Кіріспе

Қоршаған орта және еңбек құқығының құқықтық нормалары, оларды кәсіпкерлік субъектілері сақтауға міндетті. Экологиялық стандарттар – қоршаған ортаны қорғау және күтіп ұстау үшін іске асырылатын әкімшілік регламенттер немесе азаматтық құқық ережелері. Экологиялық стандарттарды әдетте үкімет белгілейді және оларға белгілі бір іс-әрекеттерге тыйым салу, мониторингтің жиілігі мен әдістерін міндеттеу, сондай-ақ жерді немесе суды пайдалануға рұқсат алу талаптары кіруі мүмкін. Стандарттар экологиялық қызмет түріне қарай өзгешеленеді. Ал антропоцентризм қоршаған ортаны тек адамзаттың өмір сүруіне көмектессе ғана құнды деп бағалайды. Бұл стандарттарды белгілеуде қиындықтар тудырды. Соңғы онжылдықтарда экологиялық сананың және хабардарлықтың артуымен, 2018 жылы IPCC есебін жариялағаннан бері жаһандық жылыну қаупі бұрынғыдан да алаңдататын мәселеге айналды. Есепте ғылыми дәлелдерге сүйене отырып, "егер адамзаттың қызметі осы қарқынмен жалғаса берсе, 2030 және 2052 жылдар аралығында температура өнеркәсіптік дәуірге дейінгі деңгейден 1,5-2 °C-қа артуы мүмкін" делінген. Басби климаттың өзгеруі осы ғасырдың бағытын анықтайтынын және ол енді алыс болашақтағы қауіп емес екенін айтады. Осыған байланысты қоршаған ортаны қорғауға деген сұраныс та артты. Ғылымның жетістіктері экологиялық стандарттарды белгілеуде маңызды рөл атқарады. Жақсартылған өлшемдер мен техникалар ғалымдарға адамның қызметінен туындаған экологиялық зиянның адам денсаулығына және табиғи ортаның құрамындағы биологиялық әртүрлілікке тигізетін әсерін жақсырақ түсінуге мүмкіндік берді. Сондықтан, қазіргі заманғы экологиялық стандарттар адамның қоршаған ортаға қатысты міндеттері бар екенін ескере отырып белгіленеді, бірақ оларды басқа адамдарға қатысты міндеттермен де негіздеуге болады. Бұл антропоцентризмді жоққа шығармай тұрып, қоршаған ортаны бағалауға мүмкіндік береді. Бұл кейде сақтықпен немесе саналы антропоцентризм деп аталады. Бұл экологиялық стандарттардың көбінесе қалаған жағдайды сипаттауында (мысалы, көлдің pH деңгейі 6,5-тен 7,5-ке дейін болуы керек) немесе өзгерістерге шектеу қоюында (мысалы, табиғи орманның 50%-дан астамы зақымдануына жол берілмейді) көрінеді. Нақты жағдайларды және қолданылатын экологиялық стандарттардың шектерін анықтау үшін статистикалық әдістер қолданылады. Стандарттарға сәйкес келмейтін аймақтарға қатысты айыптар және басқа да шаралар заңнамада қарастырылуы мүмкін.

Экологиялық стандарттарды белгілейтін мемлекеттік мекемелер

Экологиялық стандарттар көптеген түрлі мекемелермен белгіленеді.

Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ)

БҰҰ, 193 мүше мемлекетімен бірге, ең ірі үкіметаралық ұйым болып табылады. БҰҰ-ның қоршаған орта саясаты халықаралық экологиялық стандарттарды белгілеуге зор ықпал етеді. 1992 жылы Рио-де-Жанейрода өткен Жер саммитінде мүше мемлекеттер алғаш рет қоршаған ортаға тигізген кері әсерлерін мойындады. Осы және одан кейінгі Мыңжылдық Декларацияда қоршаған орта мәселелері бойынша алғашқы даму мақсаттары қойылды. Содан бері табиғи ресурстарды артық пайдалану және жаһандық жылыну, экстремалды ауа-райы салдарынан болатын апаттардың қаупін күшейтті. 2015 жылы Париж келісімінде БҰҰ тұрақты дамудың 17 мақсатын анықтады. Әлемдік кедейлікпен күресумен қатар, мақсаттардың басты назарында планетамызды сақтау тұр. Бұл мақсаттар жаһандық экологиялық саясат үшін базалық қағидалар белгілейді. Су, энергия, мұхиттар, экожүйелер, тұрақты өндіріс, тұтынушылардың мінез-құлқы және климатты қорғау сияқты қоршаған орта салалары мақсаттарға енгізілді. Мақсаттар оларға жету үшін қандай шаралар қажет екенін көрсетеді. Іске асыру және бақылау міндетті емес, ерікті ұлттық есептер арқылы жүзеге асырылады. Бақылаудың негізгі құралы – статистикалық деректер, олар индикаторлар деп аталады. Бұл индикаторлар мақсаттарға қол жеткізілгендігі туралы ақпарат береді.

