Кіріспе

Жылдық еврей оқу циклындағы Тораның тоғызыншы бөлігі (Ваишев, Ваишев немесе Ваишеб – «және ол тұрды» деген мағынадағы иврит сөзі, парашаның алғашқы сөзі) – жылдық еврей Тора оқу циклындағы тоғызыншы апталық бөлік (פָּרָשָׁה, параша). Параша – Жаратылыс кітабының 37:1–40:23 аяттарын қамтиды. Парашада Жақыптың басқа ұлдарының Жүсіпті Мысырға құлдыққа сатқаны, Яһуданың қайын қызы Тамарға жасаған зұлымдығы, оның ант бергенін орындауға оны алдауы, Жүсіптің Потифарға қызмет етуі және Потифардың әйеліне шабуыл жасады деген жалған айыппен түрмеге қамалуы туралы айтылады. Параша 5972 еврей әрпінен, 1558 еврей сөзінен, 112 аяттан және Тораның кітабында (סֵפֶר תּוֹרָה, Сефер Тора) 190 жолдан тұрады. Яһудилер оны Симхат Торадан кейінгі тоғызыншы сенбі күні, қарашаның соңында немесе желтоқсан айында оқиды.

Оқулар

Дәстүрлі сенбі күнгі Тора оқуында параша жеті оқылымға немесе עליות, алиотқа бөлінеді. Танахтың (Еврей Киелі кітабы) Масорет мәтінінде Парашат Ваишев үш "ашық бөлімге" (פתוחה, petuchah) бөлінген (шамамен абзацтарға тең, көбінесе еврей әрпімен қысқартылады פ (peh)). Парашат Ваишевтің екінші ашық бөлімінде "жабық бөлім" (סתומה, setumah) деп аталатын бір бөлім бар (еврей әрпімен қысқартылған ס (samekh)). Бірінші ашық бөлім алғашқы үш оқылымды қамтиды. Екінші ашық бөлім төртінші мен алтыншы оқылымдарды қамтиды. Ал үшінші ашық бөлім жетінші оқылыммен сәйкес келеді. Бір жабық бөлім төртінші оқылымды бесінші оқылымнан бөліп тұрады.

Бірінші оқу Жаратылыс 37:111

Бірінші оқылымда Яқуб Қанаан жерінде тұрды, және бұл оның отбасының тарихы. Жүсіп 17 жасқа келгенде, ол ағаларымен мал бақты, және Яқубқа ағалары туралы жаман хабар жеткізді. Яқуб Жүсіпті қарттық шағында туған ұлы ретінде, басқа балаларынан артық жақсы көріп, оған түрлі түсті шапан сыйлады, бұл Жүсіптің ағаларының оны жек көруіне себеп болды. Жүсіп ағаларына тағы да олардан безінуіне себеп болды, өйткені ол оларға өзінің түсінде егістіктегі тындарды жинағандарын, ал олардың тындары оның тынына мойынұсынып, сағаттасқанын айтты. Ол ағаларына тағы бір түс айтты, онда күн, ай және он бір жұлдыз оған мойынұсынып, сағаттасқан. Ол бұл туралы әкесіне айтқанда, Яқуб оны жазғырды, Жүсіптің анасы мен ағалары оған мойынұсынып, сағаттаса ма деп сұрады. Жүсіптің ағалары оған қызғанды, бірақ Яқуб оның айтқандарын ойына сақтап алды. Бірінші оқылым осы жерде аяқталады.

Екінші оқылым: Жаратылыс 37:12

Екінші оқылымда, ағалары Шихемде мал жаюға барғанда, Яқуб Жүсіпті олардың жағдайы жақсы ма екенін білу үшін жіберді. Бір адам Жүсіпті тауып, не іздеп жүргенін сұрады. Жүсіп ағаларын іздеп жүргенімді айтқанда, ол адам олардың Дотанға кеткенін хабарлады. Жүсіпті көрген ағалары оны өлтіру жоспарын жасады, оны шұңқырға тастап, "бір жануар жеп қойды" деуді ойлады, содан кейін оның армандарының не болатынын көруді ниет етті. Бірақ Рубен оларды оны өлтірмей, шұңқырға тастауға көндірді, кейін Яқубқа қайтарып беруді үміттенеді. Екінші оқылым осы жерде аяқталады.

Үшінші оқу Түпнұсқада:

Үшінші оқығанда, Жүсіптің бауырлары оның түрлі-түсті шапанын шешіп алып, бос құдыққа тастады. Олар тамақтанып отырғанда, Ғилаадтан Мысырға дәмді заттар мен бальзам әкеліп бара жатқан исраилдік керуенді көрді. Сосын, Йұда бауырларын Жүсіпті исраилдіктерге сатуға көндірді. Міне, Мидиандық саудагерлер келіп, Жүсіпті құдықтан шығарып, оны 20 мысқал күміске исраилдіктерге сатты, және оны Мысырға алып кетті. Рубен құдыққа келгенде Жүсіптің жоқ екенін көріп, киімдерін жыртып, бауырларына: "Енді мен қалай істеймін?" - деп сұрады. Олар Жүсіптің түрлі-түсті шапанын алып, ешкінің қанына малып, оны Жақыпқа жіберіп, оның кім екенін анықтауын сұрады. Жақып Жүсіпті аң жеп қойған деп ойлады, киімдерін жыртып, қара киім киіп, ұлы үшін қайғырды. Бар ұлдары мен қыздары оны жұбатуға тырысты, бірақ ештеңеге келмеді. Ал мидиандықтар Жүсіпті Мысырда Перғауынның күзетші жасағының бастығы Потифарға сатты. Үшінші оқу және бірінші ашық бөлім осы 37-тараудың соңында аяқталады.

Төртінші оқу Түптеуіл 38-тарау

Төртінші оқылымда, 38-тарауда Яһуда ағаларынан бөлініп, Адулламдық Хираға жақын жерге көшіп кетті. Яһуда Шуа есімді қанаандықтың қызына үйленді және Ер, Онан және Шелах атты үш ұлы болды, соңғысы – Шелах, ол Кезибте дүниеге келді. Яһуда Ерге Тамар есімді әйелге үйленуді ұсынды, бірақ Ер жаман болды және Құдай оны өлтірді. Яһуда Онанға ағалық борышын орындап, Ердің есімімен Тамардан бала тууын бұйырды. Бірақ Онан баланың өзіне есептелмейтінін білгендіктен, мұнысынан бас тартты, нәсілін ысырап етті, және Құдай оны да өлтірді. Содан кейін Яһуда Тамарға Шелах жетілгенше үйінде жесір күйінде қалуын айтты, егер Тамар Шелахқа үйленсе, ол да қайтыс болуы мүмкін деп ойлады. Кейін Яһуданың әйелі қайтыс болғаннан кейін, ол досы Хирамен бірге Тимнаға қойларын қырқуға барды. Тамар Яһуданың Тимнаға кеткенін білгенде, жесірлік киімдерін шешіп, бетін жамылып, Тимна жолының жиегіне отырды, себебі Шелахтың өскенін және Яһуда оны әйелдікке бермегенін көрді. Яһуда оны бәде кездестірген әйел деп ойлап, қызметі үшін жас ешкі ұсынды, төлтеуішін және таяғын төлем кепілі ретінде берді, олар бірге жақындасты және Тамар жүкті болды. Яһуда Хираны жас ешкіні әкелуге және кепілін алуға жіберді, бірақ Хира оны іздеп таппады. Хира Яһудаға сол жердегі адамдардың ондай әйелдің болмағанын айтқанда, Яһуда өзін ұятқа қалдырмау үшін бұл мәселені жасырды. Шамамен үш айдан кейін Яһуда Тамардың бәделік жасап жүкті болғанын естіп, оны әкеліп өртеуге бұйырды. Олар оны ұстағанда, Тамар Яһудаға кепілдікке берілген заттарды жіберіп, осы заттардың иесінен жүкті болғанын хабарлады. Яһуда оларды мойындап, Шелахқа оны бермегендіктен, Тамар өзінен де әділ екенін айтты. Тамар егіз тудырды, біріншісі – Зарах, ол қолын созды, күйеу бала оның қолын қызыл иіппен байлады, бірақ ол қолын кері тартып алды, ал екіншісі – Перез дүниеге келді. Төртінші оқылым және жабық бөлім осы 38-тараудың соңында аяқталады.

