Кіріспе
Бавариядағы темір дәуірі орны – Манчинг оппидумы (Oppidum von Manching) – Германияның Бавариясындағы Ингольштадт қаласының жанындағы қазіргі Манчинг аумағында орналасқан ірі кельттік протоқалалық немесе қала сияқты қоныс. Темір дәуірі қалашығы (немесе оппидум) б.з.д. 3 ғасырында салынды және шамамен б.з.д. 50-30 жылдарға дейін болды. Ол Ла Тене кезеңінің соңында (б.з.д. 2 ғасырдың соңы) ең үлкен аумағына жетті, сол кезде оның ауданы 380 гектарды құрады. Оның 7,2 км қабырғаларының ішінде 5 000 – 10 000 адам тұрды. Осылайша, Манчинг оппидумы Альп тауларының солтүстігіндегі ең ірі елді мекендердің бірі болды. Бұл орнының ежелгі атауы белгісіз, бірақ ол кельттік винделик тайпасының орталық орны болған деп есептеледі.
The Oppidum of Manching (Oppidum von Manching) was a large Celtic proto urban or city like settlement at modern day Manching, near Ingolstadt, in Bavaria, Germany. The Iron Age town (or oppidum) was founded in the 3rd century BC and existed until c. 50 30 BC. It reached its largest extent during the late La Tène period (late 2nd century BC), when it had a size of 380 hectares. At that time, 5,000 to 10,000 people lived within its 7.2 km walls. Thus, the Manching oppidum was one of the largest settlements north of the Alps. The ancient name of the site is unknown, but it is assumed that it was the central site of the Celtic Vindelici tribe.
Орналасқан жері
Басқа заманауи кельт оппидаларынан өзгеше, Манчинг тау емес, өзен жазығында орналасқан. Бұл орын екі ежелгі сауда жолының тоғысқан жерінде, біреуі солтүстік-оңтүстік, екіншісі батыс-шығыс бағытында жатыр. Сонымен қатар, ол Парь және Дунай өзендерінің қосылған жеріне жақын болды, бұл Дунайда кеме жүруге мүмкіндік беріп, алыс сауда әлеуетін арттырды. Елді мекеннің солтүстік-шығысында Дунайдың саласы портқа айналдырылған. Манчинг Ла Тен дәуірінің соңында сауда және экономиканың ең ірі орталығы болды. Ол сонымен қатар жақын жердегі темір кені мен алтын кен орындарына қол жеткізе алды.
Жоспар
Елді мекен жүйелі жоспар бойынша жобаланып, салынды. Төрт тарапқа бағытталған бұл аумақ, әрқайсысы ферма ауласына ұқсас қоршаумен бөлінген жеке учаскелерге бөлінді. Бұл тікбұрышты кешендердің мағынасы әлі де даулы. Олар Холштатт дәуіріндегі "Манорларға" (Herrenhöfe) ұқсас, дербес шаруа қожалықтарын көрсете алады. Алайда, соңғы зерттеулер мұндай ауылдық типтегі қоныстарға нұсқау бермейді. Көбінесе, тікбұрышты учаскелер ауыл шаруашылығы, қолөнер өндірісі және культ сияқты мамандандырылған функцияларға арналған аймақтарды білдіреді. Әсіресе "Алтенфельд" қазбалары осы тұжырымды қуаттайды, өйткені олар нағыз қолөнершілер кварталын ашты. Елді мекеннің орталық бөлігінде культ кешені орналасқан (төменде қараңыз). Шығыс қақпасын болжамды батыс қақпасымен байланыстыратын шығыс-батыс жолының бойында шағын лашықтар болған. Табылған заттар олардың сауда тауарларын сатуға арналған орын болғанын көрсетеді. Оңтүстік қақпадан солтүстікке қарай да сондай жол болған болуы мүмкін. Опидумдағы қоныстану тығыздығы біркелкі емес еді. Тек орталық аймақ, шығыс және болжамды батыс қақпалардың арасында салыстырмалы түрде құрғақ аллювиалды топыраққа орналасқан және ең тығыз қоныстанған. Шеттеріне қарай қоныстану сиректеген; қабырғаның ішіндегі 500 метрлік жолақта қоныстану белгілері мүлдем байқалмайды. Бұл аймақ егіншілік және мал жаюға пайдаланылған болуы мүмкін.
