Кіріспе

Жаңа әлем маймылының түрлері

Ақ құлақты тити маймыл (Plecturocebus donacophilus), сондай-ақ боливиялық тити немесе боливиялық сұр тити деп те аталады, – тити маймылының бір түрі, Жаңа әлем маймылының бір түрі. Ол шығыс Боливия мен Батыс Бразилияның бір аймағында кездеседі. Бұл түрдің таралған аймағы Боливияның Бени департаментіндегі Маник өзенінен басталып, Бразилияның оңтүстік Рондониясына дейін созылады. Оның оңтүстік шегінде Санта-Крус-де-ла-Сьерра қаласының төңірегіндегі орманды алқаптар бар. Бұл орташа өлшемді маймыл, сұр түсті арқасы, қызғылт түсті құрсағы және ерекше ақ құлақтары бар. Ол өте көп жейтін маймыл, жемістер, басқа да өсімдіктер мен жұмырқалы жәндіктермен қоректенеді. Оны негізінен жыртқыш құстар жейді, бірақ мысықтар мен басқа маймыл түрлері де шабуылдайтыны белгілі. Бұл моногамды түр, әдетте екіден жетіге дейін мүшесі бар шағын топтарда өмір сүреді, олар жұп және олардың балаларынан тұрады. Отбасылық топтың мекендеу аймағы бар, ал ересектер өз аумағын қорғау үшін күрделі дыбыстық репертуарды пайдаланады. Сондай-ақ, топтар бірге отырғанда құйрықтарын бір-біріне орап алуымен де танымал. Ақ құлақты тити маймылдары тұтқындықта 25 жылдан астам өмір сүре алады. Ақ құлақты тити маймылдарының саны азайып барады. Бұл азаюдың басты себебі – адамның қызметінен туындаған мекендеу орындарының жойылуы және нашарлауы. Осыған қарамастан, Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) 2008 жылы бұл түрді «азаматтық алаңдаушылық тудырмайтын» түрлер тізіміне енгізді, өйткені ол мекендеу ортасының өзгеруіне бейімделуге қабілетті және кең аумақта таралған.

Таксономия

Ақ құлақты тити жаңа әлем маймылдар тұқымдасы Pitheciidae-ге жатады, оның құрамында титилер, саки маймылдары (Pithecia), сақалды сакилер (Chiropotes) және уакарилер (Cacajao) бар. Ол Callicebinae кіші тұқымдасына жатады. Алғаш рет 1836 жылы Callicebus donacophilus деп сипатталған, бірақ молекулалық деректерге негізделген қайта бағалаудан кейін Plecturocebus туысының түрі ретінде жіктеліп қайта қарастырылды. Жаңа Plecturocebus туысының ішінде ақ құлақты тити, Rio Beni титиі (P. modestus), Rio Mayo титиі (P. oenanthe), Olalla ағайындыларының титиі (P. olallae), ақ жабынды титиі (P. pallescens) және Urubamba қоңыр титиі (P. urubambensis) сияқты P. donacophilus тобының бір бөлігін құрайды. Алайда, олар "Дүниежүзілік сүтқоректілер түрлерінің" ең соңғы басылымында жеке түрлер ретінде қарастырылады. Дене салмағы шамамен , аналықтары әдетте сәл жеңіл болады. Басқа жаңа әлем маймылдарымен салыстырғанда, кәдімгі тістері салыстырмалы түрде қысқа. Қолда ұстауда ақ құлақты тити 25 жылдан астам өмір сүруі белгілі.

Мінез-құлық

Ақ құлақты тити – жасырын, күндізгі және шағын отбасылық топтарда өмір сүретін түр. Бұл моногамды түр, өмір бойы жұптасып, әдетте екіден жеті мүшеден тұратын топтарда өмір сүреді: ересек жұп және олардың бесқана баласы. Бірнеше еркектерден тұратын топтар да тіркелген. Балаларды әкесі көтеріп жүреді және тамақтану уақытынан басқада әрдайым олармен бірге болады. Ересек жұптың арасындағы байланыс тығыз, олар бір-біріне жақын болып, бірге қызмет етеді. Жұптың кез келген мүшесі екіншісінен кейін еріп жүре береді және күн бойы басшылық алмасады. Жұптың мызғыма байланысының куәсі – бір-бірін күтіммен тазалау, құйрықтарын бір-біріне орап, мұрынмен иіскеу және нәзік ұстау. Егер жұп бір-бірінен алыс кетсе, олар үлкен мазасыздық пен алағайлық көрсетеді. Тити маймылдары дауыстық қарым-қатынаспен әйгілі және олардың күрделі шақыру репертуары бар. Шақыруларды екі санатқа бөлуге болады: жоғары перделі, тыныш шақырулар және төмен перделі, дауысты шақырулар. Шақырулар көбінесе біріктіріліп, қайталанып, мазасыздық, қақтығыс, ойын, байланыс, алағайлықты білдіру және аумақты нығайту үшін қолданылатын тізбектерді құрайды. Күшті, төмен перделі шақырулар көбінесе алыс қашықтықта топтық шақыру үшін қолданылады. Олардың қызметі – әртүрлі отбасылық топтардың аумақтары арасындағы қажетті аралықты қамтамасыз ету. Бұл дауыстар дуэт деп аталады және көбінесе еркек және әйелдің қатысуын қамтиды. Егер көрші топ осы шақыруларды ести алатын болса, олар өз дуэттерімен жауап береді. Қоршаған ортада қалыпты қозғалыс кезінде төрт аяғымен жүріп, көтеріліп, секіріп жүреді, сонымен қатар қарқынды секіріп, көтеріле де алады. Жерде жүргенде "секіріп қозғалу" қозғалысын жасайды деп айтылады.

Экология

Ақ құлақты титидің немесе тіпті жалпы тити маймылдарының экологиясы туралы салыстырмалы түрде аз мәлімет белгілі. Тамақ қорының молдығы белсенділік уақытына әсер етуі мүмкін; өсімдіктер жеміс беретін жылы айларда тамақ көп болса, тити маймылдары ертерек белсенділігін бастауы мүмкін, ал тамақ жетіспесе, тити маймылдары кешке дейін тамақтанатын ағашта қалуы мүмкін. Ақ құлақты титидің тамақтануы туралы жарияланған зерттеулер аз болғанымен, тити маймылдары жалпы түрде жемістерді, жапырақтарды, жәндіктерді және тұқымдарды жейтін барлық жейтін жануарлар болып табылады. Олар көбінесе жапырақтарды, әсіресе белокқа бай жас жапырақтар мен жапырақ бүршіктерін жейді, сондықтан күнінің көп бөлігін целлюлозаны қорыту үшін демалысқа жұмсайды. Құрғақ маусымда жапырақтармен тамақтану уақыты ұзарады, ал сүттендіру кезінде диетадағы белок мөлшерін арттыру үшін жәндіктерді тұтынудың артуы мүмкін деп есептеледі. Тити маймылы күні бойы белгілі бір қашықтықты жүріп, өздерінің мекендеу аумағын сақтай алады. Құрғақ маусымда жеміс азырақ болады, сондықтан үлкен қашықтықтарға жүрудің қажеті болмайды, сондықтан күндізгі қашықтық әдеттегі қашықтықтың үштен бірін құрауы мүмкін. Олар көбінесе басқа приматтардан аулақ болып жүреді. Олар тығыз өсімдік жамылғысы бар жерлерде кездеседі, көбінесе орманның ең қалың бөліктерін таңдайды. Ал кейбір топтар адам қызметіне жақын бұзылған ортада да жақсы тіршілік ете алады. Үзіліс тапқан ормандарды байланыстыру үшін орман дәліздері тити маймылының сақталуын қамтамасыз етудің тиімді құралы ретінде ұсынылған. Ақ құлақты тити Боливиядағы Бени биологиялық стансасының биосфералық қорығында және Амборо ұлттық саябағында кездеседі және осы қорықтардың қорғауынан пайда алады.