Кіріспе

Жаңа әлем маймылының түрі – маймыл.

Қара тити маймылы (Cheracebus lugens) – Оңтүстік Америкаға тән тити маймылының бір түрі. Ол Бразилия, Колумбия және Венесуэлада таралған. 1811 жылы бұл маймыл Calicebus lugens деп сипатталған. Кейде оны «жесір маймыл» деп те атайды.

Тарату

Бұл түр Cheracebus түрлерінің ең кең ареалына ие, Бранко өзенінен және Рио-Негродан солтүстікке қарай Ориноко және Какета өзендерінің бассейндеріне дейін таралған. Бұл түр Гуаяберо өзенінің сол жағалауында байқалған, 1959 жылы Хорхе Эрнандес Камачо оны жинады, бұл оқиға Ла-Макарена ұлттық паркінде болды, ал жақында Колумбия биологы Росио Паланко оны Гуаябероның солтүстігінде, Ла-Кордильера-де-лос-Пикачос ұлттық паркінің үстінде байқады. Бұл түр Вичада және Гуавиар өзендері арасындағы Вичада орманында кездеседі, ал Колумбиядағы ең солтүстік популяциясы Вичада өзенінің солтүстігіне дейін, ортаңғы Томо өзеніне жетеді, мүмкін жоғарғы Томоға дейін де созылуы мүмкін, бірақ бұл расталуы керек. Қара тити төменгі Томо немесе төменгі Тупарро өзендерінде, сондай-ақ төменгі Вичада өзенінің солтүстік жағалауында табылмайды, бұл Гершковицтің таралу картасына қайшы келеді. Бұл қате 1904 жыл шамасында ағылшын орнитологы Черридің Майпурестен жинаған нұсқасына байланысты болуы мүмкін, ол ауылдан алынған тұтқынға алынған жануар болған жағдайда, себебі жоғарыда аталған бүкіл аймақта оны анықтауға жасалған көптеген және бірлескен күш-жігер сәтсіз аяқталды; сондай-ақ осы аймақтағы жергілікті тұрғындар оны білмейді. Колумбиядағы Майпурес қаласына ең жақын тити маймылдары ортаңғы Тупарро өзенінде және төменгі Вичада өзенінің оңтүстігінде кездеседі.

Сипаттама

Жүні көбінесе қара түсті, арқасы мен қабырғаларында қоңыр және қызғылт қоңыр шаштармен араласқан. Ал қолы ақ немесе сарғыш түсті.

Табиғат тарихы

Әлеуметтік топтар моногамды жұптан және оның бір немесе екі баласынан тұрады. Вичада аймағындағы он топты санағанда, әр топта орташа 3,5 жануар болды. Кейде бес жануардан тұратын топтар кездеседі, ал жұпсыз жануарлар ("көшпелер") де мерзімімен анықталады. Екінші жылғы жас жануарлар әдетте топтан кетеді, бірақ үшінші жылға дейін де қалуы мүмкін. Осы жас жануарлар кейде пайда болып, топтың шетінде жүріп, сосын жалғыз қозғала бастайды. Өлшенген қоныс аумағы шамамен 15–25 га құрайды. Тиісті мекенде 4–5 топ/км2 (14 + "көшпелер") болады, бұл жалпы экологиялық тығыздыққа тағы 8–10 жануарды қосады. Kinzey (1977) және Kinzey басқалар (1977) есептеген орташа күндік қозғалыс арақашықтығы Перудегі зерттеу жобасы үшін 819,4 м (n=22 күн) болды, ал Капару биологиялық станциясында орташа 807,2 м (диапазоны 513,7 – 1070 м, n=26) құрады. Easley 400 сағаттық бақылау негізінде уақытты бөлуді былай есептеді: 62,7% – демалыс, 16,5% – қозғалыс, 16,1% – тамақтану, 2,7% – күтім, 1,6% – ойын және 0,3% – дауыс беру. Palacios & Rodríguez 240 сағаттық бақылау негізінде 54,3% – демалыс, 22,9% – қозғалыс, 17,6% – тамақтану, 4,07% – күтім, 0,41% – ойын және 0,42% – дауыс беру есептеді. Easley түрдің қозғалыс және дене күйін талдап, оның көбінесе төрт аяғымен жүретін, жалпыланған төрт аяқты екенін көрсетті, және ол уақыттың шамамен 66,8% -ын төрт аяғымен жүріп немесе жүгіріп өткізеді. Бұл түр сондай-ақ белсенді секірумен (23,9% уақыт) және 9,1% уақытпен көтерілумен айналысады. Ең көп кездесетін дене күйі – отыру (62,3%), одан кейін жату (16,1%), жүру (10,4%), секіру (4%), тік тұру (3,1%), көтерілу (1,5%), жүгіру (0,8%), артқы аяқтарымен ілініп тұру (0,8%), көлденең тұру (0,7%) және тұру (0,2%). Егер қозғалысқа байланысты дене күйлері осы талдаудан алынып тасталса, нәтижелері былай болады: отыру (74,8%), жату (19,3%), тік тұру (3,7%), артқы аяққа тіреліп тұру (0,9%), көлденең тұру (0,8%) және тұру (0,2%). Бұрын Kinzey & Rosenberger осы жануарлардың "жатырып секіріп жүретін" приматтар тобына жататынын көрсеткен. Жұпталған титилер ұйқыда үлкен ағаштардың жоғары жатқан бұтақтарында, көбінесе негізгі қанатынан сәл жоғары орналасқан жерде болады.