Бесінші оқу Түпнұсқасы 39:1 6

Бесінші оқылымда 39-тарауда перғауынның күзетші жасағының бастығы Потифар Жүсіпті исмағұлдардан сатып алды. Потифар Жүсіптің Құдаймен бірге екенін және оның істерінің барлығының сәтті аяқталынатынын көрген соң, оны үйінің басқарушысы етіп тағайындады және барлық мүлкін оған тапсырды. Жүсіптің арқасында перғауын үйіне құт-береке келді. Жүсіп сұлу жігіт еді. Бесінші оқылым осы жерде аяқталады.

Алтыншы оқу Түпнұсқасы: 39:7 23

Алтыншы оқылымда Потифардың әйелі Жүсіпке қайта-қайта қатынасқа түсуді ұсынды, бірақ ол бас тартты, Потифарға және Құдайға қатысты осындай күнә істеуге қалай батыл болатынын сұрады. Бір күні, үйдің адамдары кетіп қалғанда, ол оның киімін ұстап алып, оған қатынасқа түсуді өтінді, бірақ Жүсіп қашып кетіп, киімін қалдырып кетті. Потифар үйге келгенде, әйелі Жүсіпті оған зорлық көрсетуге тырысқан деп айыптады, сосын Потифар Жүсіпті патшаның тұтқындары сақталатын түрмеге қамады. Бірақ Құдай Жүсіппен бірге болды және түрме бастығының көз алдында оған жақсылық сыйлады, түрмедегі барлық тұтқындарды Жүсіпке тапсырды. Алтыншы оқылым және екінші ашық бөлім 39-тараудың соңымен аяқталады.

Жетінші оқу Түпнұсқа 40 тарау

Жетінші оқылымда, 40-тарауда, перғауынның шарапшысы мен нан пісірушісі оны ренжіткен кезде перғауын оларды да түрмеге қамап қояды. Бір түні шарапшы мен нан пісірушінің әрқайсысы арман көреді. Оларды мұңды көріп, Жүсіп себебін сұрайды, ал олар түсін түсіндіретін адам жоқ болғандықтан осылай екенін айтады. Түсіндірудің Аллаға тиесілі екенін мойындаған Жүсіп олардан түстерін айтуын сұрайды. Шарапшы Жүсіпке өзінің жүзімнің үш бұтағы гүлдеп, жидек бергенін, одан жидектерді алғанын және перғауынның тостақанына сығып, перғауынға бергенін түсінгенін айтады. Жүсіп перғауынның үш күн ішінде шарапшының басын көтеріп, оны лауазымына қайта орналастыратынын, содан кейін перғауынға оның тостақанын әдеттегідей беретінін түсіндіреді. Жүсіп шарапшыдан оны есінде ұстауын және перғауынға оның есімін айтуын сұрайды, осылайша ол түрмеден шығарылуы мүмкін болсын, өйткені ол өз жерінен ұрланып, түрмеге қамалуға себеп болатын ешқандай қылмыс жасаған жоқ. Нан пісіруші шарапшының түсі жақсы болғанын көрген соң, өзінің түсін Жүсіпке айтады: Басына үш себет ақ нан қойылған екен, ал құстар себеттен нанды жеп жатыр. Жүсіп перғауынның үш күн ішінде нан пісірушінің басын көтеріп, ағашқа іліп қоятынын, ал құстар оның етін жейтінін түсіндіреді. Паршаны аяқтаушы мафтир (מפטיר) оқылысында, үшінші күні, перғауынның туған күнінде, перғауын той жасап, бас шарапшыны лауазымына қайта орналастырды және Жүсіп болжағандай, нан пісірушіні ағашқа іліп қойды. Бірақ шарапшы Жүсіпті ұмытып кетті. Жетінші оқылым, үшінші ашық бөлім, 40-тарау, және парша осы жерде аяқталады. 1 жыл 2 жыл 32022, 2025, 2028 . .2023, 2026, 2029 . .2024, 2027, 2030 . Оқу37:1–3638:1–3039:1–40:23137:1–338:1–539:1–6237:4–738:6–1139:7–10337:8–1138:12–1439:11–18437:12–1738:15–1939:19–23537:18–2238:20–2340:1–8637:23–2838:24–2640:9–15737:29–3638:27–3040:16–23Мафтир37:34–3638:27–3040:20–23

Жаратылыс кітабы , 37 - тарау

Жаратылыс 37:3-те Жақыптың Жүсіпке "көп түсті шапан" (כּתֹנֶת פַּסִּים, ketonet pasim) жасағаны жазылған. Сол сияқты, 2 Самуил 13:18-де Дәуіттің қызы Тамардың "көп түсті киімі" (כְּתֹנֶת פַּסִּים, ketonet pasim) болғаны айтылған. 2 Самуил 13:18-де: "Патшаның бойжеткен қыздары осындай киімдер киеді" делінген. Жаратылыс 37:23–24-те Жүсіптің аралас бауырлары оған шабуыл жасағаны айтылса, 2 Самуил 13:14-те Тамардың аралас бауыры Амнон оған шабуыл жасағаны айтылған. Жаратылыс 37:31–33-те Жүсіптің шапанының жыртылғандай етіп дабырланғаны айтылған, ал 2 Самуил 13:19-да Тамардың шапаны жыртылғаны хабарланады. Жаратылыс 37:27–36-дағы оқиғаларды қайталай келе, 105-забур 17–18-де былай делінген: "[Құдай] олардың алдынан бір елшіні – Жүсіпті, құлдыққа сатылған күйде жіберді. Оның аяқтары бұғауланған, мойнына темір мойындық салынған еді". Ал Жаратылыс 45:5-те Жүсіп бауырларына: "Енді ренжімеңдер не өзіңдеріңді кінәламаңдар, мені осында сатқандарың үшін; сендер алдынан жол ашу үшін Құдай мені жіберді" деді.

Жаратылыс кітабы , 38 - тарау

Тамар туралы Жаратылыс кітабының 38:6–11 аяттарындағы оқиға, Ескі өсиеттің 25:5–10 аяттарында баяндалғандай, қайтыс болған ағасының әйелімен левират некесін (יִבּוּם, yibbum) жасауға бауырдың міндетін көрсетеді, бұл Рут кітабының 1:5–11; 3:12; және 4:1–12 аяттарындағы оқиғада да көрінеді.