Қоршаған ауаның сапасы стандарттары

Ұлттық қоршаған ортаның ауа сапасы стандарттарын (NAAQS) ауадағы ластаушы заттарды реттеу үшін Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) белгілейді. Осы стандарттарды сақтау мақсаты – ауа сапасының одан әрі нашарлауын болдырмау. Штаттар ұлттық стандарттан кем болған жағдайда, өздерінің қоршаған орта стандарттарын белгілеуге құқылы. NAAQS ауа ластаушы заттарының алты негізгі критерийін реттейді: күкірт диоксиді (SO2), майда бөлшекті заттар (PM10), көміртек монооксиді (CO), озон (O3), азот диоксиді (NO2) және қорғасын (Pb). Қоршаған орта стандарттарының орындалуын қамтамасыз ету үшін EPA ауадағы ластаушы заттардың мөлшерін өлшеу және олардың заңмен белгіленген шектерде екенін тексеру үшін Федералды анықтамалық әдіс (FRM) және Федералды теңдестірілген әдіс (FEM) жүйелерін пайдаланады.

Ауаға шығарынды нормалары

Эмиссия стандарттары – бұл EPA басқаратын, ауа сапасын және адам денсаулығын сақтау үшін атмосфераға шығарылатын ластаушы заттардың мөлшері мен концентрациясын бақылайтын, сондай-ақ көмірқышқыл газы (CO2), азот оксидтері және күкірт оксидтері сияқты парниктік газдардың шығарылуын реттейтін ұлттық ережелер. Стандарттар екі кезеңде белгіленеді, соңғы болжамдар американдықтарды отын шығындары бойынша 1,7 триллион доллар үнемдеуге және парниктік газдар шығарындыларын 6 миллиард метрикалық тоннаға азайтуға мүмкіндік береді. Қоршаған орта стандарттары сияқты, жеке штаттар да ережелерді қатаңдатуы мүмкін. Мысалы, Калифорния штаттық ауа ресурстарын басқару жөніндегі кеңесі (CARB) арқылы өз эмиссия стандарттарын белгіледі, және бұл стандарттарды басқа бірнеше штаттар қабылдады. Эмиссия стандарттары сонымен қатар ауыр өнеркәсіп және электр энергиясын өндіру кезінде шығарылатын ластаушы заттардың мөлшерін де реттейді. EPA белгілейтін технологиялық стандарттар нақты технологияларды міндетті түрде қолдануды талап етпейді, бірақ түрлі салалар үшін ең төменгі өнімділік деңгейін белгілейді. EPA жиі қазіргі технологиялармен қол жеткізе алмайтын стандарттарды белгілеу арқылы технологиялық жақсартуға ынталандырады. Бұл стандарттар әрқашан саланың ең үздік нәтижелер көрсететін кәсіпорындарына сүйене отырып, жалпы саланың жақсаруын қамтамасыз ету үшін жасалады. БҰҰ-ның Тұрақты даму мақсаттарына сәйкес, ISO глобалды жылынуға қарсы іс-қимылға бағытталған 13-ші мақсатқа қол жеткізуге көмектесетін бірнеше стандарттар тобын анықтады.

Гринпис

Гринпис – биологиялық әртүрлілік және қоршаған орта мәселелерімен айналысатын танымал үкіметтік емес ұйым. Олардың қызметі экологиялық мәселелерге қатысты әлемдік деңгейде зор әсер етті. Гринпис қоғамдық назарды аударады және үкіметтерді немесе компанияларды қоршаған ортаға қатысты нақты мәселелерді ескере отырып, экологиялық стандарттарды қабылдауға және белгілеуге итермелейді. Олардың негізгі назарында орман, теңіз, климаттың өзгеруі және зиянды химиялық заттар тұр. Мысалы, ұйым тоқыма саласымен бірлесіп зиянды химиялық заттарға қатысты стандартты жасады, нәтижесінде 2020 концепциясы құрылды, ол 2020 жылға дейін тоқыма өндірісінен барлық зиянды химиялық заттарды толығымен жоюды көздейді.