Диета

Бұл приматтың рационында жемістер басым болғанымен, омыртқасыз жануарлар мен жапырақтар да аз мөлшерде тұтынылады. Көбелек құрттары, өрмекшілер және турабақандар, әсіресе, қызығушылықпен желінеді, сондай-ақ Апапорис өзенінің төменгі ағысындағы Капару биологиялық зерттеу станциясында өмір сүрген еркек жекебас аң аулау қалауынша, кейде шағын кесірткелер де желінеді. Перудегі 135 сағаттық зерттеу барысында Кинзи келесі диеталық қалауларды анықтады: 14% Clarisia racemosa (Moraceae); 13% анықталмаған (Guttifereae); 7% Pithecellobium sp. (Convolvulaceae); Jessenia bataua (Arecaceae); Psychotrian axillaris (Rubiaceae); Guatteria elata (Annonaceae); Virola sp. (Myristicaceae). Эсли осы топтардың тамақтануында тағамды таңдау жиілігін анықтады: 74,1% жеміс, 15,8% жәндіктер, 8,8% жапырақтар, 0,6% гүлқұрттар мен гүлдер және 0,1% басқалар. 57 жеміс түрінің ішінде ең көп желінетін жеміс – Jessenia polycarpa пальмасы, тамақтану бақылауларының 22,7% құрады. Осы зерттеуде байқалған қалаулар диапазоны төмендегідей: 22,7% Jessenis polycarpa (Arecaceae), 7,9% Ocotea no. 1 (Lauraceae); 6,6% Tachigalia sp. (Caesalpiniaceae); 5,9% Beilschmiedia sp. (Lauraceae); 5,8% Ocotea no. 2 (Lauraceae); 4,8% анықталмаған; 3,5% анықталмаған; 3,5% Guatteria sp. (Annonaceae); 3,4% Annona sp. (Annonaceae); 2,4% анықталмаған; 2,0% анықталмаған; Guatteria sp. (Annonaceae); 1,9% Duguetia sp. (Annonaceae). Palacios & Rodríguez және Palacios et al. Колумбияның шығысындағы Капару биологиялық станциясындағы қара титилердің зерттеу тобының рационында 32 өсімдік тұқымдасының 62 түрін анықтады. Пайдаланылған түрлерге сәйкес әр тұқымдастың қалау мәндері келесідей: Myristicaceae (25,02%); Euphorbiaceae (15,28%); Moraceae (14,37%); Arecaceae (8,68%); Caesalpiniaceae (7,85%) Rubiaceae (5.10%); Chrysobalanaceae (4.41%); Annonaceae (4.19%); Cecropiaceae (4.03%); Araceae (1.95%); Elaeocarpaceae (1.78%); Dilleniaceae (1.69%), Combretaceae (1.17%), Apocynaceae (1%); Aquifoliaceae (1%), Meliaceae (0.88%); Sapotaceae (0.85%); Burseraceae (0.81%); Apocynaceae (0.67%); Monimiaceae (0.23%); Piperaceae (0.22%); Melastomaceae (0.18%); Humiriaceae (0.13%); Celastrazaceae (0.11%); Myrtaceae (0.09%); Lecythidaceae (0.08%); Aquifoliaceae (0.07%); Sterculiaceae (0.07%); Solanaceae (0.05%); Clusiaceae (0.02%). Осы зерттеуде алты ай ішінде ең көп тұтынылған түрлер келесідей тізілген: 13,88% Sandwithia heterocalyx (Euphorbiaceae); 10% Virola melinonii (Myristicaceae); 8,35% Iryanthera ulei (Myristicaceae); 7,06% Oenocarpus bataua (Arecaceae); 6,53% Heterostemon conjugatus (Caesalpiniaceae); 5,10% Coussarea sp. (Rubiaceae); 5,02% Ficus sp. (Moraceae); 4,53% Iryanthera crassifolia (Myristicaceae); 3,84% Helicostylis tomentosa (Moraceae); 3,39% Brosimum rubescens (Moraceae).