Сәулет
Елді мекен бір немесе бірнеше бөлмелі, 40-100 м2 ауданы бар бір қабатты пошта үйлерінен құралған. Кейбір ғимараттардың жартылай ағаштан салынғаны да мүмкін. Бұл суретті ұзын үйлер, жертөлелер, діңгектерге орнатылған қоймалар, сақтау шұңқырлары, шеберханалар және құдықтар толықтырады. Көптеген жоспарларда жарты кельт аяғының (15,45 см) еселігі ретінде танылатын өлшемдер кездеседі. Франц Шуберт тіпті осы ұзындықты қола сақиналармен белгіленген таяқ тауып алды, бұл оның өлшеу таяғы екенін көрсетеді.
Беделді құрылыс
Бірінші қоршау қабырғасы б.з.д. 150 жыл шамасында *мурус галликус* техникасымен салынған. 7,2 км қамал құрылысында 8 тоннадан астам шеге пайдаланылған болуы керек деп есептеледі. Оның салыну себептері нақты белгісіз, бірақ елді мекенге төнген қауіптен өзге, беделділік мәселелері де маңызды рөл атқарған болуы мүмкін. Бұл туралы ескерткіш қақпа кешендері куәландырады. Қабырғаның ішкі жағы 9 метр ені бар топырақ үйірмен нығайтылған. Екінші қабырға б.з.д. 104 жыл шамасында салынды, ол ескі қабырғаны өз құрамына енгізген *пфостеншлицмауэр* қабырғасы болды. *Пфостеншлицмауэр* техникасы үшінші кезеңде де қолданылды. Қазба жұмыстары жүргізілгенге дейін қабырғаның бір бөлігі 4 метрлік жер үйір ретінде көрінетін. Манчинг – *мурус галликус* (көбінесе батыс кельт құбылысы) және *пфостеншлицмауэр* (шығысқа қарай кең таралған) бір жерде кездесетін жалғыз белгілі жағдай. Оңтүстік-батыстан келген Игельсбах ағысы қабырға бойымен Паарға құятын арнаға бағытталған. Бұрын ол елді мекеннің ортасымен өтетін. Осылайша, қабырғаның оңтүстік-батыс бөлігінде сыртқы ор қазылды. Шығыс қақпасы ерекше зерттелген. Оның қалдықтарын, сондай-ақ оңтүстікке қарай орналасқан реконструкциясын көруге болады. Бұл *зангетор* қақпасы, яғни қабырға кіреберістің екі жағынан да ілгері шығып тұрды, бұл оны қорғануға қолайлырақ және әсерлірек етті. Қақпаның жоғарғы құрылысы белгісіз. Бұл қақпа б.з.д. 80 жылы өрттен қирады, оның қираған жерлері тазартылмады, бұл сол кездегі жол пайдаланылмағанын көрсетеді.
Диета
Елді мекеннің ішінде ауыл шаруашылығы қызметі болғанын көрсететін көптеген дәлелдер бар. Әсіресе, оппидумның шеттері егістікке арналған жерлер болған болуы мүмкін. Бірақ, өркендеген кезінде оппидум айналасындағы ауыл шаруашылығы өнімдеріне де тәуелді болған. Басты егілген азық-түлік дақылдары арпа мен көкпар еді. Сондай-ақ, просо, ейнкорн, эммер, авена, бидай және сұлы да өсірілді. Бұршақ, вика, мак, жаңғақ және түрлі жемістер де тұтынылды. Жануар сүйектерінің көп саны қарқынды мал шаруашылығын көрсетеді; мүмкін, Манчинг аймақтық мал сату орталығы ретінде де қызмет еткен. Қоныс орнының бірнеше арна мен өзенге жақын орналасқандығы балықтың да диетаның бір бөлігі болғанын көрсетеді. Соңғы жылдары шұңқырларды жан-жақты зерттеулер осыны растады. Тіпті, Жерорта теңізіне тән балық соусының (гарум) іздері де табылды.
