Кіріспе

Әдеби жанр

Инвазия әдебиеті (сонымен қатар инвазия романы немесе болашақ соғыс жанры) – 1871 жыл мен Бірінші дүниежүзілік соғыс (1914–1918 жылдар) аралығында танымал болған әдеби жанр. Инвазия романы алғаш рет Ұлыбританияда әдеби жанр ретінде мойындалды, «Доркинг шайқасы: еріктілердің естеліктері» (1871) деген повесть арқылы, ол Англияға неміс шабуылы туралы баяндайды және Батыс әлемінде шетелдік державалардың болжамды шабуылы туралы ұлттық қиял мен алаңдаушылықты оятты. 1914 жылға қарай инвазия әдебиеті жанры 400-ден астам роман мен әңгімеден тұрды. Бұл жанр Ұлыбританияда саясатты, ұлттық саясатты қалыптастыруға және Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары халықтың көзқарасын анықтауға ықпал етті, сондай-ақ бүгінгі күнге дейін танымал мәдениеттің бір бөлігі болып табылады. Осы кітаптардың көпшілігі сол кездегі әскери шенеуніктер мен сарапшылардың өзі жазған немесе олар үшін жазылған, олар ұлтты олар жақтаған белгілі бір тактика қабылданса немесе қабылданатын болса құтқарылатынына сенді.

"Қоңыртудан" бұрын

1871 жылы "Доркинг шайқасы" жарияланғаннан кейін шабуыл әдебиетінің жанры кең танылып, халыққа тарағанға дейін, шамамен бір ғасыр бұрын, француздар ыстық ауа шарларын ойлап тапқаннан кейін шабуыл туралы әңгімелерге қызығушылық арта түсті. Францияда және тіпті Америкада Англияға шарлар арқылы шабуыл жасайтын әскерлер туралы өлеңдер мен пьесалар кездесетін. Дегенмен, технологиялық тұрғыдан басымдыққа ие жаудың шабуылынан қорқу 1871 жылы франко-пруссия соғысында пруссиялықтардың артиллерия және теміржол сияқты жетілдірілген технологияларды пайдаланып француздарды жеңгеннен кейін ғана шындыққа айналды.

Еуропадағы

Олардың бірі – 1852 жылғы мамыр айында Англияға француз әскерінің күрт және қорқынышты шабуылы туралы тарих. Көптеген адамдар елдегі әскери әлсіздіктің сырттан шабуылға шақыруы мүмкін деп қорқыды; және ғасырдың соңына дейін ұлтты қоршап тұрған қауіптер туралы он жылдық дабылсыз өтпеді. Мысалы, Луи Наполеонның төңкерісінен кейін, француздар шабуыл жасауы мүмкін деген жалпы алаңдау болды. Елдің қорғаныссыз жағдайын көрсету үшін анонимді автор 1852 жылғы мамыр айында француз әскерінің Англияға күрт және қорқынышты шабуылы туралы тарих жазды (Лондон, 1851). Бұл ағылшын тілінде жазылған болашақ соғыстың алғашқы толыққанды қиялы болды және ол апатқа әкелген әлсіздіктерді егжей-тегжейлі баяндаудың Чесни әдісін алдын ала болжады. Джордж Томкинс Чеснидің «Доркинг шайқасы: еріктілердің естеліктері» (1871) повесі алғаш рет Виктория дәуірінің беделді саяси журналы «Блэквуд журналында» жарық көрді. «Доркинг шайқасы» Англияға белгісіз жаудың (неміс тілінде сөйлейтін) басып кіруін сипаттайды, онда баяндаушы мен мыңдаған азаматтар Доркинг қаласын қорғайды, олардың қолында ешқандай жарақ-жабдық, материалдық заттар немесе сыртқы әлем туралы хабарлар жоқ. Оқиға содан кейін 50 жылға жылжумен, Англия қираған күйде қалады. Автор, сол кездегі көптеген отандастары сияқты, 1870 жылы Пруссияның Францияға сәтті шабуыл жасауына қатты алаңдады, ол Еуропаның ең ірі армиясын бар болғаны екі айда жеңді. Кейбір жағынан, «Ұлы соғыс» «Доркинг шайқасына» қарама-қарсы тұрады деп есептеуге болады – біреуі Ұлыбритания үшін қаралы және қайталанбас жеңіліс пен құлдыраумен аяқталады, ал екіншісінде Лондонға жасалған шабуыл соңғы сәтте кері қайтарылады (Франция мен Ресейге қарсы тұрақты одақтас ретінде бейнеленген Германияның көмегімен), үлкен аумақтық кеңейтіммен (Ұлыбритания Алжир мен Ресейдің Орталық Азиясын алады; «Британия» «Әлемнің императрицасы» болады). Ле Кьюдің ең танымал шабуылдық романы – «1910 жылғы шабуыл» (1906), ол жиырма жеті тілге аударылып, бүкіл әлемде миллионнан астам дана сатылды. Ле Кью мен оның баспагері аяқтауды тілге байланысты өзгертіп отырды, сондықтан неміс тіліндегі басылымда отан жеңіске жетті, ал ағылшын тіліндегі басылымда немістер жеңілді. Ле Кьюс патшайым Александраның сүйікті жазушысы болған деседі. П. Г. Вудхаус бұл жанрды «The Swoop!» романында пародиялады, онда Англияға бір мезгілде тоғыз түрлі армия, соның ішінде Швейцария мен Германия шабуыл жасайды. Англиялық элиталар крикет турниріне көбірек қызығушылық танытады, ал елді ақырында Кларенс есімді скаут құтқарады. Францияда Эмиль Дриан, Капитан Данрит псевдонимимен, Францияның Ұлыбританияға («La Guerre Fatale») немесе Германияға («La Guerre de Demain») қарсы болашақ соғыстар туралы жазды.

Азияда

Жапондықтардың жаулап алу әдебиеті сол кезде қарқынды жаңару процесін бастан өткеріп жатқан Жапонияға да әсер етті. Жапон ғылыми-фантастикасы мен приключендік оқиғалардың (жапондықтар үшін бірнеше жылға дейін белгісіз жанрлар) негізін қалаушы Шуноро Ошикава 20-ғасырдың басында «Кайто Бокэн Кидан: Кайтей Гункан» («Теңіз асты шайқас кемесі») атты бестселлерді жариялады: бұл роман жапон-ресей соғысы болашағындағы броньды, тарауыл қаруы бар су асты кемесі туралы әңгіме. Роман сол кездегі Жапонияның империалистік мұраттарын көрсетеді және бірнеше жылдан кейін, 1904 жылы болған орыс-жапон соғысын болжады. Бұл оқиға 1963 жылы Иширо Хонданың «Атрагон» ғылыми-фантастикалық фильміне негіз болды. Ресеймен нақты соғыс басталғанда, Ошикава журналист ретінде оны жариялап, Тынық және Үнді мұхиттарындағы жапон империясының ерліктерін бейнелейтін әдеби туындыларын жазуын жалғастырды, бұл жапон қоғамында үлкен сәттілікке ие болды. Кейін журнал редакторы болып жұмыс істеген ол басқа жапон авторларын да осы бағытта жазуға ынталандырды. Колониялық Гонконгтың жаулап алу әдебиетінің ең алғашқы туындысы 1897 жылғы «Артқы есік» романы саналады. Жергілікті ағылшын тіліндегі газетте бөлім-бөліммен жарияланған бұл роман Гонконг аралының Терең су шығанағына француз және орыс теңіз күштерінің шабуылын суреттейді. Бұл туынды Гонконгты қорғауға бөлінген британдық қаражаттың жетіспеушілігін сынау мақсатымен жазылған. Сонымен қатар, 1941 жылғы Гонконг шайқасына дайындалу үшін Императорлық жапон армиясының офицерлері осы кітапты оқыған болуы мүмкін деген болжам бар.

АҚШ-та

АҚШ-та басылып шыққан ең алғашқы басқыншылық оқиғаларының бірі – Генри Граттан Доннеллидің 1890 жылы Нью-Йоркте жарияланған "The Stricken Nation" ("Зардап шеккен ел") кітабы. Онда Ұлыбританияның АҚШ-қа сәтті шабуыл жасауы суреттелген. АҚШ халқының Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуға бейімделуі Х. Ирвинг Хэнкоктың "Америка Құрама Штаттарына шабуыл кезінде Сам ағаның жігіттері" кітабында көрініс тапты. 1916 жылы Генри Альтемус компаниясы басып шығарған төрт кітаптан тұратын серия 1920 және 1921 жылдары АҚШ-қа неміс шабуылын бейнелейді. Сюжеті Ле Кьюдің "Ұлы соғыс" романының басты сюжеттік желісін (автор оны білген болуы мүмкін) АҚШ-тың театр өнеріне ауыстырғандай: немістер күтпеген шабуыл жасап, "Сам ағаның жігіттерінің" батыл қарсылығына қарамастан Бостонды басып алады, Жаңа Англияның барлық аймағы мен Нью-Йоркті жаулап алады және Питтсбургке дейін жетіп, бірақ соңында жаңадан келген АҚШ әскерлері тарапынан жеңіліске ұшырайды.

Австралияда

Аустралияның басып кіру әдебиетіне қосқан үлесі Федерацияға дейінгі отарлық қорқыныштардың, "Сары қауіп" және Ақ Австралия саясатының негіздерімен байланысты болды. 1880-жылдардың соңынан Бірінші дүниежүзілік соғыстың бастауына дейін бұл қорқыныш Австралияда карикатуралар, өлеңдер, пьесалар және романдар арқылы көрініс берді. Олардың ең танымал романдары: журналист Уильям Лейннің "Ақ па, сары? 1908 жылғы жарыс соғысының тарихы" (1888), Кеннет Маккейдің "Сары толқын" (1895) және Чарльз Х. Кирместің "Австралия дағдарысы" (1909) (мүмкін, тағы бір австралиялық автор Франк Фокстың псевдонимі). Бұл романдардың әрқайсысы заманауи австралиялық контекстегі қорқыныштар мен алаңдаушылықты бейнелейтін екі маңызды ортақ тақырыпты қамтыды: Австралия құрлығы күшті азиялық державадан (яғни, Қытай немесе Жапония, кейде Ресей империясының көмегімен) масштабты шапқышылыққа ұшырауы мүмкін еді, сондай-ақ Ұлыбритания алыс отарларын қорғауға немқұрайлы қарады және қажет болған жағдайда Австралияға көмекке келмейді.

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі "Бірінші қызыл қорқыныш" Эдгар Райс Берроуздың "Ай адамдары" (1925) атты туындысын жасады, ол Айдан келген қатыгез басқыншылардың билігі астындағы Жерді (әсіресе, АҚШ-ты) көрсетеді. Бұл кітап бастапқыда "Қызыл тудың астында" деп жазылған, ашық түрде коммунизмге қарсы роман болған. Баспагерлер осы нұсқасын қабылдамағаннан кейін Берроуз оны ғылыми фантастика ретінде табысты "қайта өңдеді". Иван Петрушевичтің "Ұшқыш суасты кемесі" (1922) Еуропа мен Азияның көп бөлігі коммунизмге бағынғаннан кейін Кеңес әскерлерінің Ұлыбританияға шабуылдауын суреттейді. Оқиғада британдық флотты жәндіктерге ұқсас, бір пилотты суасты кемелерінің тобы құртады, олар судан шығып, қарсыластарына шабуылдай алады. Роберт А. Хайнлайнның "Алтыншы бағана" (1941) романы технологиялық жағынан дамыған ПанАзияның Америка Құрама Штаттарына басып кіруі мен оны жаулап алуы, содан кейін оларды құлату үшін одан да жетілдірілген технологиямен жүргізілген партизандық күрес туралы айтады.

Салқын соғыс

1950 жылдары АҚШ-тың коммунистік басқыншылықтан қорқынышы Роберт А. Хайнлайндың "Күшекейлер шеберлері" (1951) романында, Альфред Э. Гриннің "АҚШ-қа шабуыл" (1952) фильмінде және Джордж Вагнердің АҚШ Қорғаныс министрлігінің "Қызыл қасірет" (1957) үгіт фильмінде айқын көрінді. Джерри Сольдің "Point Ultimate" (1955) кітабында 1999 жылы Кеңес Одағы басып алған АҚШ-тағы өмір туралы нақты басқыншылық және оккупация сценарийі бейнеленген. 1960 жылдары басқыншылық әдебиетіндегі жау коммунистік инфильтрация мен идеологиялық әсер ету, сондай-ақ кеңестік жаулап алу қаупінен, 19 ғасырдың "Сары қаупіне" – "Қызыл Қытайға" (Қытай Халық Республикасы) ауысты. Олар АҚШ экономикасына, саяси тұрақтылығына және физикалық қауіпсіздігіне, демек Батыс әлемінің тұтастығына қауіп төндірді. "Алтын саусақ" (1964) фильмінде коммунистік Қытай зұлым кейіпкерге АҚШ экономикасының негізі болып табылатын алтынды сәулелендіріп, қолдануға жарамсыз ету үшін лас атом бомбасын ұсынады. "Сен тек екі рет өмір сүресің" (1967) романында ҚХР АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы геосаяси тепе-теңдікті бұзып, олардың ғарыш кемелерін сыртқы кеңісте ұрлап, ядролық соғысқа бастап, осылайша Қытайдың жаһандық үстемдігіне жол ашады. "Жер астындағы шайқас" (1967) фильмінде ҚХР Тынық мұхитының астындағы туннель арқылы АҚШ-қа басып кіруге тырысады. 1971 жылы АҚШ Вьетнам соғысының (1955–1975) жеңіліске ұшырағанын мойындаған кезде, АҚШ-тың континенттік бөлігін кеңестік оккупацияның бейнеленген екі кітабы жарық көрді: Оливер Лангедің "Ванденберг" (1971) ескерту романы, онда АҚШ халқының көп бөлігі кеңес үстемдігін наразылықсыз қабылдайды, ал қарулы қарсылық тек Нью-Мексикодағы партизандар тарапынан көрсетіледі; және Джон Боллдың "Бірінші команда" (1971) кітабы, елдің азаттыққа қол жеткізуімен аяқталатын, патриоттар тобы шешкен үмітсіз жағдайды суреттейді. "Қызыл таң" (1984) фильмінде кеңес-куба басқыншылығы және оларға қарсы тұрған мектеп оқушыларының тобы бейнеленген. Дональд Рай режиссерлік еткен "Америка" (1987) телесериалы кеңестік жаулап алудан кейін он жыл өткен АҚШ-тағы өмірді көрсетеді. Джон Марсденнің "Tomorrow" сериясы (1993–1999) Индонезия деп саналатын елдің Австралияға басып кіруіне қарсы күрескен жасөспірім партизандардың көзқарасын егжей-тегжейлі сипаттайды.

Саяси әсері

1906 жылдан бастап жоспарланған неміс шабуылы туралы әңгімелер саяси маңыздылыққа ие болды. Ле Кью мен Чайлдерс жазған оқиғалардан шабыт алып, жүздеген қарапайым азаматтар шетелдіктерді тыңшылықпен айыптады. Бұл үрдісті Ле Кью оқырмандарынан түскен «көріністерді» жинап, Daily Mail газетімен байланысы арқылы одан әрі күшейтті. Кейінгі зерттеулер көрсеткендей, сол кезде Ұлыбританияда ірі неміс тыңшылық желісі болған жоқ. Неміс басқыншылығына дайындық туралы айтылған мәлімдемелердің ауқымы артты. Неміс тыңшыларының саны 60 000-нан 300 000-ға дейін жетеді деп есептелді (дегенмен, Ұлыбританиядағы неміс қауымының саны 44 000-нан аспады). Соғыс басталғанда, диверсанттарды қаруландыру мақсатымен неміс тыңшылары мыңдаған мылтық жинап отыр деген қауесет тарады. Үкіметтен шаралар қабылдауды талап ету күшейді, және 1909 жылы бұл жағдай құпия қызмет бюросының құрылуына себеп болды, ол кейіннен MI5 және MI6-ның алдағы іс-әрекеттеріне негіз салды. Тарихшылар бүгінге дейін бұл шын мәніндегі себеп пе, жоқ па деген мәселені талқылауда, бірақ десе де, басқыншылық әдебиетінде көтерілген мәселелер бюроның ішкі істер бөлімінің алғашқы міндеттерін анықтады. Бөлім басшысы Вернон Келл осы диверсанттарды табуға ден қойып, соғысқа дейін де, соғыс кезінде де Ле Кью сипаттаған диверсанттарды жеңуге бағытталған жоспарлар жасады. Басқыншылық әдебиетінің қарсыластары да болды; Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары саясаттанушылар басқыншылық әдебиеті Англия, Германия және Франция арасында соғыс тудыру қаупін тудыратынын айтты. Премьер-министр Генри Кэмпбелл Баннерман сияқты сыншылар Ле Кьюдің 1910 жылғы «Басқыншылық» романын «шетелдегі қоғамдық пікірді қоздырып, ел ішіндегі білімсіз халықты қорқытуға бағытталған» деп айыптады. Журналист Чарльз Лоу 1910 жылы былай деп жазды: «Англия мен Германия арасындағы жаман қарым-қатынастың жалғасуына себеп болған барлық факторлардың ішінде, немістер біздің арал үйімізге шабуыл жасап, бізді жоюға мүмкіндік күтіп отыр дегенді үнемі қайталайтын жауапсыз жазушылардың зиянды қызметі ең күштісі болуы мүмкін».