Кіріспе
Канададағы этникалық топтар. Румыниялық канадалықтар – Румыниядан таралған немесе Румынияда туған, Канада азаматтығын алған адамдар. 2021 жылғы Канадалық халық санауы бойынша, 215 885 румыниялық канадалық тіркелген. Санкт-Николай румын православие шіркеуі (1902 жылы Регина қаласында құрылған) – Солтүстік Америкадағы ең көне румын православие шіркеуі; Санкт-Георгий соборы (1914 жылы негізі салынған, алайда қазіргі ғимарат 1960 жылдардың басында салынған) – Регина румын православие епископының резиденциясы. Бүгінде Альберта штатының Боян ауылындағы румын мектебі румыниялықтардың көші-қонын, аймақтағы алғашқы румын қоныс салушыларының суреттерін және канадалық ауылдық жерлердегі румын шаруаларының тұрмысын көрсететін мұражай болып табылады. Екі дүниежүзілік соғыс аралығында Румынияның экономикалық өркендеуіне байланысты Канадаға көшіп келген румындардың саны азайды, бірақ Темір гвардияның күшеуінен кейін Канадаға румыниялық еврейлердің саны көбейді. 1911 жылғы Канадалық халық санауы мәліметтері бойынша, Канадада 15 000 румын, ал 1941 жылы 25 000 румын тұрған.
Romanian Canadians are Canadian citizens of Romanian descent or Romania born people who reside in Canada. According to the 2021 Canadian census, there are 215,885 Romanian Canadians. St Nicholas's Romanian Orthodox Church (established in 1902 in Regina) is the oldest Romanian Orthodox parish in North America; St George's Cathedral (founded in 1914 though the present building dates from the early 1960s), is the episcopal seat of the Romanian Orthodox Bishop of Regina. Today, the Romanian school from Boian, Alberta is a museum showcasing Romanian immigration, photos of the first Romanian settlers in the area and the typical Romanian farmer's life in rural Canada. During the interwar period the number of ethnic Romanians who migrated to Canada decreased as a consequence of the economic development in Romania, but the number of Romanian Jews who migrated to Canada increased, mostly after the rise of the Iron Guard. According to the 1911 Canadian census, in Canada lived 15,000 Romanians and in 1941: 25,000.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін
Екінші кезең 1945-1955 жылдар аралығында болды, осы уақытта екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, коммунистік Румыния тұсында румындар көшіп кетті. Бұл Румыния тарихындағы қиын кезең еді. Осы кезеңде 1 460 000 румын азаматы елдерін қалдырды. Олардың көптегені саяси босқындар болды, және олардың көптегені Канадаға кетті.
Посткоммунизм
1989 жылы Румыния революциясынан кейін 1989 жылдан бастап Канадаға румындардың көшіп кетуінің тағы бір толқыны болды, осы оқиғадан соң адамдар Орталық және Шығыс Еуропадағы коммунизм құлағаннан кейін Румыниядан кетуге құқық алды. Бұл толқын 1990 жылдың 13-15 маусымдағы Минериададан кейін күшейді. 1998 жылдан кейін төртінші рет көптеген румындар Еуропадан Канадаға көшіп келді. 2001 жылы өздерін румындықтар деп таныстырған 131 830 канадалық тұрғын болды, олардың 53 320-сы таза румындықтар, ал 78 505-і румындық және басқа ұлттардың араласуынан туғандар еді. Румындық канадалықтардың ең көп шоғырланған аймақтары – Үлкен Торонто аймағы (шамамен 75 000 адам) және Үлкен Монреаль аймағы (шамамен 40 000 адам). 2001 жылғы Канада халқының санағына сәйкес, Канадада румын тілін ана тілі деп санағандардың саны 50 895 болды, ал 61 330 канадалық румын тілінде сөйлейтінін айтты. Румынияда 61 330 адам, ал Молдавияда 2 380 адам дүниеге келген. 2016 жылғы санақ бойынша, өздерін румындықтар деп таныстырған канадалықтардың саны 238 050 болды, олардың 96 910-ы таза румындықтар, ал 141 145-і румындық және басқа ұлттардың араласуынан туғандар еді. Онтариода шамамен 100 000 румындық канадалық тұрады. 2021 жылғы санақ мәліметтері бойынша, өздерін румындықтар деп жариялаған канадалықтардың саны 215 885 болды; 93 160 канадалық тұрғын үшін румын тілі ана тілі болды. 2015: Фактілер мен сандар. 2016:
Қоғамдық өмір және қауымдастықтар
