшаларын тарату үшін қолданды. Германияның әуе күштері алғашқы террорлық бомбалау шабуылдарын жүргізді, Британияға бомба тастау үшін цеппелиндерді пайдаланды. Соғыс аяқталған кезде ұшақтар бомбалаушыларға, күресшілерге және барлау ұшақтарына мамандандырылды. Бұл ұшақтардың көпшілігі ағаштан жасалған каркасқа, матамен қапталған, сыммен бекітілген және ауамен салқындатылатын қозғалтқыштары бар екі қанатты ұшақтар болды. 1918-1939 жылдар аралығында ұшақ технологиясы өте жылдам дамыды. 1939 жылға қарай әскери екі қанатты ұшақтар металл каркасты монопландармен ауыстырыла бастады, көбінесе нығайтылған қаптамасы және сұйықпен салқындатылатын қозғалтқыштары бар. Ең жоғары жылдамдық үш есеге артты, биіктік екі есеге өсті (және оттегі маскалары кеңінен қолданыла бастады), бомбалаушылардың қашықтығы мен жүк көлемі айтарлықтай ұлғайды. Кейбір теоретиктер, ең белгілісі Хью Тренчард және Джулио Дуэ, болашақта ұшақтар басым әскери күшке айналады деп сенді және болашақ соғыстарды жаудың әскери және өнеркәсіптік мүмкіндіктерін әуеден жою арқылы жеңіске жететінін айтты. Бұл тұжырым стратегиялық бомбалау деп аталды. Дуэ 1921 жылғы "Әуеге басымдық" еңбегінде болашақ әскери басшылар жаудың күштерінен тікелей олардың осал азаматтық халқына шабуыл жасау арқылы Бірінші дүниежүзілік соғыс стиліндегі қанаулы траншеялық соғыстарға түсуден аулақ бола алатынын мәлімдеді, бұл Дуэ тұрғындардың көтерілісіне әкелетініне сенді. бомбалауды тоқтату үшін. Билли Митчелл сияқты басқалары әуе күшінің теңіз флотының соққы беру қабілетін бейтараптандыру әлеуетін көрді. Митчеллдің өзі капиталдық кемелердің ұшақтарға осалдығын 1921 жылы дәлелдеді, ол әуе бомбаларымен бұрынғы неміс линкоры SMS Ostfriesland-ты батып тастау үшін бомбалаушылар эскадрильясына басшылық етті. (Қараңыз Өнеркәсіптік соғыс#Теңіз соғысы) Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде стратегиялық және тактикалық бомбалау арасында пікірталас болды. Стратегиялық бомбалау зауыттар, теміржолдар, мұнай өңдеу зауыттары және қалалар мен кенттер сияқты халық тығыз қоныстанған аймақтар сияқты нысаналарға бағытталды және жау территориясына үлкен жарылғыш заттарды тасымалдайтын төрт қозғалтқышты бомбалаушыларды немесе ядролық қаруды алып жүретін төрт қозғалтқышты бомбалаушыны қажет етті. Тактикалық бомбалау жауынгерлердің шоғырлануына, басқару және бақылау орталықтарына, әуежайлар мен оқ-дәрі қоймаларына бағытталды және соғыс алаңынан төмен ұшатын шабуылдаушы ұшақтарды, пикируші бомбалаушыларды және күресші-бомбалаушыларды қажет етті. Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы жылдары неміс Люфтваффесі тактикалық бомбалауға баса назар аударды, көптеген Ju 87 Stuka-ларды құрлықтағы шабуылдар үшін "ұшақ артиллериясы" ретінде пайдаланды. Артиллерия баяу болды және атыс позициясын орнатуға уақыт қажет болды, ал ұшақтар неміс танк колонналарының жылдам ілгерілеуіне оңайрақ ілесе алды. Жақын әуе қолдауы Франция шайқасында неміс армиясының табысына үлкен үлес қосты. Сонымен қатар, десанттық операцияларда маңызды болды, өйткені әуе кемелері жағаға түскен сарбаздарға қолдау көрсете алды. Стратегиялық бомбалау, керісінше, әлем бұрын-соңды көрмеген нәрсеге ұқсамайды. 1940 жылы немістер Ұлыбританияны әуежайлары мен зауыттарына, содан кейін қалаларына шабуыл жасау арқылы қарсы тұруға мәжбүрлеуге тырысты, бұл Ұлыбритания шайқасы деп аталды, бірінші ірі шайқас, оның нәтижесі негізінен әуеде шешілді. Еуропа мен Азияда жүргізілген науқандарға мыңдаған ұшақтар қатысып, бір қаланың үстінен ондаған тонна оқ-дәрілерді тастады. Соғыстан кейінгі жылдары әскери авиациядағы басымдық "суық соғыстың" қажеттіліктерімен анықталды. Соғыстан кейінгі жылдары реактивтік қуатқа жылдам көшу ұшақтардың жылдамдығы мен биіктігінің өте үлкен өсуына әкелді. Құрлықаралық баллистикалық зымырандар пайда болғанға дейін ірі державалар жаңадан жасалған ядролық қаруларын жеткізу үшін жоғары биіктіктегі бомбалаушыларға сүйенді. Әр ел бомбалаушы технологиясын және оларды ұстап алатын жоғары биіктіктегі күресшілерді дамыстыруға тырысты. Әуедегі басымдық тұжырымы АҚШ және Кеңес Одағы үшін ұшақтарды жобалауда маңызды рөл атқара бастады.