Көбею

Эструс циклы шамамен 16 күнге созылады, бұл Капару биологиялық станциясында (Ваупес, Колумбия) өмір сүрген еркек емес, аналықтың 14 циклын бақылау нәтижесінде анықталды. Қабылдау кезеңінде (2–3 күнге созылады) қара иілгіш пен клитор ісіп, қатты болады және мінез-құлқында өзгерістер орын алады. Қабылдау кезеңінде аналық адам өз "ата-аналарына" (яғни, екі адамға) көбірек жақындасады, мысықтай қатты ырсиды, құйрығының түбіне тигенде лордотикалық позаға түседі. Өзінің "отбасылық бірлігіне" (екі адамға) деген көңілі көбейген кезде, ол кез келген "сырттан келгендерге" (басқа адамдарға) қарағанда әлдеқайда агрессивті болады. Эструс кезінде аналықтың тілі жиі қозғалады, бұл сигналды екі қарама-қарсы жағдайда қолданады: ол сүйікті адамдарына жақындауға тырысқанда да, басқа (әсіресе еркек) адамдарға шабуыл жасауға дайындық ретінде де тілін қозғайды. Капару биологиялық станциясындағы бір жұп 14 жыл бойы бірге бақыланды және автор кеткеннен кейін де кем дегенде төрт жыл бірге болды деген ақпарат бар. 14 жыл ішінде 10 бала дүниеге келді, олардың барлығы бірінші жылды өткерді. Төрт жыл бойы бала туылмады. Вичада аймағында балалар әдетте желтоқсан немесе қаңтар айында туады. Бұл маусым қиын, өйткені елдің осы бөлігіндегі көптеген жануарлар үшін жеміс ресурстары күрт азайды (жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 2400 мм; ұзақ құрғақшылық енді ғана басталып келеді және қаңтар мен ақпанда әр айда өте аз жауын-шашын жауады). Бұл жерде қара титидің тамақтануын мұқият зерттеу қызықты болар еді, себебі бұл түрдің осылайша бала туу үлгісіне ие болуына мүмкіндік беретін ресурстарды анықтауға көмектесер еді. Гуаяберо өзенінің Ла Макарена маңындағы туу маусымы Вичададағыдай бір уақытта болады. Апапорис өзенінің төменгі ағысында (Ваупес, жыл бойы 3815 мм жауын-шашын) туу маусымы да желтоқсан айына шоғырланған, бірақ кейбір жағдайларда қазан айының басында да туған балалар кездеседі. Дегенмен, құрғақ маусымның болмауына қарамастан, туу маусымы басқа екі аймақтағыдай бірдей. Бірақ, осы кезде ет тәрізді жемістердің саны жылдық ең төменгі көрсеткіштен бастап өсе бастайтыны белгілі, сондықтан түрдің ресурстарды пайдалану мәселесі әлі де қызығушылық тудырады.