Дүниежүзілік жануарлар дүниесі қоры

Дүниежүзілік қор – 1961 жылы құрылған, жабайы табиғатты сақтау және адамның қоршаған ортаға тигізетін зиянын азайту саласында жұмыс істейтін халықаралық үкіметтік емес ұйым.

Экономика

Экономикадағы экологиялық стандарттар сыртқы ынталандыру арқылы белгіленеді. Біріншіден, компаниялар өздері жұмыс істейтін елдердің экологиялық заңдарын орындауға міндетті. Сонымен қатар, экологиялық стандарттар ерікті түрдегі өздік міндеттемелерге негізделген, яғни компаниялар өз бизнесі үшін стандарттарды енгізеді. Бұл стандарттар үкіметтік ережелердің талаптарынан асып түсуі керек. Компаниялар одан да жоғары стандарттар белгісе, олар мүдделі тараптардың тілектерін орындауға тырысады. Экологиялық стандарттарды белгілеу процесінде үш түрлі мүдделі тараптың басты ықпалы бар. Бірінші мүдделі тарап – үкімет, ол ең күшті анықтаушы фактор, одан кейін тұтынушылардың ықпалы келеді. Қазіргі кезде сатып алу кезінде экологиялық факторларды ескеретін адамдардың саны артып келеді. Компанияларды экологиялық стандарттарды орнатуға мәжбүрлейтін үшінші тарап – өнеркәсіптік қатысушылар. Егер компаниялар өнеркәсіптік желілердің құрамында болса, олар осы желілердің этика кодекстерін орындауға міндетті. Бұл этика кодексі көбінесе саланың ұжымдық беделін жақсарту мақсатында құрылады. Өнеркәсіптік қатысушылардың тағы бір қозғаушы күші – бәсекелестердің әрекетіне жауап ретінде болуы мүмкін. Компаниялар белгілейтін экологиялық стандарттарды екі бағытқа бөлуге болады: операциялық экологиялық саясат және жарнама мен қоғамдық байланыс арқылы таратылатын ақпарат.

Экологиялық саясаттың операциялық бағыттары

Бұл экологиялық басқару, аудиттер, бақылаулар немесе технологиялар болуы мүмкін. Осы өлшемде ережелер басқа функционалдық салалармен, мысалы, ұсақ өндіріспен тығыз байланысты. Сонымен қатар, көпұлтты компаниялар әртүрлі елдерде үйлесімді экологиялық мемлекеттік ережелерді белгілеуге бейім, осылайша экологиялық стандарттардың жоғары деңгейіне қол жеткізеді. Көптеген жағдайларда компаниялар екінші өлшемге – жарнама және қоғамдық байланыс арқылы берілетін хабарламаға көбірек назар аударады делінеді. Мүдделі тараптардың талаптарын қанағаттандыру үшін компаниялар өздерінің экологиялық міндеттемелері туралы қоғамдық пікір қалыптастыруға баса назар аударды. Көбінесе, нақты іске асыру аса маңызды рөл атқармайды. Көптеген компаниялар төмен бюджетті бөлімдерге осы іске асыру үшін жауапкершілікті жүктейді. Стандарттарды іске асыруға жауапты қызметкерлерге жеткілікті уақыт және қаржы қарастырылмайды. Бұдан бөлек, іске асыру кезінде мақсаттар арасында қайшылықтар туындайды. Компаниялардың басты алаңы – қоршаған ортаны қорғаудың құны, одан алынатын пайдадан артық болуы мүмкін. Алайда, компаниялар өздері белгілеген экологиялық стандарттар үшін оңтайлы шығын-пайда есептеулерінің көптеген мысалдары бар. Көрініп тұрғанындай, компаниялар экологиялық стандарттарды әдетте қоғамдық дағдарыстан кейін белгілейді. Кейде компаниялар қоғамдық дағдарыстарды болдырмау үшін бұрыннан-ақ экологиялық стандарттарды белгілейді. Экологиялық міндеттемелердің тиімділігі туралы пікірлер әлі де даулы.