The first use of airplanes in war was the Italo Turkish War of 1911, when the Italians carried out several reconnaissance and bombing missions. During WWI both sides made use of balloons and airplanes for reconnaissance and directing artillery fire. To prevent enemy reconnaissance, some airplane pilots began attacking other airplanes and balloons, first with small arms carried in the cockpit, and later with machine guns mounted on the aircraft. Both sides also made use of aircraft for bombing, strafing and dropping of propaganda leaflets. The German air force carried out the first terror bombing raids, using Zeppelins to drop bombs on Britain. By the end of the war airplanes had become specialised into bombers, fighters, and surveillance aircraft. Most of these airplanes were biplanes with wooden frames, canvas skins, wire rigging and air cooled engines. Between 1918 and 1939, aircraft technology developed very rapidly. By 1939 military biplanes were in the process of being replaced with metal framed monoplanes, often with stressed skins and liquid cooled engines. Top speeds had tripled; altitudes doubled (and oxygen masks become commonplace); ranges and payloads of bombers increased enormously. Some theorists, most famously Hugh Trenchard and Giulio Douhet, believed that aircraft would become the dominant military arm in the future, and argued that future wars would be won entirely by the destruction of the enemy's military and industrial capability from the air. This concept was called strategic bombing. Douhet also argued in The Command of the Air (1921) that future military leaders could avoid falling into bloody World War I style trench stalemates by using aviation to strike past the enemy's forces directly at their vulnerable civilian population, which Douhet believed would cause these populations to rise up in revolt to stop the bombing. Others, such as Billy Mitchell, saw the potential of air power to neutralize the striking power of naval surface fleets. Mitchell himself proved the vulnerability of capital ships to aircraft was finally in 1921 when he commanded a squadron of bombers that sank the ex German battleship SMS Ostfriesland with aerial bombs. (See Industrial warfare#Naval warfare)