Бірнеше приходтар мен коммерциялық емес ұйымдар қоғамдық мәселелермен айналысады. Оларға Монреальдің "Бұнай Вестир" приходы, Канаданың румын қауымдастығы, Канаданың румын қауымдастықтар федерациясы, Әйелдер қоғамы және Константин Бранковеану қоғамы кіреді. 1914-18 жылдары Монреальдегі ең көне румын православие шіркеуі – "Бұнай Вестир" шіркеуі (Жариялау шіркеуі) (Чернауцы митрополит тағы) салынды. "Бұнай Вестир" шіркеуінің діни қызметкерлерінің арасында Жида, Глишери Морару (1930–1938), Константин Джуга (1938–1950), Петре Попеску (10 маусым 1951 – 2003) және Николае Столеру, Тофан болды. 1939 жылы Монреальдегі Ибервилл көшесінде "Каса Романа" салынды, онда румын мектебі ашылды. 1957 жылы Онтарио штатының Гамильтон қаласында Румын мәдени қауымдастығы құрылды. "Cuvântul românesc" – қауымдастықтың газеті. "Румыниялықтар аптасы" Гамильтон, Онтариодағы шамамен 40 жылдық "Румын даласы аптасының" дәстүрін жалғастыруда. Ара жылдарда бұл орын Румынияға мәдени құрмет көрсетуді Солтүстік Америкадағы румындардың антикоммунистік көріністерімен үйлестірді. Румын даласы Гамильтон маңындағы табиғи ортаны қамтиды. Мұнда Нае Ионеску мәдени орталығы, Әулие Мария капелласы, спорт алаңдары, бассейн, сондай-ақ бірнеше коттедждер мен жылжымалы үйлерге арналған орын бар. Әулие Мария капелласының орнын Валериан Трифа таңдады. Жазушылар аллеясы (Ротонда) Нае Ионеску, Василе Постеука, Джордж Донев, Арон Котруш, Винтиля Хория, Мирча Элиаде және Михай Эминескудың бюстерін қамтиды. Канададағы тағы бір демалыс және румын мәдени орталығы – Саскачеван штатының Форт К'Аппельдегі лагерь. Лагерь толыққанды аяқталмағанмен, 1971 жылдың жазында архиепископ Валериан Трифаның батасымен пайдалануға берілді. 1998 жылдың 24 шілдесінде Альберта штатының Боян қаласындағы румын қауымы өзінің жүз жылдығын тойлады. Діни қызметтерден басқа, мәдени бағдарлама және Канададағы румындардың алғашқы өмірінен көріністер ұйымдастырылды. Бояндағы румын православие приходында румын этнографиялық мұражайы орналасқан. Мұражай және Әулие Мария православие шіркеуі билік тарапынан тарихи ескерткіш деп жарияланды. Канададағы румын жазушыларының қауымдастығы 2001 жылы тіркелді. Канададағы румын инженерлерінің қауымдастығы 2003 жылы құрылды.
In 1939, on Iberville Street, in Montreal, was built "Casa Romana", where was set up a Romanian school. In 1957, was set up the Romanian Cultural Association of Hamilton, Ontario. Cuvântul românesc is the newspaper of the association. "The Week of the Romanians" continues the tradition of almost 40 years of the "Romanian Field Week" at Hamilton, Ontario. Through the years, the place has combined cultural tributes to Romania with anticommunist manifestations from Romanians in North America. The Romanian Field covers in a natural environment near Hamilton. The place features the Nae Ionescu Cultural Center, the St. Mary Chapel, sports fields, a pool, as well as a couple of bungalows and accommodation for mobile homes. The place for the St. Mary Chapel was chosen by Valerian Trifa. The Writers' Alley (Rotonda) includes busts (sculptor Nicăpetre (1936–2008) of Nae Ionescu, Vasile Posteucă, George Donev, Aron Cotruş, Vintilă Horia, Mircea Eliade and Mihai Eminescu. Another recreational and Romanian cultural facility in Canada is the Camp at Fort Qu'Appelle, Saskatchewan. Although not quite completed, the camp was blessed and opened for use by Archbishop Valerian Trifa in the summer of 1971. On July 24, 1998, the Romanian community of Boian, Alberta celebrated its centenary. Besides religious services, there was a cultural program and demonstrations of the early life of the Romanians in Canada. The Romanian Orthodox parish in Boian has a Romanian ethnic museum housed on its premises. The museum and St. Mary Orthodox Church was proclaimed historical site by the authorities. Association of Romanian Writers in Canada was incorporated in 2001. Association of Romanian Engineers in Canada was founded in 2003.
