Кіріспе

Жаңа әлем маймылының түрлері. Ақ мұрындық саки (Chiropotes albinasus) – брадалы сакидің бір түрі, Жаңа әлем маймылы, Бразилиядағы Оңтүстік-орталық Амазонка орманында ғана кездеседі. Оның ғылыми және қазақша атауы авторлардың өлі үлгілермен жұмыс істегеніне байланысты туындаған, себебі мұрын мен оның айналасындағы тері ақшыл түске өтеді. Ал тірі жануарларда мұрын шын мәнінде ашық қызғылт түсті (бірақ көзге көрінбейтін ақ түсті жұқа қылдармен). Chiropotes туысына жататын ешбір түрдің мұрыны осылай жарқын түсті болмайды. Олар тұқым, жеміс, гүл, қабық, жәндіктер және жапырақтарды жейтін негізгі тұтынушылар. Бұл маймылдар әлеуметтік жануарлар, ұйқы, тамақ іздеу және саяхаттау сияқты мақсаттар үшін үлкен топтарға бірігеді. Бұл әлеуметтік топтар жыртқыштардың шабуылы кезінде өте маңызды, себебі олар сол кездегі санына қарай, жыртқышқа қарсы стратегияларын анықтайды. Олар маусымдық өршуге бейім, жылдың белгілі бір айларында ғана көбейеді. 2020 жылғы IUCN Қызыл тізімінде бұл түрдің саны азайып бара жатқандықтан, осал түр ретінде тіркелді. Олар Амазонканың оңтүстік аймағында басым, себебі шығыс бөлігін Uta Hicks брадалы сакисімен бөліседі, бұл тамақ табуда қиындықтар тудырады. Сондай-ақ, олар Бразилиядағы Дос Мармелос өзенінің оңтүстік-батыс аймағында да байқалған.

Тұрғын үй басымдықтары

Басты тұтынушы ретінде ақ мұрындық саки жеткілікті азық-түлік қорметімен қамтамасыз етілген орталарға тәуелді. Олардың басқа хиропоталармен диетасының ұқсастығына байланысты, бұл түрді бірге өмір сүруге және азық үшін бәсекелесуге мәжбүр болатын орталарда кездестіру сирек. Шындығында, олар қажетті азық көзін табу үшін азық іздеуге топтарды оңай ұйымдастыру қабілеттерінің арқасында осы экожүйеде өмір сүреді. Олар күнделікті өмірінің көп бөлігін осы жоғарғы жапырақ қабаттарында өткізеді.

Физикалық сипаттамалары

Ақ мұрынды сакидің үш ерекше физикалық белгісі бар: сақал, басындағы екі "шаш шоғы" және ұзын, "құрттай" құйрық. Денесінің түгі "қызыл-қызғылт" түсті мұрын және еріндерімен кері пропорционалды. Ал тістері "қанадай" көрінеді, бұл оларға жемістер мен қабықтары қатты тұқымдар сияқты ауыр тағамдарды жеуге көмектеседі. 2009 жылғы жаңа зерттеулерге сәйкес, әйелдердің салмағы шамамен 2,56 кг, ал еркектердің салмағы 3,06 кг құрайды.

Әлеуметтік мінез-құлық

Ақ мұрынды сакилер – күндізгі өмір салған түрлер. Олар топтасып, күндіз әртүрлі іс-әрекеттермен айналысады, топтасу – олардың негізгі әлеуметтену жүйесі. Бұл топтардың құрамында 19–30 еркек және әйел жекелері болады. Олар бір-бірімен топтасып, көптеген себептермен бір-біріне тәуелді болғанымен, бір-бірімен байланысу құралдары өте шектеулі. Назар аудару үшін, немесе қауіпті жағдайда ескерту беру үшін дыбыс шығарады, бірақ демалу немесе тамақтану сияқты нақты тапсырмаларға шоғырланғанда төменгі тембрлі дыбыстарды қолданады. Жалпы алғанда, олар бір-бірімен әлдебір деңгейде байланысқа түссе де, әлеуметтік өзара әрекеттесу мен мінез-құлық жағынан ұялшақ түр деп сипатталады. Олардың ең ірі жыртқыштары – жыртқыш құстар (мысалы, қара бүркіт). Сондықтан, шабуылға ұшырағанда "реактивті" немесе "жасыру" (крипсис) стратегияларын қолданады. 2017 жылы Бразилиялық Амазонияда жүргізілген зерттеулер, көптеген жыртқыштық оқиғаларды бақылап, осы түрдің қолданатын алты жалпы жыртқышқа қарсы мінез-құлқын және стратегиясын анықтады. Реактивті мінез-құлыққа "топтап шабуылдау, ескерту дыбыстарын шығару" және "қашу" жатады, ал жасыру мінез-құлқы "мұздап қалу, топ ішіндегі жекелері арасындағы қашықтықты арттыру және жасырыну" сияқты әрекеттерді қамтиды. Осы мінез-құлықтардың ішінде, шабуылдан кейін ескерту дыбыстарын шығару, таралып кету және жасырыну жиі кездеседі. Таралып кету – "жыртқыштарға қарсы тиімді стратегия" болып саналады, себебі ол оларға айналадағы жыртқыштарды және жаңа қауіп-қатерлерді анық көруге мүмкіндік береді, жалғыз қалғанда жасырыну мүмкіндігін арттырады, сондай-ақ жыртқыштарды шатастыру үшін үлкен қашықтықта бір-бірімен байланысқа түсуге мүмкіндік береді. Жасырыну кезінде, зерттеу барысында 9 кездесудің 7-сінде олардың жоғары жапырақ қабаттарынан төменгі, "тығыз өсімдіктерге" түсетіні байқалды, онда жасырынуға жағдай жақсырақ. Өсімдіктер тым тығыз болған жағдайда, төмен түсе алмай, жер бойымен қозғалады. Олар мұны энергияны қажетсіз жағдайларға жұмсаудан сақтау үшін жасайды. Кішкентай приматтардың жыртқыштарға қарсы стратегияларын үнемі өзгерту қажеттігі, олардың үлкен түрлерге қарағанда шабуылға ұшырау қаупі жоғары болғандықтан, олар үшін кең таралған әрекет екені анықталды. Жүктілік даму кезеңі, яғни жүктілік мерзімі, шамамен 5 айға созылады. Тұқымдар олардың рационындағы маңызды тағамдардың бірі болып саналады, себебі ол олардың "негізгі белок көзі". Бір зерттеуде олар жейтін тұқымдардың серпімді, талшықты және "жоғары сығуға төзімді" екені айтылған. Көбінесе жемістер мен өсімдіктерді жесе де, бұл түр бұл тағамдық категорияларға келгенде тым талғампаз емес, себебі Бразилиялық Амазонияда жүзден астам түрлі өсімдік түрлерін жейтіні анықталған.

Қорғау

2020 жылғы IUCN Қызыл тізімінің есебінде осы түрдің осал статусына әкеліп соққан бірнеше маңызды қауіптер тізілген. Оларға адамның қызметінен туындаған орманды жою, мекендеу ортасын жою сияқты экологиялық өзгерістер, сондай-ақ ағаш кесу, егін шаруашылығы, тұрғын үйлер салу, аң аулау және тағы да басқалары жатады.