During WWII, there was a debate between strategic bombing and tactical bombing. Strategic bombing focused on targets such as factories, railroads, oil refineries, and heavily populated areas such as cities and towns, and required heavy four engine bombers carrying large payloads of ordnance or a single heavy four engine bomber carrying a nuclear weapon flying deep into enemy territory. Tactical bombing focused on concentration of combatants, command and control centers, airfields, and ammunition dumps, and required attack aircraft, dive bombers, and fighter bombers that could fly low over the battlefield. In the early years of WWII, the German Luftwaffe focused on tactical bombing, using large numbers of Ju 87 Stukas as "flying artillery" for land offensives. Artillery was slow and required time to set up a firing position, whereas aircraft were better able keep up with the fast advances of the German panzer columns. Close air support greatly assisted in the successes of the German Army in the Battle of France. It was also important in amphibious warfare, where aircraft carriers could provide support for soldiers landing on the beaches. Strategic bombing, by contrast, was unlike anything the world has seen before or since. In 1940, the Germans attempted to force Britain to surrender through attacks on its airfields and factories, and then on its cities in The Blitz in what became the Battle of Britain, the first major battle whose outcome was determined primarily in the air. The campaigns conducted in Europe and Asia could involve thousands of aircraft dropping tens of thousands of tons of munitions over a single city. Military aviation in the post war years was dominated by the needs of the Cold War. The postwar years saw a rapid conversion to jet power, which resulted in enormous increases in speeds and altitudes of aircraft. Until the advent of the intercontinental ballistic missile, major powers relied on high altitude bombers to deliver their newly developed nuclear deterrent. Each country strove to develop the technology of bombers and the high altitude fighters that could intercept them. The concept of air superiority began to play a heavy role in aircraft designs for both the United States and the Soviet Union.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Ядролық қарудың ойлап табылуымен толыққанды соғыс тұжырымы бүкіл әлемнің қырылу мүмкіндігін білдіреді, сондықтан Екінші дүниежүзілік соғыстан бері туындаған қақтығыстар "азайған қарқындылықтағы" қақтығыстар болып келді, көбінесе жергілікті және аймақтық шеңберде жүргізілетін, "дәстүрлі қарулар" деп аталатын қарулар қолданылып, асимметриялық соғыс тактикасы және барлау қызметін қолданумен үйлесім тапқан прокси соғыстар түрінде.

Ядролық соғыс

Ядролық қаруды қолдану алғаш рет Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы айларында Хиросима мен Нагасаки қалаларына атом бомбалары тасталған кезде пайда болды. Бұл – ядролық қарудың жауынгерлік қолданылуының жалғыз жағдайы болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін он жыл бойы АҚШ, ал кейіннен Кеңес Одағы (сондай-ақ, шамалы дәрежеде Ұлыбритания мен Франция) өз елдерінің ішіндегі базалардан кез келген потенциалды агрессорға шабуыл жасай алатын стратегиялық бомбалаушы күштерін құрып, сақтап келді. Кеңес Одағында тиімді стратегиялық зымыран күштері құрылмас бұрын, Батыс елдерінің соғыс доктринасының көп бөлігі тактикалық мақсатта қолданылатын көптеген кіші ядролық қаруларды пайдалануға бағытталған еді. Мұндай қолдануды «шектелген» деп санауға бола ма, әрине, күмәнді, себебі АҚШ КСРО азаматтық нысаналарға қарсы ядролық қару қолданған жағдайда өздерінің стратегиялық қаруларын (сол кезде негізінен бомбалаушыларды) қолданады деп есептелді. 1950-ші жылдардың соңында Кеңес Одағы алғаш рет сәтті сынақтан өткізген континентаралық баллистикалық зымыранның (ICBM) пайда болуымен ойлау жүйесінде революция болды. Зымыранға оқтұмсық жеткізу үшін, онымен бірдей міндетті атқаратын бомбалаушы ұшақтан гөрі, зымыран әлдеқайда арзан болды. Сонымен қатар, сол кезде зымыранның жоғары биіктігі мен жылдамдығына байланысты оны тоқтату мүмкін емес еді. 1960-шы жылдары ядролық доктринадағы тағы бір маңызды өзгеріс – су астына жасырылған ядролық зымыранның (SLBM) жасалуымен болды. Әскери теоретиктер бұл қаруды күтпеген шабуылдың жауап беру мүмкіндігін жоймайтындай кепілдік беретін қару деп бағалады, демек, ядролық соғыс қаупін азайтады.

