Кіріспе

Швейцариялық ірі қара мал тұқымы – Браунви (неміс тілінде "қоңыр ірі қара мал") немесе Швейцариялық қоңыр – Швейцарияда пайда болған және Альпі аймағында тараған үй ірі қара мал тұқымы немесе тұқымдар тобы. Ол "қоңыр таулық" ірі қара мал тұқымдары тобына жатады. Швейцариялық Браунви бастапқыда сүт өндіруге, ет алуға және жұмысқа пайдаланылатын үш мақсатты мал болған; ал қазіргі Браунви негізінен сүттік тұқым. XIX ғасырдың соңында осы типтегі ірі қара мал АҚШ-қа экспортталды, онда олар тек сүттік қасиеттері үшін таңдап өсіріліп, американдық қоңыр швейцарлық деп аталатын жеке тұқымға айналды. 1960 жылдан бастап Браунвилер американдық малмен кеңінен будандастырылды, нәтижесінде Швейцариялық Браунвидің 75% астамы американдық тұқымнан шыққан. Бастапқы тұқымның аз ғана саны, будандастырудан әсер көрмеген, Original Schweizer Braunvieh немесе Original Braunvieh ретінде тіркелген.

Тарих

Браунвих – орта ғасырлардан бері Швейцарияның Швиц кантонында өсірілген сұр қоңыр тау малы. Он төртінші ғасырдың соңында Эйнсиделн монастырындағы құжаттарда осындай малдың қазіргі Австрия құрамындағы Форарлбергке экспортталғаны тіркелген. Ірі қара мал тұқымының алғашқы белгілі тізімі 1775 жылдан 1782 жылға дейін Браунвих монастырында сақталған. 1795 жылғы Швайзер малының сипаттамасында олар елдегі ең ірі және ең жақсы мал деп аталады. Браунвих 1855 жылы Парижде өткен Дүниежүзілік көрмеде және 1862 жылы Лондонда өткен Халықаралық көрмеде көрсетілді. Швиц және Альпілік қоңыр ірі қараның тағы екі тұқымы 1875 жылы мойындалды, ал 1879 жылы олар Schweizerische Braunvieh деген атпен бір тізімге біріктірілді. 1897 жылы Аргау кантонының Бюнзен қаласында селекционерлер қауымдастығы – Verbands Schweizerischer Braunviehzucht Genossenschaften құрылды. 1967 мен 1998 жылдар аралығында сүт өнімділігін, дене мөлшерін және сауынның пішінін жақсарту мақсатында американдық қоңыр швейцарлықпен будандастыру жүргізілді. Германияда жақсарту бағдарламасы ретінде басталган іс, шын мәнінде, алмастыру бағдарламасына айналды; 1994 жылға қарай Браунвихтегі американдық қоңыр швейцарлықтың генетикалық үлесі 60%-ға жетті.

Бастапқы браунви

Швейцарияда кейбір шаруалар екі мақсатты Braunvieh дәстүрлі түрін өсіруді жалғастырды, және 1993 жылы бұл Schweizer Original Braunvieh ретінде ресми тіркелді. Ол қазіргі заманғы Braunvieh түрімен бірге сол мал тізімінде тіркелген, бірақ өсіру мақсаттары басқаша. Braunvieh-тің түпнұсқа түрін сақтау жөніндегі жұмыстар 1988 жылы Германияда Arbeitsgemeinschaft zur Erhaltung und Züchtung des Original Braunviehs im Allgäu ұйымы құрылғаннан бастау алды. Италияда бұл тұқым Bruna Italiana Vecchio Ceppo деп белгілі.

Басқа елдерде

Браунвих Альпі аймағында, Австрияда, Германияда, Италияда және Испанияда, сондай-ақ АҚШ-та бірнеше еуропалық қоңыр ірі қара тұқымдарының пайда болуына себеп болды. Австрияның оңтүстік Воралберг аймағындағы Монтафон орташа салмақты, бұлшықетті, көбінесе қоңыр түсті, арқасында ақшыл жолақпен сипатталды. 1923 жылы оның атауы Воральбергер Браунвих деп өзгертілді. Bruna Alpina немесе Bruna Italiana бүкіл Италияда кеңінен таралған. Браунвих 16 ғасырдан бері Швейцарияның орталық бөлігінен әкелінді және Альпілік аңғарлардан Ломбардия мен Венетоның жазық жерлеріне тарады, онда олар қызыл түсті жергілікті тұқымдарды тез арада ығыстырып, Калабрияға дейін оңтүстікке қарай жылжыды. 1950 жылға дейін Италияның басты сүт тұқымы болып келді, бірақ Frisona Italiana, яғни итальяндық Голштин-фризиан тұқымы басымдыққа ие болды. Сардинияда жергілікті сиырларды жасанды ұрықтандыру үшін Бруна бұқалары пайдаланылды, нәтижесінде берік және өнімді Сардо Бруна тұқымы құрылды. 1870 жылдан бастап АҚШ-қа экспортталған Браунвихтер сүт өндірісіне бағытталған түрде өсіріліп, қазіргі американдық қоңыр швейцарлық тұқымына айналды.

Сипаттамалары

Браунвидің түсі біркелкі қоңыр немесе сұр қоңыр болады; мұрыны қара және ақшыл шеңбермен оралған. Мүйіздері ақшыл түсті, ұштары қара. Сиырлардың салмағы шамамен 650 кг, құлжасы 140 см шамасында; бұқалардың салмағы орташа есеппен 1050 кг, құлжасы 152 см шамасында.

Қолдану

Браунви - сүтті тұқым. Өңірге байланысты сүт өндірісі жылына 7200 литрден (таулы аймақтарда) 12000 литрге дейін ауыспайды.