Уақыт шкаласы
1896-1900 жылдары – Клиффорд Сифтонның кеңесімен румындардың бір тобы Саскачеванға қоныс аударды. 1898 жылы Буковинадағы Боян ауылынан Канадаға көшіп келген алғашқы екі румын отбасы Альбертада тоқтады. Олар қонысқа Боян, Альберта деген ат қойды. 1939 жылы Монреаль қаласындағы Ибервилл көшесінде «Casa Romana» салынып, онда румын мектебі ашылды. 1952 жылы Монреальде Георге Логиаде (1986), Георге Станчу, Петре Султана, Мирон Жоржеску, Ничита Томеску, Флорин Маргеску, Иоан Ţăranu (1921–2009), Александру Фонта (1922–2004) және Михай Поп құрған Канаданың румын қауымдастығы (А.Р.С.) құрылды. Қауымдастық 1953 жылы тіркелді. 1965 жылы Канаданың румын қауымдастығы Монреальдегі Кристоф Колумб көшесінде орналасқан «Buna Vestire» румын православие шіркеуін салу үшін қаражат жинау іс-шараларын бастады. 1970 жылы Румыниядағы су тасқынынан зардап шеккендерге көмек көрсету үшін қаржы жинау шаралары ұйымдастырылды. 1970 жылы Александру Фонта (1922–2004), Василе Постеука (1912–1972) және Жан Ţăranu (1921–2009) бүгінде «Румын лагері» деп аталатын жер учаскесін Вал-Дэвидке, Квебекке сыйға тартты. 1980 жылы Вал-Дэвидте Румынияның екі нысаны – Предеал Трудо көшесі мен Румыния көпірі ашылды. 1971 жылы А.Р.К. «Ora de radio» деп аталатын алғашқы румындық радио бағдарламасын бастады. 1999 жылдан бастап бағдарлама Канаданың румындық қауымдастықтары федерациясының (F.A.R.) бақылауымен басқа атаумен эфирге шығады. 1973 жылы А.Р.С. Квебектің Baie Saint Paul қаласында өткен халықтық фестивальға қатысып, байқауда 1-орынды жеңіп алды. 1974 жылы А.Р.С. басқа румындық қауымдастықтарымен бірігіп, Канаданың румындық қауымдастықтар федерациясын (F.A.R.) құрды. 1981 жылы басқа ұйымдармен бірге – «Buna Vestire» приходы, Әйелдер қоғамы, Константин Бранковеану қоғамы, Румын радиосы және F.A.R. Canada – А.Р.С. Румын мәдени орталығын салу үшін қаржы жинау іс-шараларын бастады. F.A.R. Квебек үкіметінен орталықты салуға 100 000 доллар көлемінде грант алды. Ақша Монреальдегі румын қауымы мен оның барлық мүшелерінің атынан F.A.R.-ға берілді. 1988 жылы А.Р.К. «Tele Roumanie» деп аталатын алғашқы румындық телешоуды жасады. 1997 жылы румындық канадалық Владимир Радиан «Maple Leaf Forever» әніне жаңа мәтін жазды: «CBC радиосының Торонтодағы Metro Morning бағдарламасы 1997 жылы әнге жаңа мәтін табу үшін конкурс өткізді. Конкурстың жеңімпазы румын иммигранты, математик, қазір әнші-күйші, актер және ақын Владимир Радиан болды, ол 1980-ші жылдары Канадаға көшіп келді. Бұл нұсқа алғаш рет 1997 жылдың 27 маусымында Торонто симфониялық оркестрінің концертінде толық оркестрлік орындалымда таныстырылды». 2000 жылы А.Р.К. 1999 жылдың 5 қазанында осы қауымдастық өткізген заңсыз сайлаудан кейін F.A.R. Canada-дан шықты. 2001 жылы А.Р.К. және Nova. TR (Жас румындар қауымдастығы) жаңа иммигранттарға көмек көрсету үшін пилоттық жобаны іске қосты. Жоба жаңадан келген 40 отбасыға екі аптаға арзан баспанамен қамтамасыз ету арқылы көмек көрсетті. Жоба бір жылдан кейін қаражат жетіспеуіне байланысты тоқтатылды. 2002 жылы А.Р.К. Nova. TR-дың ассимиляция туралы өтінішін қабылдады. 2001 жылы наурыз айында Монреальде румын тіліндегі «Pagini Romanesti» (Румын беттері) газетінің бірінші саны жарық көрді. Газет «Luceafarul» журналы жабылуынан кейін басылды. «Pagini Romanesti» газеті бүгінгі күнге дейін басылып келеді және ол Квебектегі румын қауымының ең көне газеті болып табылады. 2003 жылы А.Р.К. 50 жылдығын атап өту үшін бірқатар мәдени және әлеуметтік шаралар ұйымдастырды. 2003 жылдың 11 маусымында Онтарионың Виндзор қаласындағы Saint George шіркеуінде Михай Эминескудің бюсті ашылды.