Қырғи қабақ соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуынан бері, ешбір өнеркәсіптік дамыған ел мұндай ауқымды, шешуші соғысқа қатыспады, себебі олардың қару-жарағы соншалықты құрылысқа келгендей, оларды қолдану жеңістің қамтамасыз ететін пайдасын жояды. Ядролық қару қолданылатын тотальді соғыс, екінші дүниежүзілік соғыстағыдай жылдарға созылып, елдің барлық ресурстарын жұмылдырудың орнына, ондаған минуттың ішінде аяқталады. Мұндай қарулар бейбіт уақыттағы қарапайым қорғаныс бюджеттерімен жасалып, күтіліп тұрады. 1950 жылдардың соңына қарай, Батыс әлемі мен Кеңес Одағы арасындағы Суық соғыстың идеологиялық тартысы екі тараптың да бірін-біріне мыңдаған ядролық қаруларын бағыттауына әкелді. Стратегиялық тұрғыдан алғанда, екі тараптың да теңдестірілген құрылыс күші Өзара Кепілді Қырылу (ӨКҚ) деп аталды, яғни бір супердержаваның ядролық шабуылы екіншісінің ядролық қарсы шабуылына әкеледі. Бұл Никита Хрущевтің сөздерімен айтқанда, "Тірілер өлгендерге қызғанар" деген сөздермен сипатталған әлемде жүздеген миллион адамның өліміне алып келер еді. Суық соғыс кезінде супердержавалар өз күштері арасындағы ашық қақтығыстан қашып, оның өршуіне және ядролық қарудың тез арада қолданылуына жол бермеуге тырысты. Оның орнына, супердержавалар өкілеттік соғыстарға, әскери күштерді күшейтуге және дипломатиялық тұрқықтауларға қатысып, бірін-бірімен күресті. Өкілеттік соғыстарда әрбір супердержава Корея соғысы, Вьетнам соғысы және Ауғанстанға Кеңес әскерлерінің кіргені сияқты, екінші супердержавамен байланысты күштермен қақтығыста өз одақтастарын қолдады.

21 ғасыр

Корольдік біріккен қызмет институты Ресей-Украина соғысы индустриалдық соғыс дәуірінің әлі де жалғасып жатқанын, ал жабдықтардың, көлік құралдарының және оқ-дәрінің көп мөлшерде жұмсалуына қайта жабдықтау үшін үлкен өнеркәсіптік база қажет екенін көрсетті деп мәлімдеді.

Басты оқиғалар

Жыл Ұрыс Ел Маңыздылығы1854–1855 Севастополь қоршауы Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігі Алғаш рет телеграфты жауынгерлік қолдану.1859 Аустро-Сардиния соғысы Стратегиялық деңгейде темір жолдарды алғаш рет пайдалану.1861 Бұлл-Раның бірінші шайқасы Темір жолдар шешуші рөл атқарған алғашқы шайқас.1862 Хэмптон-Роудс шайқасы Буымен жүретін екі темір кеме арасындағы алғашқы шайқас.1864–1865 Петербург қоршауы Қазіргі заманғы траншеялық соғыстың алғашқы үлгісі.1898 Испания-Америка соғысы Теңіз шайқасында болаттық кемелерді кеңінен қолдану.1905 Цусима шайқасы Ресей империясы Жапония империясы Болаттық кемелер арасындағы шешуші шайқас.1911–1912 Итальян-Түрік соғысы Италия Корольдігі Әскери ұшақтарды жауынгерлік қолданудың алғашқы мысалы.1914 Марнаның бірінші шайқасы Моторландырылған жаяу әскерді ірі масштабта алғаш рет қолдану.1914–1918 Атлант мұхитының бірінші шайқасы Германия империясы Су асты кемелерімен жүргізілген ірі масштабты әскери кампанияның бастауы.1915 Ыпренің екінші шайқасы Германия империясы Шабуылда химиялық қаруды алғаш рет кеңінен қолдану.1916 Верден шайқасы Германия империясы Бетонды нығайту соғысының шыңы.1917 Камбре шайқасы Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігі Жауынгерлік қолданыста танктарды табысты қолданудың алғашқы мысалы.1925 Риф соғысы Франция Танктер мен әскери ұшақтарды қолдана отырып, заманауи десанттық шабуылдың алғашқы үлгісі.1937 Герника бомбалануы Нацистік Германия Италия Корольдігі Үлкен ауқымдағы қорқыту бомбалаудың алғашқы мысалы.1937 Эль-Мазуко шайқасы Ұлтшыл Испания Нацистік Германия Әскери нысандарға қарсы кілемдік бомбалаудың алғашқы мысалы.1940 Ұлыбритания шайқасы Нацистік Германия Әдеудегі алғашқы ірі шайқас.1940 Таранто шайқасы Бір жақтан ғана әскери ұшақтарды қолданған алғашқы теңіз шайқасы.1941 Крит шайқасы Нацистік Германия Бір жақтан ғана әуе десанттық күштерін қолданған алғашқы ірі шайқас.1941 Барбаросса операциясы Нацистік Германия "Блицкриг" соғысының шыңы. Тарихтағы ең ірі шабуыл.1942 Коралл теңізі шайқасы Жапония империясы Екі жақтың да кемелері бір-бірін көрмеген және тікелей атқан алғашқы теңіз шайқасы.1942 Мидуэй шайқасы Жапония империясы Ұшақ тасымалдаушылар арасындағы шешуші шайқас.1942 Сталинград шайқасы Нацистік Германия Тарихтағы ең үлкен бір шайқас. Нацистік-совет соғысының шешуші шайқасы.1942 Гуадалканал шайқасы Жапония империясы Тарихтағы алғашқы ірі әуе-теңіз-жер науқаны.1943 Курск шайқасы Нацистік Германия Тарихтағы ең үлкен танк шайқасы.1944 Нормандияға түсу Тарихтағы ең үлкен теңіз десанттық операциясы.1944 Лейте шығанағы шайқасы Жапония империясы Тарихтағы ең үлкен теңіз шайқасы.

Year Battle Country Significance1854–1855Siege of Sevastopol United Kingdom of Great Britain and IrelandFirst use of the telegraph in combat.1859Austro Sardinian WarFirst major use of railroads at the strategic level.1861First Battle of Bull RunFirst battle in which railroads play a decisive role.1862Battle of Hampton Roads First fight between two powered iron covered warships.1864–1865Siege of Petersburg First example of modern trench warfare.1898Spanish–American War Extensive use of steel battleships in naval conflict.1905Battle of TsushimaRussian Empire Empire of JapanDecisive battle between steel covered warships.1911–1912Italo Turkish WarKingdom of ItalyFirst use of airplanes in combat.1914First Battle of the MarneFirst large scale use of motorised infantry.1914–1918First Battle of the AtlanticGerman EmpireFirst major campaign of submarine warfare.1915Second Battle of YpresGerman EmpireFirst large scale use of chemical weapons in battle.1916Battle of Verdun German EmpireHigh point of fixed fortification warfare.1917Battle of CambraiUnited Kingdom of Great Britain and IrelandFirst successful use of massed tanks in combat.1925Rif WarFrance First modern amphibious assault using tanks and aircraft.1937Bombing of GuernicaNazi Germany Kingdom of ItalyFirst major use of terror bombing.1937Battle of El MazucoNationalist Spain Nazi GermanyFirst major use of carpet bombing against a military target.1940Battle of BritainNazi Germany First major battle to be fought entirely in the air.1940Battle of TarantoFirst naval battle in which one side only employed aircraft.1941Battle of CreteNazi GermanyFirst major battle in which one side only employed airborne forces.1941Operation BarbarossaNazi Germany High point of Blitzkrieg warfare. Largest invasion in history.1942Battle of the Coral SeaEmpire of Japan First naval battle in which neither side's ships sighted or fired directly upon each other.1942Battle of MidwayEmpire of Japan Decisive battle between aircraft carriers.1942Battle of StalingradNazi Germany Largest single battle in history. Decisive battle of the Nazi Soviet War.1942Battle of GuadalcanalEmpire of Japan First major air land sea campaign in history.1943Battle of KurskNazi Germany Largest tank battle in history.1944Normandy Invasion Largest seaborne invasion in history.1944Battle of Leyte GulfEmpire of Japan Largest naval battle in history.