Кіріспе
Ирандағы Авроман немесе Хавраман (اورامان) – Иранның батысындағы Курдистан және Керманшах провинцияларында, сондай-ақ Ирактың солтүстік-шығыс Курдистан аймағында орналасқан таулы аймақ. Хавраман аймағының басты бөлігі Иранда жатыр және Курдистан провинциясындағы Жаваро мен Тахттан (Орталық Шығыс аңғары) және Керманшах провинциясындағы Лахоннан (Батыс аңғары) тұрады. Адамның осы екі аңғардағы қоныстануы мыңдаған жылдар бойы қатал таулы ортаға бейімделген. Еңкейген беткейлердегі қабатты құрылыстар мен сәулет, құрғақ тас террасаларда бақша шаруашылығы, мал өсіру және маусымдық тік көші-қон – жылдың әртүрлі мезгілдерінде жазықтар мен тауларда тұратын Хаврами күрд халқының мәдениеті мен өмірінің ерекше белгілері. 2021 жылдың 27 шілдесінде Хавраман аймағының бір бөлігі Ураманатпен бірге ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне «Хавраман/Ураманат мәдени ландшафты» деген атаумен мәдени нысан ретінде енгізілді. «Хавраман» сөзі екі бөліктен тұрады: «Хаура» – «Ахура», «Ман» – «үй, орналасқан жер». Хавраман – Ахура Мазданың аймағы. Авестада «howr» сөзі «күн» дегенді білдіреді, сондықтан Хавраманды «Күннің жері» деп аударуға болады. «Авроман Тахт» ауылы Курдистан провинциясының оңтүстік-батысындағы Ораман ауданының орталығында орналасқан, және онда жыл сайын «Пир Шалиар» рәсімі өткізіледі. Халық сенімі бойынша, Хавраман бұрын үлкен қала болған және маңызды орталыққа ие болған, сондықтан оны «тақ» немесе «үкімет орталығы» деп атаған. Ал көне иран діндері осы аймақтың халқының ата-бабаларының тарихи естелігінде сақталған, және әлі де ата-бабалардан қалған тарихи естеліктерде көне дәстүрлер сақталып, қадірленеді. Халықтың тілі, мәдениеті және салты осы көне тарихты көрсетеді. Бұл аймақта ислам діні келгенге дейін Зардушті діні оқытылған. Тілдің бастауы Сасанидтік пахлави тілінен шыққан.
Avroman or Hawraman, (, اورامان) is a mountainous region located within the provinces of Kurdistan and Kermanshah in western Iran and in north eastern Kurdistan Region in Iraq. The main part of the Hawraman region is located in Iran and encompasses two components of the Central Eastern Valley (Zhawaro and Takht, in Kurdistan Province); and the Western Valley (Lahon, in Kermanshah Province). The mode of human habitation in these two valleys has been adapted over millennia to the rough mountainous environment. Tiered steep slope planning and architecture, gardening on dry stone terraces, livestock breeding, and seasonal vertical migration are among the distinctive features of the local culture and life of the Hawrami Kurdish people who dwell in lowlands and highlands during different seasons of each year. On July 27, 2021, part of the Hawraman region along with Uramanat were inscribed on the UNESCO World Heritage List as a cultural site under the name "Cultural Landscape of Hawraman/Uramanat". The word hawraman is formed of two parts ‘Hawra’ means ‘Ahoora’ and ‘Man’ means ‘house, position’. Hawraman is the region of Ahooramzda. ‘howr’ in Avesta means sun, in this case Hawraman would be translated as ‘Territory of Sun’. “Avroman Takht” village is located in the center of Oraman district in the southwest of Kurdistan province and "Pir Shaliar" ceremony is held there every year. According to the people belief, Hawraman has been a large city and had a prominent centrality, because of that it has been called the throne or the center of government, and the ancient Iranian religions are in the historical memory of the ancestors of the people of this region and are preserved; and still the historical memories of people arising from the ancestors bear the historical rituals and it is strongly revered. Language, culture, and conventions of people express this ancient history. In this region, Zartoshti religion used to be taught before Islamic era. The language was derived from Sasanid Pahlavi .>
Avroman has many springs and rivers that most their water mainly flows into Sirwan River. Bil spring (or Kani Bil) is one of these springs which has a discharge about 3000 4000 liters per second. The river which is made of Bil spring is the shortest river in the world with a total length of 15 meters. Construction of Darian Dam on the Sirwan River between 2009 and 2015 initiated The Darian Dam Archaeological Salvage Program that led to discovery of many archaeological sites before flooding of the reservoir.
Авроманның көптеген бұлақтары мен өзендері бар, олардың көпшілігі Сырдария өзеніне құяды. Біл бұлағы (немесе Кани Біл) – мұндай бұлақтардың бірі, одан секундына 3000-4000 литр су ағып шығады. Біл бұлағынан пайда болған өзен – әлемдегі ең қысқа өзен, оның ұзындығы бар болғаны 15 метр. 2009-2015 жылдар аралығында Сырдария өзеніне Дариан тоғаны салынды, бұл Дариан тоғанының археологиялық зерттеулер бағдарламасын бастады, нәтижесінде су қоймасының астында қалуы тиіс көптеген археологиялық орындар табылды.