Жаратылыс кітабы , 37 - тарау

Иоханан бар Наппаха үйреткендей, Жазулар «Ол сол жерде тұрды» (וַיֵּשֶׁב, vayeshev) деген сөзді қолданған сайын, ол қиындықтарды болжайды, мысалы, Текбасыр 37:1-де. Сондықтан, Сандар 25:1-де «Израиль Шиттимде тұрды» делінгеннен кейін «халық Моав қыздарымен зина жасады» деп келеді. Текбасыр 37:1-де «Жақып әкесінің шетелдік болған Қанаан елінде тұрды» делінгеннен кейін Текбасыр 37:3-те «Жүсіп әкесіне олардың жаман хабарын жеткізді» делінеді. Текбасыр 47:27-де «Израиль Египет елінде, Гошен аймағында тұрды» делінгеннен кейін Текбасыр 47:29-да «Израильдің өлу уақыты жақындады» делінеді. 1 Патшалар 5:5-те «Иуда мен Израильдің халқы әрқайсысы жүзім және инжір ағашының астында аман-сау өмір сүрді» делінгеннен кейін 1 Патшалар 11:14-те «Жаратқан Ие Сүлейменге қарсы Едомдық Хададты қоздырды, ол Эдомда патшаның ұрпағы болды» делінеді. Раввин Хелбо Раввин Йонатанды келтіріп, Текбасыр 37:2-дегі «Бұл Жақып пен Жүсіптің тарихы» деген сөздер Рахиладан бірінші туған баланың тууы керек еді, бірақ Лия Рахиладан бұрын рақым сұрады деді. Алайда Рахиланың қарапайымдылығы үшін Құдай Рахиланың ұлы Жүсіпке Лияның ұлы Рубеннен бірінші туған баланың құқығын қайтарды. Рав Лияның рақым сұрауына себеп болған нәрсені үйрету үшін Лияның көзі (Текбасыр 29:17-де айтылғандай) жол тоғысында естігеніне байланысты ауырғанын айтты. Ол жерде ол адамдардың: «Ребекканың екі ұлы бар, Лабанның екі қызы бар; үлкен қыз үлкен ұлға, кіші қыз кіші ұлға үйленуі керек» дегенін естіді. Лия үлкен ұл туралы сұрады, ал адамдар оның (Текбасыр 25:27-дегідей) «шатырда тұратын тыныш адам» екенін айтты. Сондықтан ол тағдыры үшін көз жасынан кірпіктері түсіп қалғанша жылады. Бұл Текбасыр 29:31-дегі «Жаратқан Ие Лияның жек көрінішті екенін көріп, оның құрсағын ашты» деген сөздерді түсіндіреді, яғни Лияның өзі жек көрінішті емес, Есаудың Лияға деген мінез-құлқы жек көрінішті болды, сондықтан ол оның құрсағын бірінші ашты. «Жақыптың әулетін» енгізгеннен кейін Текбасыр 37:2 тек Жүсіпті айтады. Гемара бұл тармақтың 12 рудың әкесі Жақыптан тарағаны сияқты, Жүсіптің де өзінен тарайтынын көрсетеді. Бірақ Жүсіп Потифардың әйеліне қарсы тұру үшін өзінің ұрпақ беру қабілетін азайтты (Текбасыр 39:7–12). Дегенмен, Жүсіптің інісі Беньяминнен он ұл (Жүсіптің екі ұлымен бірге барлығы он екі ұл) туды, Жүсіп оларға есімдер берді (Текбасыр 46:21). Бір ұл Бела деп аталды, себебі Жүсіп халықтардың арасында жоғалып кетті (nivla). Бір ұл Бехер деп аталды, себебі Жүсіп анасының тұңғыш ұлы (bechor) болды. Бір ұл Ашбель деп аталды, себебі Құдай Жүсіпті тұтқындыққа жіберді (shevao el). Бір ұл Гера деп аталды, себебі Жүсіп жат жерде (gar) тұрды. Бір ұл Нааман деп аталды, себебі Жүсіп ерекше жақсы көрілді (na'im). Ұлдар Ехи және Рош деп аталды, себебі Жүсіп Беньяминге «бауырлым» (achi) және «басшы» (rosh) болды. Ұлдар Муппим және Хуппим деп аталды, себебі Беньямин Жүсіптің Беньяминның үйлену шатырын (chuppah) көрмегенін айтты. Бір ұл Ард деп аталды, себебі Жүсіп халықтардың арасына түсті (yarad). Басқалары оны Ард деп атады, себебі Жүсіптің жүзі гүлдей (vered) болды. Текбасыр 37:2-дегі «Жүсіп олар туралы әкесіне жаман хабар жеткізді» деген хабарға жауап ретінде, мидраш Жүсіптің не айтқанын сұрады. Раввин Мейер Жүсіптің Жақыпқа ұлдарының тірі жануардың етін жегендігіне күдікпен қарағанын айтқандығын үйретті. Раввин Симеон Жүсіптің Жақыпқа олардың сол жердің қыздарына қарап отырғанын айтқандығын үйретті. Раввин Юда Жүсіптің Жақыпқа олардың күңдердің ұлдарын құл деп атағанын айтқандығын үйретті. Раввин Яһуда бар Симеон Құдай Жүсіпті осы үш хабар үшін жазалады деп үйретті. Жүсіп Жақыпқа ұлдарының тірі жануардың етін жегендігіне күдікпен қарағаны үшін, Жүсіптің ағалары Текбасыр 37:31-де Жақыпты алдау үшін ешкі сойды. Жүсіп Жақыпқа ұлдарының күңдердің ұлдарын құл деп атағанын айтқаны үшін «Жүсіп құл ретінде сатылды» (Забур 105:17). Жүсіп Жақыпқа олардың сол елдің қыздарына қызыға қарап отырғанын айтқаны үшін Потифардың әйелі «Жүсіпке көз тікті» (Текбасыр 39:7). Раввин Леви Текбасыр 37:2, 41:46 және 45:6 тармақтарын қолданып, Жүсіптің бауырларына бас иіп тағзым ету туралы арманы 22 жыл бойы орындалмай тұрғанын есептеп шықты. Рава бар Мехасия Рав Хама бар Горияның Рав атынан айтқан сөзін келтіріп, адамның өз ұлдарының арасында біреуін ерекшелеп көрсетуіне болмайды, себебі Жақып Жүсіпке басқа ұлдарына қарағанда кішкентай жібек матасын бергендігі үшін (Текбасыр 37:3-те айтылғандай), оның ағалары Жүсіпке қызғанышпен қарады және бұл мәселе Израильдің Египетке түсуіне әкеп соқты. Текбасыр 37:5–7 Жүсіптің армандары туралы айтады. Самуил жақсы арман көрген кезде, армандар жалған сөйлейді ме деп сұрады, өйткені Сандар 10:2-де Құдай: «Мен онымен арманда сөйлеймін» дейді. Ол жаман арман көрген кезде Захария 10:2-ден: «Армандар жалған сөйлейді» деп келтірді. Рава Сандар 10:2 мен Зәкәрия 10:2-дегі сөздердің қарама-қайшылығына назар салды. Гемара қарама-қайшылықты шешті, Сандар 10:2-дегі «Мен онымен арманда сөйлеймін?» деген сөздер періште арқылы келген армандарға, ал Зәкәрия 10:2-дегі «Армандар жалған сөйлейді» деген сөздер шайтан арқылы келген армандарға қатысты екенін үйретті. Раввин Ханан, егер Арман иесі (періште, болашақты дұрыс болжайтын арманда) адамға ертең өлетінін айтса да, адам дұғадан бас тартпауы керек, өйткені Нақыл сөздер 5:6-да: «Көп армандар бос, сондай-ақ көп сөздер, бірақ Құдайдан қорқың» делінген. (Арман болашақты сенімді түрде болжайтын сияқты болса да, ол міндетті түрде орындалмауы мүмкін; адам Құдайға сенуі керек.) Раввин Самуил бар Нахмани Раввин Йонатанның атынан, адамға арманда өзінің ойларының нәтижесі ғана көрсетілетінін айтты (оянғанда), өйткені Даниял 2:29-да: «Сен, патша, төсегіңде ойлағандарың келді» делінген, ал Даниял 2:30-да: «Жүрек ойларын білу үшін» делінген. Текбасыр 37:12-дегі «Олар әкелерінің малын бағуға барды» деген сөздің үстіндегі нүктелерге назар салса, Мидраш бұл тармақты Жүсіптің ағаларының өзіне тамақ табуға барғанын білдіретінін түсіндірді. Пирке Де Рабби Элиэзер Жүсіптің Жақыптың күңдерінен туған ұлдарының тірі малдың етін жеп жатқанын көргенін және олар туралы Жақыпқа хабарлағанын айтты. Сондықтан олар енді Жүсіптің бетіне қарауға шыдамады, Текбасыр 37:4-те айтылғандай. Жақып Жүсіпке ұлдарының және малдың жай-күйі туралы көп күндер бойы естімегенін айтты, сондықтан, Текбасыр 37:14-те айтылғандай, Жақып Жүсіптен: «Енді барып, бауырларыңның және малдың жай-күйін қарап кел» деп сұрады. Текбасыр 37:13-тегі «Ол оған: «Міне менмін» деді», - деген сөздерге жауап ретінде Рав Хама бар Раввин Ханина Жүсіп жоғалып кеткеннен кейін Жақып Жүсіптің сөздерін есінде сақтап, олар туралы жаны ауырғанын айтты. Себебі Жақып Жүсіптің ағалары оны жек көретінін білгенін, бірақ ол Жақыпқа: «Міне менмін» деп жауап бергенін түсінді. Текбасыр 37:15–17-дегі үш параллель сөйлемдерді оқығанда, «Ол бір адамды кездестірді», «Адам оны сұрады», «Адам оған айтты», Раввин Яннай үш періштенің Жүсіпке кездескенін айтты. Пирке Де Рабби Элиэзер Текбасыр 37:15–17-дегі «адам» сөзін Даниял 9:21-де айтылғандай, архангел Гавриил деп түсіндірді: «Мен көріген көруде маған Гавриил есімді адам келді». Пирке Де Рабби Элиэзер Гавриил Жүсіптен не іздегенін сұрады, Жүсіп Гавриилге...

Жаратылыс кітабы , 38 - тарау

Мишнада айтылғандай, мазмұны ересек болса да, яһудилер Тамардың Жаратылыс кітабының 38-тарауындағы оқиғасын синагогада оқып, аударған. Гемара неге Мишна осылай деп айтқанын сұрап, яһудилер Яһудаға құрмет көрсету үшін оқудан бас тартуы мүмкін деген пікірді келтірді. Бірақ Гемара түсіндірді, Мишна осы тарауды оқып, аударуды тапсырған, себебі тарау Яһуданың абыройына нәр береді, өйткені Жаратылыс кітабының 38:26-тарауында ол өз қатесін мойындағанын жазған. Рабби Берекия рабби Самуил бар Нахманның атынан айтты, Жаратылыс кітабының 38:1-тарауындағы «және ол төмен түсті» (וַיֵּרֶד, vayered) деген сөз экскоммуникацияны білдіреді. Мидраш айтады, Жүсіптің ағалары Жақыпты жұбатуға тырысқанда, ол жұбатуға келмейтін болды. Олар: «Егер Яһуда оларға Жүсіпті сатпауға бұйырғанда, олар мойынсұнар еді», - деді. Бірақ Яһуда оларға Жүсіпті исмағұлдарға сатуға бұйырды. Сондықтан ағалары Яһуданы қауымнан шығарып тастады, себебі Жаратылыс кітабының 38:1-тарауында: «Сол кезде Яһуда ағаларынан бөлініп кетті», - делінген. Мидраш Жаратылыс кітабының 38-тарауында «және ол төмен түсті» (vayered) дегеннің орнына «және ол кетті» (וַיֵּלֶךְ, vayelekh) деп айтылуы мүмкін екенін дәлелдеді. Осылайша Мидраш Яһуданың ағалары оны қауымнан шығарып тастады деген тұжырымға келді. Рабби Самуил бар Нахмани Яһуданың әйелі мен екі ұлын (Жаратылыс кітабының 38:7, 10, 12-тарауында баяндалғандай) жерлегенін айтты, өйткені ол Жүсіпті құтқару ісін аяқтамады. Рав Нахман бар Исаак Жаратылыс кітабының 38:10-тарауындағы Құдай «Онанды да өлтірді» деген сөздерді оқып, Онан да ағасы Ер жасаған күнә үшін өлгенін түсіндірді. Гемарада Билер кітабының 14:1-тарауында «Самсон Тимнаға барды» делінген. Рабби Элазар Самсон Тимнада (ол сол жерде филистин әйеліне үйленген) ұятқа қалуы себебінен Билер кітабының 14:1-тарауында оның «кеткені» айтылғанын түсіндірді. Алайда Яһуданың Тимнаға барып жоғарылатылуы (Жаратылыс кітабының 38:29-тарауында айтылғандай, Яһуданың сол жердегі кездесуінен Тамар Дәуіт патшаның ата-бабасы Пересті дүниеге әкелген) Жаратылыс кітабының 38:13-тарауында оның «жоғары көтерілгені» туралы жазылған. Бірақ рабби Самуил бар Нахмани екі Тимнаның бар екенін айтты, біріне төмен қарай, екіншісіне жоғары қарай бару керек. Рав Папа Тимна деген жердің бар екенін айтты, оған бір жақтан келгендер төмен түсіп, екінші жақтан келгендер жоғары көтерілуі керек еді. Тамар туралы Жаратылыс кітабының 38:14-тарауындағы «Ол Енаим қақпасында отырды» деген баяндаманы оқып, рабби Александр Тамардың Ыбырайымның орнының кіреберісінде, барлық көздің (עֵינַיִם, einaim) қараған жерінде барып отырғанын айтты. Рав Ханин Енаим деп аталатын жер бар екенін айтты, ол Ешуа кітабының 15:34-тарауында «Тәппах пен Енам» деп айтылған жер. Басқа бір нұсқада рабби Самуил бар Нахмани сол жердің Енаим деп аталатынын айтты, өйткені Тамар өзінің сөздеріне көз (עֵינַיִם, einaim) берді, яғни Тамар Яһуданың сұрақтарына сенімді жауаптар берді. Яһуда оған: «Сен басқа ұлттың адамысың ба?» - деп сұрады. Яһуда одан тұрмысқа шыққан ба деп сұрағанда, ол: «Жоқ, тұрмысқа шықпадым», - деп жауап берді. Яһуда одан әкесінің қызға айттырылған күйеу туралы ұсыныстарын қабылдағанын сұрағанда, ол жетім екенін айтты. Яһуда одан ол әдет бойынша арамдалған ба деп сұрағанында (бұл оның нидда, немесе айыз, болғандықтан, Яһудаға тыйым салынған), ол таза екенін айтты. Сол сияқты, Гемара да Жаратылыс кітабының 38:25-тарауынан кедейлерге қалай беру керектігін үйренді. Гемара бір әңгімені айтты. Мар Укбаның маңында бір кедей тұратын. Күн сайын Мар Укба оның есігіне төрт жуз салып тұратын. Бір күні әлгі кісі өзіне осындай жақсылық жасаған адамды іздеп табуды ойлады. Сол күні Мар Укба әйелімен бірге үйден келді. Кедей адам олардың қақпаны ашып, садақа берулерін көргенде, оларға сәлем беруге барды, бірақ олар қашып, жаңа ғана өртелген пешке жүгірді. Олар мұны Мар Зутра бар Тобияның Рав атынан айтқан сөздері (немесе басқалары Рав Хуна бар Бизнаның Рабби Симеонның атынан айтқан сөздері, тағы басқалары Рабби Иохананның Рабби Симеон бен Йохайдың атынан айтқан сөздері) сияқты, жақындарын жария етуден гөрі отты пешке түсу жақсы. Мұны Жаратылыс кітабының 38:25-тарауынан аңғаруға болады: Тамар, Яһудамен жасаған адалдығы үшін өртелуге жазаланған, бірақ Яһуданың осы іске қатысқандығын жария етудің орнына, оның мүлкін оған жіберіп: «Бұл мүлік кімге тиесі болса, содан жүктімін», - деген хабар берді. Жаратылыс кітабының 38:25-тарауындағы «Суранайын» (נָא, na) деген сөзді оқып, Гемара Тамар Яһудаға: «Мен сені жалбарынамын, Раббыңның бейнесін танып, менің көздеріңнен жасырғыш болма», - дегенін айтты. Рабби Иоханан Жаратылыс кітабының 38:29-тарауындағы «Перез» (פָּרֶץ) деген сөз бен «жару» деген сөздің арасындағы ұқсастықты байқап, осы ат патшалар одан шығатынын болжады, өйткені патша өзіне жол жасайды. Рабби Иоханан сондай-ақ Жаратылыс кітабының 38:30-тарауындағы «Зерах» (זָרַח) деген аттың «шашу» деген мағынаны білдіретін еврей тілінің түбірімен байланысты екенін айтты және осы аттан маңызды адамдар шығатынын болжады.

Жаратылыс кітабы , 39 - тарау

Жаратылыс кітабының 39:1-дегі сөздерді оқып, Рав Потифардың Жүсіпті өзі үшін сатып алғанын (Жүсіпті өзінің сүйіктісі ету үшін) үйретті, бірақ бас періште Жәбірейіл Потифарды (Еврейше "офицер" деген сөзді білдіреді) кастрациялады (осы сөз "евнух" дегенді де білдіреді) және кейін Потифарды қиратты, өйткені бастапқыда Жаратылыс 39:1-де оның есімі "Потифар" деп жазылған, бірақ кейіннен Жаратылыс 41:45-де оның есімі "Потифера" деп жазылған (және оның есімінің аяқталуы, פֶרַע, fera, оның қиратуын білдіретін feirio сөзіне сілтеме жасайды). Раввин Финеес рабби Симонның атынан Жаратылыс 39:2-дегі "Жаратқан Ие Жүсіппен бірге болды" деген сөздердің Жүсіптің Құдайдың (שכינה, Шехина) Өзінің қасында екенін дәлелдейтінін үйретті. Бір мидраш Жаратылыс 39:2-дегі "Жаратқан Ие Жүсіппен бірге болды" деген сөздер Құдайдың басқа ру ата-бабаларымен бірге болмағандығын білдіре ме деп сұрады. Раввин Юдан мұны шарапқа толы он екі сиырды ертіп жүрген малшымен салыстырды. Бір сиыр дінге сенбейтін адамның дүкеніне кіргенде, малшы он бір сиырды тастап, біреуімен бірге дінге сенбейтін адамның дүкеніне кірді. Ол неге он бірін тастап, біреуге ергенін сұрағанда, ол көшеде он бірінің шараптарын жалған тәңірлерге табыну үшін қолданғаны үшін арамдалуы мүмкін деп уайымдамағанын, бірақ сенбейтін дүкенге әкелінген шараптың арамдалуы мүмкін екендігі туралы уайымдағанын айтты. Жақыптың басқа ұлдары да әкелерінің бақылауында өсіп-жетілді, бірақ Жүсіп кішкентай болғандықтан, әкесімен еш байланыста болмады. Сондықтан Жаратылыс 39:2-де: "Жаратқан Ие Жүсіппен бірге болды", - делінген. "Тосефта" Жаратылыс 39:5-тен Жүсіп келгенге дейін Потифардың үйіне бата берілмегенін, ал кейін Потифардың үйіне бата берілуінің себебі Жүсіптің келгені екенін түсіндіреді. Пешикта Раббати Йосефтің азғындық пен кісі өлтіруден аулақ болғанын үйретті. Ол азғындықтан аулақ болған, бұл туралы Жаратылыс 39:8–9 тармақтарда былай делінген: "Одан бас тартып, қожайынының әйеліне былай деді: - Міне, қожайыным менің үйдегі нәрселерімнен бейхабар, барлық дүние-мүліктерін маған тапсырған. Сонда қалайша мен осындай зұлымдық жасап, Құдай алдында күнә жасай аламын?" - деп жауап берді. Ол кісі өлтіруден аулақ болған, бұл туралы Жаратылыс 50:20-де: "Сендер маған жамандық ойладыңдар, ал Құдай оны жақсылыққа айналдырды", - деп жазылған. Бір мидраш кітапта Нақыл сөздер 8:4-дегі: "Патшаның сөзі күшті (שִׁלְטוֹן, шильтон) ", - деген сөздерді Жүсіптің оқиғасына қатыстырған. Мидраш оқығандай, Құдай Жүсіпке Потифардың әйеліне қарсылық көрсеткені үшін (Жаратылыс 39:8-де баяндалғандай) оны Мысыр жерінің билеушісі (הַשַּׁלִּיט, hashalit) етіп тағайындады (Жаратылыс 42:6-де баяндалғандай). "Патшаның сөзі" Ежелгі жазбадағы 8:4-ге сай орындалды. Ал Екклесиаст 8:4-дегі "қуат (שִׁלְטוֹן, шильтон)" сөзі Жаратылыс 42:6-дегі: "Жүсіп елдің билеушісі (הַשַּׁלִּיט, хашалит) болды", - деген сөзбен сәйкес келеді. Уағыздаушы 8 - тармақтың 4 - тармағында: "Оған кім: "Не істеп жүрсің?" - деп айта алады?" - делінген. Мұны Жаратылыс 41 - тараудың 55 - тармағында жазылған перғауынның сөздері көрсетеді. Мидраш Йосефті көп құрметке ие болды деп үйретті, өйткені ол өсиеттерді сақтады, өйткені Екклесиаст 8: 5 былай деп үйретеді: "Егер кім өсиетті сақтаса, жамандықты білмейді". Рав Хана (немесе кейбіреулер Ханин) бар Бизна рабби Симеонның атынан былай деді: Жүсіп Потифардың әйеліне қарсылық көрсеткенде, Құдайдың есімін қасиетті етті, сондықтан Жүсіптің атына Құдайдың есімінің бір әріпін қосты. Раввин Иоханан Жаратылыс 39:11 - дегі "Бұл кезде Жүсіп үйге кіріп, жұмысын істеді" деген сөздерді Жүсіп пен Потифардың әйелі азғындық жасауға ниетті екендерін үйрету үшін түсіндірді. Рав мен Самуил "үйге кіріп, өз жұмысын істеді" деген сөздерді әртүрлі түсіндіреді. Бірі: "Жүсіп үйдегі жұмысын істеуге кетті", - десе, екіншісі: "Жүсіп өз қалауын қанағаттандыру үшін кетті", - деді. Жаратылыс 39:11 - дегі "үйдің адамдарынан ешкім де жоқ еді" деген сөздерді түсіндіріп, Гемара Потифардың үйіндей үлкен үйде ешкімнің болмағаны мүмкін бе деп сұрады. Бір барайта раввин Исмаилдің мектебінде оқыған, ол күн Потифардың отбасы үшін мейрам күні болатын, олар өздерінің жалған тәңірлерге табынатын ғибадатханаларына барған, бірақ Потифардың әйелі ауру болып көрінді, өйткені ол сол күні Жүсіппен араласуға мүмкіндік болмайды деп ойлады. Жаратылыс 39:12 - де айтылғандай, "Жүсіптің әйелі оның киімінен ұстап алып: "Маған жақындап, ұйықтап ал", - деді. Сөйтіп, Яқыптың бейнесі терезенің арқылы Жүсіпке пайда болды. Яқып Жүсіп пен оның бауырларының есімдері эфод тастарына жазылатынын айтты және Яқып Жүсіптің оның есімін эфодтан өшіріп, сатылған әйелдердің серігі деп атауға ниетті екенін сұрады, өйткені Нақыл сөздер 29:3 былай дейді: "Сатылған әйелдермен араласатын адам мүлкін жоғалтады". Содан кейін Жаратылыс 49:24-тегі "Оның садағы күшті болды" делінген. Раввин Иоханан рабби Мейердің атынан мұның оның құштарлығы басылғанын білдіретінін айтты. Содан кейін Жаратылыс 49:24-тегі "Оның қолының күші белсенді болды" делінген, яғни ол қолын жерге тықты және оның құштарлығы тырнақтарының арасынан шығып кетті. Гемара Чиққарыс кітабының 6:25-тегі "Элеазар Ааронның ұлы Путиелдің қызын әйел етіп алды" деген сөздер Финеестің Жетродан шыққандығын, оның идолға табыну үшін бұзауларды майландырғанын білдірмейді бе деп сұрады. Содан кейін Гемара басқа түсіндірме берді: Чиққарыс кітабының 6:25-тегі Путиелдің қызынан шыққан Финеес Жүсіптен шыққан, ол өз құштарлықтарын жеңді (Потифардың әйеліне қарсы тұрды, Жаратылыс 39-да баяндалғандай). Бірақ Гемара сұрады, рулар Финееске қызықпады ма және (Бабыл Талмуды Санхедрин 82б және Сота 43а-да баяндалғандай) оның анасының әкесі идолға табыну үшін бұзауларды майландырған жас адамның (Финеес) Израиль руының басшысын (Зимри, Симен руының ханзадасы, Сандар 25-те баяндалғандай) өлтіруге қалай қабілетті екенін сұрады. Гемара түсіндірді, шын мәнінде Финеес Жүсіп пен Жетродан шыққан. Егер Финеестің анасының әкесі Жүсіптен шыққан болса, онда Финеестің анасының анасы Жетродан шыққан. Егер Финеестің анасының әкесі Жетродан шыққан болса, онда Финеестің анасының анасы Жүсіптен шыққан. Гемара Чиққарыс кітабының 6:25-тегі "Путиелдің қыздары" деген сөздер осы екі түсіндірмені білдіреді, өйткені "қыздар" көпше түрі екі әулетті (Жүсіп пен Жетродан) білдіреді. Рабби Исмаилдің Мехилтасы Жаратылыс 39:21-ді Израиль құлдыққа түскен кезде Құдайдың қатысуы (שכינה, Шехина) олармен бірге құлдыққа түсетінін көрсету үшін келтірді, өйткені Ишая 63:9 былай дейді: "Олардың барлық қиындықтарында Ол қиындыққа ұшырады". Рабби Исмаилдің Мехилтасы Құдайтың қоғамның ғана емес, жеке адамның да қиындықтарын бөлісетінін үйретті, өйткені Псалм 91:15 былай дейді: "Ол Маған шақырады, Мен оған жауап беремін; Мен оны қиындықтардамен бірге болам". Мехилта Жаратылыс 39:20-да "Жүсіптің қожайыны оны алды" делінгенін және одан кейін Жаратылыс 39:21-де "Бірақ Жаратқан Ие Жүсіппен бірге болды" делінгенін айтады. Бір мидрас Жаратылыс 39:21-дегі "Жаратқан Ие Жүсіппен бірге болды" және "сақтаушының алдында Ырысымен сыйлады" деген сөздерді Жүсіпке қатысты дінбасылық батасының нөмірі 6:25-тегі "Жаратқан Ие сені құрметпен қабылдасын" деген сөздеріне қатыстырды. Құдай Жүсіпке барған жерінде Ырысын сыйлады. Раввиндер мидрасы Жаратылыс 39:21-дегі "Жаратқан Ие Жүсіппен бірге болды" есімдердің жақсылыққа немесе жамандыққа қатысты екенін білдіретінін талқылады. Раввин Симеон бен Абба былай деді: Жүсіп Потифардың әйеліне қарсылық көрсеткенде, Құдайдың есімін қасиетті етті, сондықтан Құдайдың есімінің бір әріпі Жүсіптің атына қосылды.

Жаратылыс кітабы, 40 - тарау

Раввин Иеремия бар Абба, Жаратылыс кітабының 40:10 аятында Фараонның шарапшысының түсінде Мысырдан шығу кітабының 1:7 аяты алдын ала бейнеленгенін көрді: «Жүзімнің үш бұтағы болды, және олар бүршік жарып, гүлдері шықты, сосын піскен жидектерге толы болды». Раввин Иеремия «жүзім» еврей халқын білдіреді деп үйретті, өйткені Забур 80:9 былай дейді: «Сен Мысырдан жүзім бұтағын алып шықтың, халықтарды қудың және оны отырғыздың». Раввин Иеремия Жаратылыс кітабының 40:10 аятындағы «және олар бүршік жарып, гүлдері шықты» деген сөздерді Мысырдан шығу кітабының 1:7 аятында яһуди халқының көбейетін уақытын болжау үшін пайдаланды. Раввин Самуил бар Нахман яһудилердің Пасха мерекесінде төрт тостақан шарап ішу дәстүрін даналардың Жаратылыс кітабының 40:11-13 аяттарындағы төрт тостақанға сілтеме жасай отырып енгізгенін үйретті: «Фараонның тостақаны менің қолымда болды, мен жүзімді алдым, оны Фараонның тостақанына сығып, тостақанды Фараонға бердім». Жозеф оған былай деді: «Бұл оның түсіндірмесі: үш күннен кейін Фараон сенің басыңды көтеріп, лауазымыңа қайта қалпына келтіреді, және сен бұрынғыдай Фараонның тостақанын оған ұсынасың». Раввин Элазар Жаратылыс кітабының 40:16 аятындағы хабардан, «бас пекарь түстің дұрыс түсіндірілгенін көрді», олардың әрқайсысына өз арманы және екіншісінің арманының түсіндірмесі көрсетілгенін түйіндеді.

Жаратылыс кітабы , 39 - тарау

Жаратылыс 39:2-де: «Жаратқан Ие Жүсіппен бірге болды, Жүсіп өркендеп, мысырлық қожайынының үйінде болды», – делінген. Зохар Жүсіптің Мысырға әкелінгеннен кейін «өлімнің қараңғы аңғарынан» (Забур 23:4-тің сөздері бойынша) өткенін, бірақ Шехина онымен бірге болғанын, Жаратылыс 39:2-де: «Жаратқан Ие Жүсіппен бірге болды» деп жазылған. Шехинаның қасында болуының арқасында Жүсіптің қолынан келгеннің бәрі сәтті аяқталды. Егер оның қолында бір нәрсе болса, ал қожайыны басқа нәрсе қаласа, ол қолында қожайыны қалаған нәрсеге айналатын. Сондықтан Жаратылыс 39:3-те: «оның қолынан келгендер өркендеді», – делінген, себебі Құдай онымен бірге болды. Жаратылыс 39:3-те «қожайыны білді» делінген жоқ, керісінше «қожайыны көрді» делінген. Зохар бұл сөздерден Потифардың Құдайдың Жүсіп арқылы жасаған кереметтерін күнделікті өз көзімен көргенін түсіндірді. Жаратылыс 39:5 хабарлайды: «Жаратқан Ие Жүсіп үшін мысырлықтың үйін берекелі етті», – және Зохар Құдай әділдерді қорғайды, сондай-ақ олармен байланысқан зұлымдарды да қорғайды, осылайша зұлымдар әділдер арқылы береке алады деп үйретеді. Зохар Жүсіптің түрмеге тасталғанын айтады, Забур 105:18-де: «Оның аяқтарын шынжырмен байлады, оның денесін темірге бөктеді». Содан кейін Құдай оны босатып, Мысырдың билеушісі етіп тағайындады, Забур 37:28-дегі: «Құдай Өзінің адалдарын тастамайды, олар мәңгілікке сақталады» деген сөздерді орындады. Осылайша Зохар Құдайдың осы дүниеде де, ақыретте де әділдерді қорғайтынын үйретеді.

Жаратылыс кітабы , 38 - тарау

Герман Гункель 1 Жаратылыс кітабының 38-таравындағы Тамар туралы аңыз Яһуда тайпасының ертедегі қарым-қатынастарын көрсетеді деп санайды: Яһуда тайпасы Адуламның Хирасы мен Яһуданың әйелі Бат-Шуада бейнеленген ханаандықтармен одақтас болған. Гункельдің пікірінше, Ер мен Онан туралы айтылатын оқиғалар Яһуданың ханаандық тайпаларының бір бөлігі ерте кезеңде қырылғанын көрсетеді. Ал Перес пен Зерах туралы мәліметтер екі жаңа тайпаның пайда болғанын көрсетеді.

Бұйрықтар

Маймонид пен Сефер ха Чинухтың пікірінше, парашада ешқандай міндеттемелер жоқ.

Хафтара

Хафтара – бұл «Пайғамбарлар» (Невиим) кітаптарынан таңдалған мәтін, ол сенбі және мереке күндері Тора оқылғаннан кейін синагогта көпшілік алдында оқылады. Хафтара көбінесе оған дейін оқылған Тора бөлімімен тақырыптық байланысқа ие. «Вайешев» парашасынан кейін оқылатын нақты мәтін яһуди дініндегі әртүрлі дәстүрлерге байланысты өзгереді. Әдетте, бұл парашаға арналған хафтара – Амос кітабының 2:6–3:8 аяттары.

Шаббат Ханука күні

Рош-хашана сенбі күні басталған жағдайда, Ханука кезінде бір немесе екі сенбі күні кездеседі. Мұндай жағдайда, «Ваишев» парашасы Хануканың бірінші күні (2009 жылы болғандай) немесе екінші күні (2020 және 2023 жылдары болғандай) оқылады, ал хафтара Зәкәрия 2:14–4:7 аяттары болып табылады.

Ежелгі

Гилгамеш эпосының 4-тақташасы, Месопотамия, б.з.д. 14–11 ғасырлар. Мысалы, Нэнси К. Сандарс, аудармашы. "Гилгамеш эпосы" – қайта қаралып басылған нұсқасы. 2-тарау. Лондон: "Пингвин Букс", 1972. (Қайталап келетін түстер жамандық белгісі ретінде түсіндіріледі). "Екі бауырластың хикаясы". Мысыр, шамамен б.з.д. 1225 жыл. Мысалы, Джеймс Б. Притчард. Ежелгі Таяу Шығыс мәтіндері, Ескі өсиетке қатысты, 23–25 беттер. Принстон, Нью-Джерси: Принстон университетінің баспасы, 1969 жыл. Гомер, "Илиада" 6-шы кітабы (Беллерофонт зорлауда айыпталады); 9-шы кітабы (Феникс және әкесінің күңі). Грекия, б.з.д. 8–6 ғасырлар. Еврипид. "Гипполит". Афина, б.з.д. 428 жыл. (Фейдраның зорлау туралы жалған айыптамасы).

Киелі кітап

Құдай заңы 25:5–10 (левираттық неке). 2 Самуил 11:2–12:13 (сексуалдық күнәні мойындау); 13:18 (көп түсті киім). Еремия 31:15 (Рахилдің жоғалған ұлы үшін көңіл көтеруден бас тарту); 39:6–13 (ұңғыға тасталған). Даниял 2:1–49; 4:1–5:31 (түстерді түсіндіру).

Раби емес ерте кезеңдері

Фило. Құдайдың өзгермейтіндігі туралы 25:119. Александрия, Египет, біздің заманымыздың 1-ғасырының басында. Мысалы, Филонның шығармалары: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Чарльз Дьюк Йонг аударған, 168 бет. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1993 жыл. Иосиф Флавий. Ежелгіліктер 2:2:1–2:5:3. Шамамен 93–94 жылдар. Мысалы, Иосиф Флавийдің еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Уильям Уистон аударған, 52–57 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1987 жыл. Құран: 12:4–42. Арабия, 7 ғасыр. Мысалы, Құранның мағынасы. Абдулла Юсуф Али аударған, 546–60 беттер. Бельтсвилл, Мэриленд: Amana Publications, 10-шы басылым, 1997 жыл. Сондай-ақ, Құран – қазіргі ағылшын тіліндегі түсіндірмелермен. Аударған: Әли Үнал, 471–82 беттер. Клифтон, Нью-Джерси: Tughra Books, 2015 жыл.

Классикалық раввиндік

Мишна Мегилла 4:10. Шамамен 200 жылы, Израиль жері. Мысалы, "Мишна: Жаңа аударма" кітабында келтірілген. Жақып Нойснер аударған, 323-бет. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1988 жыл. Тосефта: Берахот 4:16, 18; Санхедрин 1:3; Сота 6:6, 9:3, 10:8; Нидда 1:7. Шамамен 300 жылы, Израиль жері. Мысалы, "Тосефта" кітабында: Еврей тілінен аударғанда, жаңа кіріспемен. Жақып Нойснер аударған. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2002 жыл. Иерусалим Талмуды: Пеа 8а; Шаббат 54а, 106б; Йома 49б; Чагига 11а; Евамот 25а, 43б; Кетубот 72б; Недарим 1а; Назир 1а; Сота 5б, 7а, 47б; Бава Батра 8а; Санхедрин 2а, 27б; Авода Зара 3а, 18б. Тиберия, Израиль жері, шамамен 400 жыл. Мысалы, "Талмуд Йерушальми" кітабында. Хаим Малиновиц, Исраэль Симха Шорр және Мордехай Маркус редакциялаған, 3, 14–15, 21, 27, 29–30, 32–34, 36–37, 43–44, 47–48 томдары. Бруклин: Mesorah Publications, 2006–2020 жылдар. Сондай-ақ, мысалы, "The Jerusalem Talmud: A Translation and Commentary" кітабында. Жақып Нойснер редакциялаған, Жақып Нойснер, Цвее Захави, Б. Барри Леви және Эдвард Голдман аударған. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2009 жыл. Жаратылыс Рабба 1:5; 6:9; 19:2; 29:4; 33:6; 41:7; 42:3; 53:11; 60:15; 61:4; 68:10; 70:4; 71:5; 73:8; 75:4; 79:1; 84:1–88:7; 89:2; 91:1; 92:9; 93:5, 7; 95:2; 97 (NV); 97:4; 99:7–8. Израиль жері, 5-ғасыр. Мысалы, "Мидраш Рабба: Жаратылыс" кітабында. Гарри Фридман мен Морис Саймон аударған, 1-том, 2-бет, 49, 149, 231, 266, 337, 344, 470-бет; 2-том, 538, 543, 622, 637, 656, 673, 691, 727, 770–820, 833, 855, 859, 863, 881, 897, 903–906, 941, 979, 982-бет. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл. Вавилон Талмуды: Берахот 7б, 20а, 34б, 43б, 55а–б; Шаббат 10б, 22а, 49б; Песахим 50а; Йома 35б; Мегилла 10б, 22б, 25а–б; Чагига 3а; Евамот 34б, 59а, 76б; Кетубот 67б; Назир 23а, 23б; Сота 3б, 7б, 9а, 10а–11а, 13б, 36б, 43а; Бава Кама 92а; Бава Мецзя 59а, 117а; Бава Батра 109б, 123а; Санхедрин 6б, 19б, 52б, 102а, 106а; Шевуот 16б; Маккот 9а, 10а, 23б; Авода Зара 5а, 36б; Хорайот 10б; Зевахим 88б; Хуллин 92а, 113а; Арахин 15б, 16а; Нидда 8б, 13а–б, 28а. Сасанидтер империясы, 6-ғасыр. Мысалы, "Талмуд Бавли" кітабында. Исраэль Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус редакциялаған, 72 том. Бруклин: Mesorah Publications, 2006 жыл.