Экономика
Манчингте темір өндірісі кеңінен дамыған, ол негізінен жергілікті тұтынуға арналған тауарларды өндірген. Темір кенін осы аймақта қазып алды. Өнімдерге әртүрлі арнайы құралдар кірген, бұл қолөнердің дамыған дәстүрін көрсетеді. Манчингте шыны мұныштар мен білезіктер өндірілген, олардың көпшілігі көк шыныдан жасалған. Сондай-ақ, керамика, зергерлік бұйымдар мен тоқыма өндірісі де дамыған. Балтық кеудесінен табылған янтарь және Жерорта теңізінен келген шарап амфоралары Манчингтің Еуропа бойынша сауда желілеріне қатысқандығын көрсетеді. Сәнді дастарқан жиынтығы (кампана), қола ыдыстар мен импортталған зергерлік бұйымдар осыны растайды. Манчингтің өз монетасы болғаны сауданы жеңілдеткен. Жергілікті монета жүйесі, кішкентай күміс монеталар (кинарий) және қола монеталар (таза емес) негізінен ішкі саудаға қолданылды. Сыртқы сауда алтын және (б.з.д. I ғасырынан бастап) күміс монеталарға негізделген. Көптеген кельт монеталары сияқты, Манчингте соғылған алтын монеталар да ерекше ойыс, тіпті тостаған тәрізді (неміс тілінде бұл монеталар дәстүрлі түрде Regenbogenschüsselchen, яғни «көкенің астындағы тостаған» деп аталады, бұл атау көкенің астында қазына жатыр деген сенімнен туындаған). Алтынмен қапталған қола монеталар сияқты жалған монеталар да табылған. Монеталардың салмағы мен түпнұсқалығын тексеру үшін ұсақ таразылар қолданылған. Қоныстан табылған кілттер мен құлыптардың көптігі қызығушылық тудырады. Олар адамдардың қорғауға тұрарлық мүлігі болғанын және шағын аумақта көптеген адамдардың бірге өмір сүруі үшін физикалық қауіпсіздік шараларының қажет болғанын көрсетеді. Әртүрлі құлыптар қақпаларға, есіктерге немесе жиһазға қолданылған.
Металдың екінші реттік пайдаланылуы
"Altenfeld" қазбалары металл сынықтарын кеңінен қайта пайдалануды (қайта өңдеуді) көрсетті, оның себептері әлі белгісіз. Осы табылған заттар Манчинг қонысының соңғы кезеңіне жатқандықтан, олар қоныстың құлдырауымен және соңында тастап кетуімен байланысты болуы мүмкін. Бәлкім, шикізатты қайта пайдалану экономикалық қиындықтар тудырғандықтан қажет болған шығар.
Дін / секта
Елді мекеннің ортасында ғибадатхана немесе қасиетті орын табылды. Зиратпен бірге (төменде қараңыз), бұл кешеннің осы жердегі ең ерте қызметті көрсететіні анықталды, бұл елді мекеннің олардың төңірегінде дамығанын ұғындырады. Кешен 4-2 ғасырларда, мүмкін тіпті 1 ғасырға дейін пайдаланылған. Қару-жарақ, жылқы жабдықтары және қазанның бөліктері, тас төселген алаң, сондай-ақ нәрестелер мен балалардың көптеген сүйектері осы аумақтың діни мақсатта қолданылғанын көрсетеді. Елді мекеннің басқа жерлерінде тағы үш кешен табылды, оларда ерекше құрылыстар бар, бұл да құлшылықты көрсетеді.
Адам сүйектері
Адам сүйектерінің көптеген қалдықтары елді мекен аумағында кеңінен тараған. Алғашқыда, бұл оппидумның зорлықпен қырылуының куәсі деп түсіндірілді. Бүгінде олардың ата-бабаларға табыну сияқты діни ғұрыптармен байланысты екені жорамалданады. Әзірге егжей-тегжейлі түсіндірме жасалмаған. Екінші рет жерленгендігіне нақты дәлелдер бар. Денелердің жартылай шіріген бөліктері, әсіресе ұзын сүйектер алынып, сақталған (мүмкін, қасиетті заттар ретінде?) немесе бөлек жерленген.
Оппидумның аяқталуы
Бұрын Римнің Оңтүстік Германияны басып алуы Манчинг қонысын зорлықпен қиратуға алып келді деп жиі болжанатын. Алайда, қазіргі таңда осы аумақты жаулап алу немесе толық жою ықтимал емес деп есептеледі, бірақ Манчинг шамамен б.з.д. 120 жылы Цимбри және Тевтон тайпаларының қоныс аударуына байланысты әскери қақтығыстарға тартылған болуы мүмкін. Оппидумның соңғы күйреуіне себеп – Галлияны Гай Юлий Цезарь басып алғаннан кейін келт экономикалық жүйесінің құлдырауы деп саналады. Манчингте халықтың ұзақ мерзімді азаюы орын алып, оның салдарынан көптеген қоныс аумақтары тасталып, қабырғалары күйреп, оларды күтіп ұстау мүмкін болмай қалды. Римдіктер б.з.д. 15 жылы келген кезде, бір ғасыр бұрын гүлденген қаланың қалдығы – ғалың қабырғалардың қираған жерлері ғана болды.