Avroman or Hawraman, (, اورامان) is a mountainous region located within the provinces of Kurdistan and Kermanshah in western Iran and in north eastern Kurdistan Region in Iraq. The main part of the Hawraman region is located in Iran and encompasses two components of the Central Eastern Valley (Zhawaro and Takht, in Kurdistan Province); and the Western Valley (Lahon, in Kermanshah Province). The mode of human habitation in these two valleys has been adapted over millennia to the rough mountainous environment. Tiered steep slope planning and architecture, gardening on dry stone terraces, livestock breeding, and seasonal vertical migration are among the distinctive features of the local culture and life of the Hawrami Kurdish people who dwell in lowlands and highlands during different seasons of each year. On July 27, 2021, part of the Hawraman region along with Uramanat were inscribed on the UNESCO World Heritage List as a cultural site under the name "Cultural Landscape of Hawraman/Uramanat". The word hawraman is formed of two parts ‘Hawra’ means ‘Ahoora’ and ‘Man’ means ‘house, position’. Hawraman is the region of Ahooramzda. ‘howr’ in Avesta means sun, in this case Hawraman would be translated as ‘Territory of Sun’. “Avroman Takht” village is located in the center of Oraman district in the southwest of Kurdistan province and "Pir Shaliar" ceremony is held there every year. According to the people belief, Hawraman has been a large city and had a prominent centrality, because of that it has been called the throne or the center of government, and the ancient Iranian religions are in the historical memory of the ancestors of the people of this region and are preserved; and still the historical memories of people arising from the ancestors bear the historical rituals and it is strongly revered. Language, culture, and conventions of people express this ancient history. In this region, Zartoshti religion used to be taught before Islamic era. The language was derived from Sasanid Pahlavi .>
Avroman has many springs and rivers that most their water mainly flows into Sirwan River. Bil spring (or Kani Bil) is one of these springs which has a discharge about 3000 4000 liters per second. The river which is made of Bil spring is the shortest river in the world with a total length of 15 meters. Construction of Darian Dam on the Sirwan River between 2009 and 2015 initiated The Darian Dam Archaeological Salvage Program that led to discovery of many archaeological sites before flooding of the reservoir.
Тарихи дәуірлер
Ең ерте археологиялық мәліметтер бұл аймақта орта палеолит дәуірінен бері (40 000 жылдан астам бұрын) адамдар мекендегенін көрсетеді. Бұл дәлелдер археологтар тарапынан Хажиж ауылының жанында және Сируан аңғарындағы Нау мен Аспарез ауылдары арасында табылды. Бұл ең алғашқы табылған заттарға неандертальдықтар немесе ерте заманауи адамдар жасаған тас құралдар кіреді. Перди-Мала аңғарындағы Кенакех деп аталатын үңгірде кеш палеолит дәуіріндегі адамдардың қоныстанғандығына куәліктер табылды. Бұл археологиялық жаңалыстар Дариан тоғанының археологиялық құтқару бағдарламасы барысында ашылды. Бағдарлама су қоймасы аумағында бірнеше маусым археологиялық зерттеулер мен қазба жұмыстарын жүргізіп, бірқатар маңызды палеолиттік және одан кейінгі ескерткіштерді табуға мүмкіндік берді. Негізгі қазба орындары: Дарай үңгірі (орта палеолит), Кенече үңгірі (жоғарғы палеолит), Рувар мазары (темір дәуірі), Сар Чам (халколит және темір дәуірі) және Барда Мар (19 ғасыр). Рувар ескерткішінен басқа, қалған барлық қазба орындары 2015-2016 жылдары суға батты. Хавраманның оңтүстігінде бірнеше палеолиттік ескерткіштер тіркелді, онда палеолиттік аңшылар Шамшир және Зардуи ауылдарының жанындағы екі тас паналау орнын маусымдық немесе қысқа мерзімді тұру үшін пайдаланған. (Arkeonews)
Тарихи кезеңдер
Танг-и-Вар ауылының жанындағы Танг-и-Вар өткеліндегі Саргон II жазуы, аймақты ассириялықтардың Загросқа жасаған әскери жорықтары кезінде басып алғандығын көрсетеді. Бұл патшалық жазу Ассирия патшасы Саргон II-ге (б.з.д. 721–705 жж.) тиесілі. 1909 жылы аймақта Селевкидтер мен Парфян дәуірінен қалған үш құжаттан тұратын Авроманның пергаменттері табылды. Олар Шар Хавраман ауылының жанындағы Кух-э-Салан тауындағы бір үңгірден табылып, кейін Лондонға жіберілді. Құжаттар б.з.д. 88/87 жылдан б.з. 33 жылға дейінгі кезеңді қамтиды, олардың екеуі грек тілінде, ал біреуі парфян тілінде жазылған. Оларда жүзімдік пен басқа жерді сату туралы мәліметтер, сондай-ақ Тиреннің ұлы Патаспак пен Баэннің ұлы Авил есімдері келтірілген. Авроман аймағында ежелгі діндер де тараған, аймақта ерсіндер дінінің ежелгі қасиетті орындары сақталған. Кейбір ғалымдар Хавраман немесе Хураман атының ежелгі зороастризм дінімен тығыз байланысы бар екенін айтады және бұл ат Ахураман немесе Ахура Маздадан шыққан болуы мүмкін деп санайды. Ахура Мазда – ежелгі үнді-иран тіліндегі Құдайдың аты, ол ежелгі зороастризм дінінен келген және әлі де аймақтағы шағын топтар ұстанады. Авроман аймағындағы көптеген жерлер ислам келгенге дейін зороастрийлердің қасиетті саналатын орындары болған деп есептеледі. Ислам дәуірінің ең ерте куәліктерінің бірі – Негел Құран. А.Х. 4 ғасырына (913–1009 жж.) жататын, былғарыға оралған, Куф әрпімен жазылған және алтынмен әшекейленген Құран, Негел ауылындағы мешітте сақтаулы.