Орта ғасырлар

Раши. Түсіндірме. Жаратылыс 37–40. Трой, Франция, 11 ғасырдың соңы. Мысалы, Раши. Тора: Рашидің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және толықтырылған. Аударған және түсіндірген: Yisrael Isser Zvi Herczeg, 1-том, 409–46 беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 1995. Рашбам. Тораға түсініктеме. Троя, 12 ғасырдың басында. Мысалы, раввин Сэмюэл Бен Меирдің "Жаратылысқа түсініктемесі: Аннотацияланған аударма" еңбегінде. Аударған: Martin I. Lockshin, 239–77 беттер. Льюистон, Нью-Йорк: The Edwin Mellen Press, 1989. Ыбырайым ибн Езра. Тораға түсініктеме. 12 ғасырдың ортасы. Мысалы, Ибн Езраның "Пятикнигіге түсініктемесі: Жаратылыс (Берешит)". Аударған және түсіндірген H. Norman Strickman және Arthur M. Silver, 345–71 беттер. Нью-Йорк: Menorah Publishing Company, 1988. Езекия бин Маноах. Хизкуни. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Chizkiyahu ben Manoach. Chizkuni: Тораға түсініктеме. Аударған және түсіндірген Eliyahu Munk, 1-том, 269–92 беттер. Иерусалим: Ktav Publishers, 2013. "Ва Йешаб туралы уағыз". 13 ғасырдың екінші жартысы. Marc Saperstein. "Иудей уағыздары, 1200–1800: Антология", 124–36 беттер. Нью-Хейвен: Yale University Press, 1989. Нахманидтер. Тораға түсініктеме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Ramban (Nachmanides): Тораға түсініктеме: Жаратылыс. Аударған Charles B. Chavel, 1-том, 446–92 беттер. Нью-Йорк: Shilo Publishing House, 1971. "Зохар", 1-бөлім, 179а–93а беттер. Испания, 13 ғасырдың соңы. Мысалы, "Зохар" кітабында. Аударған Harry Sperling және Maurice Simon. 5 томдық. Лондон: Soncino Press, 1934. Сондай-ақ, мысалы, "Зохар": Pritzker Edition. Аударған және түсіндірген Daniel C. Matt, 3-том, 85–179 беттер. Стэнфорд, Калифорния: Stanford University Press, 2006. Жами. Жозеф және Зулейка. Персия, 15 ғасыр. Мысалы, "Жозеф және Зулейка". Аударған Charles F. Horne. Kessinger Publishers, 2005. Ысқақ бен Мұса Арама. Акедат Ицхак (Исақтың құрбандығы). 15 ғасырдың соңы. Мысалы, Yitzchak Arama. Akeydat Yitzchak: Рабби Ицхақ Араманың Тораға түсініктемесі. Аударған және қысқарған Eliyahu Munk, 1-том, 229–52 беттер. Нью-Йорк, Lambda Publishers, 2001.

Қазіргі заманғы

Исаак Абраванел. Тораға түсініктеме. Италия, 1492–1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға қатысты таңдалған түсініктемелер: 1-том: Береиш/Жаратылыс. Израиль Лазардың аудармасы мен түсіндірмесі, 233–77 беттер. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Обадия бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Рафаэль Пельковиц аударған және түсіндірген, 198–217 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1997 жыл. Моше Альшич. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жыл. Мысалы, Моше Альшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 1-том, 232–64 беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000 жыл. Авраам Ехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Ханукат Хатора" деп жинақталған. Редактор: Ханох Хенох Эрзон. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Ехошуа Хешел. Ханукас Хатора: Рав Авраам Ехошуа Хешелдің Чумаш туралы мистикалық түсініктері. Аврахам Перец Фридман аударған, 89–95 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2004 жыл. Томас Хоббс. Левиафан, 3:36. Англия, 1651 жыл. К. Б. Макферсон редакциялаған қайта басылым, 454-бет. Хармондсворт, Англия: "Пингвин классикасы", 1982 жыл. Моше Хаим Лузатто. Мезиллат Ешарим, 4-тарау. Амстердам, 1740 жыл. "Мезилат Ешарим: Әділдің жолы", 55-бет. Иерусалим: Фельдхайм, 1966 жыл. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Хайим бен Аттар. Ор Хахаим: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 1-том, 296–323 беттер. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 355–92 беттер. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012 жыл. Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Эмет. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Эметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 55–59 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998 жыл. 2012 жылы қайта басылған. Морис Элви. Потифардың әйелі. Ұлыбритания: "Британдық халықаралық суреттер" (BIP), 1931 жыл. Александр Алан Штайнбах. "Димаштық патшайым: Жастарға арналған 54 әңгіме", 25–29 беттер. Нью-Йорк: Бехманның еврей кітап үйі, 1936 жыл. Ирвинг Файнман. Жақып, автобиографиялық роман. Нью-Йорк: "Рендом Хаус", 1941 жыл. Томас Манн. Жүсіп пен оның ағалары. Джон Вудс аударған, 14–15, 17–18, 36–37, 43–92, 130, 257, 269–71, 274–75, 303–04, 309, 315–1107, 1254–86 беттер. Нью-Йорк: Альфред А. Кнопф, 2005 жыл. Бастапқыда "Жозеф пен оның бауырлары" деп жарияланды. Стокгольм: Берман Фишер баспасы, 1943 жыл. А. М. Клейн. "Жүсіп". Канада, 1944 жыл. А. М. Клейннің "The Collected Poems of A. M. Klein" кітабының 11-беті. Торонто: МакГрау Хилл Райерсон, 1974 жыл. Уолтер Оренштейн мен Герц Франкель. Тора мен дәстүр: Яһуди жастарына арналған Киелі кітап оқу құралы: 1-том: Береиш, 94–106 беттер. Нью-Йорк: "Еврей баспасы", 1964 жыл. Герхард фон Рад. "Жүсіптің баяны және ежелгі даналық". "The Problem of the Hexateuch and Other Essays", 292–300 беттер. Нью-Йорк: МакГроу Хилл кітап компаниясы, 1966 жыл. LCCN 66 11432. Дельмор Шварц. "Жейкоб". "Таңдалған өлеңдер: Жазғы білім", 233–35 беттер. Нью-Йорк: Жаңа бағыттар, 1967 жыл. Томас Томпсон мен Дороти Томпсон. "Рут кітабындағы кейбір құқықтық мәселелер". Vetus Testamentum, 18-том, 1-саны (1968 ж. қаңтар): 79–99 беттер. (Жаратылыс 38, 5Мұса 25 және Рут кітабындағы левираттық некеге қатысты мәселелерді талқылау). Дональд Б. Редфорд. Жүсіп туралы Киелі кітаптағы оқиғаларды зерттеу (Жаратылыс 37–50). Бостон: Брилл баспасы, 1970 жыл. Джордж У. Коутс. "Жесір әйелдің құқықтары: Жаратылыс 38-ші тараудың құрылымындағы өзекті мәселе". Католиктік библиялық тоқсандық, 34 том (1972): 461–66 беттер. Умберто Кассуто. "Тамар мен Яһуданың оқиғасы". "Библиялық және шығыс зерттеулер" журналында. Израиль Абрахамс аударған, 1-том, 29–40 беттер. Иерусалим: Магнес баспасы, 1973 жыл. Джордж У. Коутс. "Жүсіптің тарихы мен даналығы: қайта бағалау". Католиктік библиялық тоқсандық, 35-том (1973): 285–97 беттер. Эрик И. Ловентал. Жаратылыс кітабындағы Жүсіп туралы әңгіме, 14–46 беттер. КТАВ, 1973 жыл. Джордж У. Коутс. "Жаратылыс 37–50-де редакциялық бірлік". "Библиялық әдебиет журналы", 93 том (1974): 15–21 беттер. Дональд А. Сейболд. "Жозефтің баяндауындағы парадокс пен симметрия". "Кітапшадағы оқиғалар". Кеннет Р.Р.Грос Луис, Джеймс С.Акерман және Тейер С.Варшоумен бірге, 59–73 беттер. Нэшвилл: Абингдон баспасы, 1974 жыл. Джон А. Эмертон. "Жаратылыс XXXVIII-де кейбір проблемалар". Vetus Testamentum, 25-том (1975): 338–61 беттер. Джордж У. Коутс. Қанаханнан Мысырға дейін: Жүсіп туралы оқиғаның құрылымдық және теологиялық контексі. Вашингтон, Д.С.: Католиктік Киелі ...