2001 – In March, the first issue of the Romanian newspaper Pagini Romanesti (Romanian Pages) at Montréal. The newspaper was printed after the closing of an older magazine, Luceafarul. Pagini Romanesti is still printed being today the oldest newspaper of the Romanian community in Québec. 2003 – A. R. C. celebrates 50 years of existence with a series of cultural and social events. 2003 – On June 11, 2006, a bust of Mihai Eminescu was unveiled at Saint George Church, Windsor, Ontario.
Канада мен Румыния арасындағы қарым-қатынастар
Клиффорд Сифтон 1895 жылы Буковинаға сапар жасады. 1912 жылдан 1913 жылға дейін Роберт У. Сервис Балқан соғыстары кезінде «Торонто Стар» газетінің тілшісі болды. Жозеф У. Бойль Бірінші дүниежүзілік соғыста Румыния патшасы мен патшайымына қызмет етіп, елді Орталық державалардан қорғауға және Румынияның теміржолдарының жұмысын ұйымдастыруға көмектесті. Осы және көптеген басқа да істері үшін оған «Румынияның құтқарушысы» деген арнаулы атақ берілді. Ол Румыния королевасы, британдық Эдинбургтың Мариімен жақын дос болып қалады және бір кезде оның сүйіктісі болуы мүмкін еді. Ресми канада-румыния қарым-қатынастары 1919 жылдың 16 тамызында Василе Стойканың Монреальде Румынияның Бас консулдығын ашуымен орнатылды. Канадалық генерал, дипломат және бейбітшіл Джон де Частелен Бухарест қаласында шотландтық әкесі мен американдық анасынан дүниеге келді. Елшілік деңгейіндегі екіжақты қарым-қатынастар 1967 жылдың 3 сәуірінде басталды. Канада 1967 жылдың желтоқсанында Румыниядағы тұрақты елшісін тағайындады. Оттавадағы Румыния елшілігі 1970 жылы ашылды. 1991 жылы Торонтода Румынияның Бас консулдығы құрылды, ал Монреальдегі Бас консулдық өзінің бастапқы функцияларын қайта жаңартты. 2011 жылы Ванкуверде Бас консулдық ашылды. Румынияның Оттавадағы елшісі Мария Лигор 2013 жылдың 10 маусымында Канаданың генерал-губернаторы Дэвид Джонстонға Оттавадағы Ридо-холлда өзінің сенім грамотасын тапсырды. Канаданың Бухаресттегі елшісі Жоан Лемей 2013 жылдың 13 қарашасында өзінің сенім грамоталарын тапсырды. Румынияның Монктон қаласында құрметті Бас консулдығы және Квебек қаласында құрметті консулдығы бар.
Канада провинциясы немесе аумағы бойынша румындық канадалықтар (2016)
Облыс Халық саны Пайыздық үлес Көзі 98,235 0,7% 53,060 0,7% 34,230 0,9% 31,250 0,7% 12,730 1,2% 5,835 0,5% 1,195 0,1% 940 0,1% 185 0,0% 125 0,1% 120 0,3% 15 0,0% 135 0,4% 238,050 0,7%