Кіріспе

Гла́вный Управле́ние Информа́ции Во́йска По́льского (ағылшынша: Поляк армиясының ақпарат бас басқармасы) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін коммунистік Польшадағы Польша халық армиясының алғашқы әскери полиция және қарсы тыңшылық органы. Ол GZI WP (кейде GZI деп қысқартылады) немесе жай ғана Informacja Wojskowa аббревиатурасымен де белгілі.

Тарих

GZI 1944 жылы КСРО-дағы Польша әскерінің құрамында құрылды. Құрылған кезде оның офицерлері негізінен орыс тілді болды, олар НКГБ, НКВД және СМЕРШ сияқты кеңестік құпия қызметтерден тартылған. 1945 жылдың желтоқсанында GZI-дегі поляктардың үлесі 43%-дан аспады, бірақ 1946-1947 жылдары ол 77%-ға дейін өсті. GZI штабы Варшавада орналасқан, ал бастапқыда мақтау штабы толығымен орыс тілді болды және алғашқы поляк офицері 1945 жылдың соңына дейін тағайындалмады. 1947 жылдың қыркүйегіне қарай штабтағы барлық маңызды лауазымдарды поляк әскері офицерлері иеленді. 1950 жылдың маусымында бас штаб қайтадан орыс офицерінің басқаруына берілді, Дмитрий Возниесинский (бұрынғы СМЕРШ офицері) GZI басшысы болды. Оның ілесінде 150 жаңа орыс офицері келді, олар барлық басқарушылық лауазымдарды қайтадан иеленді. 1945 жылы штатта 1000-нан астам офицер болды. Келесі жылы қарулы күштердің демобилизациясының нәтижесінде штаттағы қызметкерлердің саны 992-ге дейін азайды. Армия, теңіз күштері және әуе күштері офицерлеріне қарсы күшейген репрессиялар мен жаңа Польша халық армиясының қарқынды дамуы GZI-ді штаттық санын және жаңа лауазымдарды арттыруға мәжбүр етті. 1951 жылдың қаңтарында GZI-дегі тұрақты қызметкерлердің саны 2740 адамды құрады (1002 офицер, 302 кіші офицер, 1198 қатардағы сарбаз және 238 азаматтық қызметкер), ал 1953 жылдың қаңтарына қарай тұрақты қызметкерлердің саны 4130 адамға жетті (1502 офицер, 453 кіші офицер, 1795 қатардағы сарбаз және 380 азаматтық қызметкер). Жаңа хабар берушілер мен құпия агенттер тұрақты армия, теңіз күштері және әуе күштері бөлімшелерінен тартылды. Ақпарат берушілер мен құпия агенттердің ең көп саны 1952 жылы тіркелді, онда 356 481 поляк армиясының сарбазына 24 025 хабар беруші мен құпия агент сәйкес келді, олар әскери құрылымда жұмыс істеді. Сол кезде поляк армиясының әр жетінші сарбазы GZI офицерімен байланыста болды. Әр взводта GZI-ден кемінде бір агент болуы тиіс деген норма бекітілді.

Өзгерістер мен реформа

1955 жылдың қыркүйегінде Główny Zarząd Informacji Ministerstwa Obrony Narodowej Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің (поляк тілінде: Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego; бұл орыс тіліндегі Komitet gosudarstvennoy bezopasnosti тікелей аудармасы) құрамына енді, ол Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego-ның жақсы белгілі мұрагері болды. Содан кейін Қоғамдық қауіпсіздік комитеті Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің Бас ақпарат басқармасы (GZI KdsBP) деп аталды. Ол саяси полиция, қарсы барлау, барлау және мемлекеттік күзетке жауапты болды. 1956 жылдың қарашасында GZI KdsBP Қоғамдық қауіпсіздік комитетінен бөлініп, бұрынғы қызметіне оралып, Ұлттық қорғаныс министрлігінің Бас ақпарат басқармасы болды. 1956 жылы Владислав Гомулка жүргізген реформадан және ГЗИ-дің репрессиялар мен атылулардағы рөлінен кейін, бір жыл өткен соң, 1957 жылы Ұлттық қорғаныс министрлігінің Бас ақпарат басқармасы таратылды және оның орнына Wojskowa Służba Wewnętrzna (WSW; ағылшын тілінде: Әскери ішкі қызмет) құрылды. 1990 жылы WSW Польша Бас штабының Екінші басқармасымен біріктірілді, нәтижесінде барлау және қарсы барлау агенттері бір құрылымда жұмыс істеді. Бірігуден пайда болған мекеме Zarząd II Wywiadu i Kontrwywiadu (ағылшын тілінде: Ақпарат және қарсы ақпарат жөніндегі 2-басқарма) деп аталды. Ұйымдық құрылымын ұлттық қорғаныс министрі, генерал Флориан Сивицки бекітті, бірақ сонымен бірге поляк әскери және саяси қауымдастығы 2-басқарманың үлкен көлеміне наразылық білдірді. Соңында, әскери тәртіп пен заңдылықты қамтамасыз етуге жауапты құқық қорғау бөлімін бөліп, Zandarmeria Wojskowa деген жаңа ұйым құру туралы шешім қабылданды. Қалған посткоммунистік қызметтер – КИ және әскери барлау қызметтері Wojskowe Służby Informacyjne (WSI; ағылшын тілінде: Әскери ақпараттық қызметтер) болып қайта құрылды.

Қуғын-сүргін

1944 жылдан 1957 жылға дейін GZI WP жаңа Польша Халық Армиясына қабылданған соғыстан бұрынғы поляк армиясының офицерлері мен сарбаздарын армиядан тазартуға қатысты, сондай-ақ Отан армиясының сарбаздарына қарсы репрессиялар мен атылуларға жауапты болды.

Халықтық ақпарат құралдарында

1982 жылы Ришард Бугайский режиссерлік еткен "Тергеу" фильмі GZI-дың бір операциясын көрсетеді.