Зираттар
Екі зират, "Хундсруккен" және "Штейнбихель" оппидуммен байланысты. Екеуі де б.з.д. 4 ғасырдың соңында пайда болған және 2 ғасырға дейін қолданылып келген. "Хундсруккен" зираты (22 қабір) оппидумның солтүстік-шығысында, кейінірек салынған қабырғалардың ішінде орналасқан. Бұл зираттың елді мекеннің кеңеюіне байланысты пайдаланылмай қалғаны мүмкін. "Штейнбихель" (43 қабір) Пар өзенінен өтеді. Екі зират та, әлдебір себеппен, қоғамның элитасына ғана арналған болуы мүмкін, себебі қабірлердің көп бөлігінде қару-жарақ ("жауынгерлер қабірлері") және әйелдер қабірлерінде бай заттар табылған. Мұнда, жалпы Оңтүстік Германиядағыдай, 4-2 ғасырларға жататын сүйек қалдықтары арқылы көрсетілген адамдардың саны, қоныстардың болжамды халқымен салыстырғанда салыстырмалы түрде аз. Бұл, әлдебір себеппен, адамдардың тек бір бөлігі ғана қазіргі археологияға белгілі әдістермен жерленгендіктен болуы мүмкін.
Маңызды табылған жерлер
Мыңдаған жеке табылған бұйымдардың арасында әйгілі болғандары да бар. 1999 жылы портың жанында алтын монеталар қоры табылды. Оның құрамында 483 Бояндық қабықша тәрізді монета және 217 грамм алтын болды. Үш кішкентай қола сақина оның органикалық материалдан жасалған ыдыста сақталғанын көрсетеді. Қор Манчингтегі кельт-рим мұражайында қойылған, бірақ 2022 жылдың қараша айында ұрланды. 2023 жылы төрт күдікті ұсталды; олардың біреуінен балқытылған алтын табылды, бұл қазынаның бір бөлігі деп саналады. 1984 жылы солтүстік айналма жолын қазу барысында алтынмен жалатылған құлшылық ағашы табылды. Оның ағаштан жасалған діңі және бір тармағы болды. Оған қола жапырақтар (айырықша), алтын жалатылған бүршіктер мен жемістер (емен жаңғақтары) бекітілген. Ағаш қораптан табылды, ол да алтынмен жалатылған. Бұл құлшылық ағашы көбінесе айырықшамен қапталған жас емен ағашы ретінде түсіндіріледі. Ол б.з.б. 3 ғасырына жатады. Б.з.б. 2 ғасырына жататын жылқының мүсіні құлшылық мүсіні болуы мүмкін. Басқа жерлердегі ұқсас бұйымдардан өзгеше, ол қоладан емес, темір парақтан жасалған. Басы (құлақтарын қоспағанда) мен аяқтарының бір бөлігі ғана табылған.
Римдіктердің бұл жердегі қызметі
Біздің заманымыздың 1-ші ғасырында бұрынғы оппидумның жанында римдік mansio (жол бекеті) салынған. Оның аты Валатум (қабырғалы орын деген латын сөзі, оппидум қалдықтарына сілтеме жасайды) римдік саяхат жоспарларынан белгілі. Олар қабырғалардан алынған әктасты шикізат ретінде пайдаланып, оны әктас пештерде (бірнеше табылды) күйдірді. 1 ғасырдың ортасында каструм (бекініс) тұрғызғанда, жақын маңдағы Оберстимм төбесі оның орны ретінде таңдалды, бұл, әлдебір Дунай өзенінің арнасы Манчингтен алыстағандықтан болған болуы мүмкін.
Таңдалған библиография
Неміс археологиялық институты осы ескерткіш туралы (қазірге дейін) 18 томдық серия жариялады (серия атауы: Die Ausgrabungen in Manching). Сюзанн Сиверс: Манчинг: Die Keltenstadt. Theiss, Stuttgart 2003, Сабине Риекхоф: Қалалардың құлауы. Келт экономикасы және қоғамдық жүйесінің күйреуі. C. Добиат/С. Сиверс/Th. Штёлльнер (ред.): Дюрнберг және Манчинг. Шығыс келт аймағындағы экономикалық археология. Hallein 1998 жылғы халықаралық коллоквиумның материалдары, Бонн 2002[2003], S. 359–379, Герман Даннхаймер және Гебхард Руперт (ред.): "Келт мыңжылдығы". Көрме каталогы Prähistorische Staatssammlung München, Тарихқа дейінгі және ерте тарих мұражайы. Zabern, Mainz 1993.