Иран-Ирак соғысы
Иран-Ирак соғысының басында Авроманның көп бөлігі Ирактың қолдауымен құрылған, үкіметке қарсы әрекет ететін Сипай Ризгари жауынгерлік тобының бақылауына өтті. 1981 жылдың қыркүйек-қазан айларында Авроман Тахт қаласы мен айналасындағы елді мекендер Иран әскерлері тарапынан қайта басып алынды.
Мәдениет
Авроманның тұрғындары – горани тілінің гаврами диалектісінде сөйлейтін геврамилер. Әйелдердің дәстүрлі киімі – көйлектің үстіне жамылғы немесе ұзын жеңді жакет немесе ұзын пальто кию. Көйлектің астына ішкі көйлек және иілген шалбар киіледі. Дәстүр бойынша әйелдер бағалы түсті тастармен, мұжынмен және алтын әшекейлермен безендірілген геврами шапқысын киеді. Әдетте, жас әйелдер мен қыздар көптеген мұжын мен тілгішелермен безендірілген жарқын түсті көйлектер киеді, ал ересек әйелдер қара түсті киімдер мен ақ бас киім киеді. Гаврами еркектері әдетте жейде, ашық мойынды жилет және тобықтың тұсына дейін тігілген кең шалбар киеді. 3–4 метрлік мақтадан жасалған белбеуді бойынан екіге бүктеп, белге тығыз орайды. Ерлер сондай-ақ иісті иықтары бар қоңыр түсті киізшенің дәстүрлі жакетін – колабалды киеді. Сияу Чемане – Авроман халқының геврамилері орындайтын ән салу стилі, геврами тілінде «ғибадат әні» деген мағына береді. Ол кез келген музыкалық аспаптарсыз орындалады, кейде күрд қол барабаны немесе дафф қолданылады. Бүгінде Сия Чеман стилі көбінесе әңгіме айту және ойын-сауық үшін қолданылады.
Жабайы табиғат
Хавраман аймағында алуан түрлі жануарлар мекендейді, оның ішінде парсы барысы (Panthera pardus tulliana), қоңыр аю (Ursus arctos), муфлон (Ovis orientalis orientalis), қасқыр (Canis lupus) және жабайы ешкі (Capra aegrarus) кездеседі. Бузин және Мархил қорғалатын аймағы (күрд. بوزین و مارخێڵ) Керманшах провинциясының Павех және Джаванруд аудандарындағы Хавраманның оңтүстік-батысында орналасқан. Аң аулау және оқ атуға тыйым салынған, ал 1999 жылы ол қорғалатын аймақ ретінде тіркелді.
Ураманаттың мәдени пейзажы
Хавраманның мәдени ландшафты немесе Ураманаттың мәдени ландшафты – Иранның 26-шы материалдық мәдени мұрасы. Бұл мүлік Иранның батыс шекарасындағы Курдистан және Керманшах провинцияларында орналасқан. Ураманат ауылдары Иранның Керманшах және Курдистан провинцияларында, сондай-ақ Ирак Курдистанының Халабжа губернаторлығында орналасқан. Ауылдар архитектурасы, өмір салты және егіс шаруашылығы әдістемесі тұрғысынан ерекше. Ауылдар тік беткейлердегі егістіктерді пайдалану арқылы табиғатпен үйлесімді. Мүлікке кіретін 12 ауыл, мыңжылдықтар бойы таулы аймақта өнімді жердің тапшылығына Хаврами халқының қалай бейімделгенін көрсетеді. 2021 жылдың 28 шілдесінде,
Бұл нысан алғаш рет 2007 жылдың 9 тамызында ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізімінің алдын ала тізіміне енгізілді. 2021 жылдың 27 шілдесінде Хавраман аймағының бір бөлігімен бірге "Хавраман/Ураманат мәдени ландшафты" деген атаумен Дүниежүзілік мұралар тізіміне мәдени нысан ретінде ресми түрде енгізілді. Хавраман мәдени ландшафты ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар комитетінің 44-ші сессиясында Иранның 26-шы материалдық мәдени мұрасы ретінде ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді.