Кіріспе

Жапон тіліндегі "ертегі, аңыз" сөзі - Кайдан (怪談) - екі канджиден тұрады: 怪 (kai) "ерекше, құпиялы, сирек немесе әдемі көрініс" және 談 (dan) "сөйлеу" немесе "айтылатын әңгіме" мағынасын береді.

Жалпы мағынасы мен қолданылуы

Кең мағынада, "кайдан" дегеніміз – кез келген әуесті оқиға немесе қорқынышты әңгіме, бірақ оның көне үні бар, ол Эдо дәуіріндегі жапон халық ертегілерімен байланысты. Бұл термин қазіргі жапон тілінде бұрынғыдай кеңінен қолданылмайды: "Ju on" және "Ring" сияқты жапон қорқынышты кітаптары мен фильмдері көбінесе катаканадағы "horā" (ホラー) деп аталады. "Кейдан" термині тек автор немесе режиссер оқиғаға көне дәуірдің атмосферасын сырттай көрсетуді қаласа ғана қолданылады.

Хайакумоногатори Кайданкай және Кайданшу

Кейдан Эдо дәуірінде, «Хайакумоногатари Кайданкай» деп аталатын ойын танымал болған кезде халық тіліне енді. Бұл ойынның нәтижесінде Жапония мен Қытайдың түкпір-түкпірінен әуесқойлардың әңгімелері мен халық ертегілерін жинау қажеттігі туды. Ойынның танымалдылығы және баспа ісінің дамуы «кайданшу» деп аталатын әдеби жанрдың құрылуына ықпал етті. Кейданшу алғашқыда үлгілік сипаттағы ескі буддалық әңгімелерге негізделген, бірақ уақыт өте келе моральдық сабақтарға деген сұраныс орнына қызық әрі қорқынышты оқиғаларға басымдық берілді.

Роман тіліндегі аударманың тарихы

Сөзді Лафкадио Херн ағылшын тілінде "Квайдан: Ғажайып оқиғалар мен тарихы" кітабы арқылы танымал етті. "Квайдан" жазуы – бұл сөздің көне жазылу түріне негізделген транслитерация. Херн оны кітаптағы әңгімелер де көне болғандықтан қолданды. Хепберн жүйесінің жаңартылған нұсқасы бойынша "кайдан" деп жазылады. Кинорежиссер Масаки Кобаяши Херннің аудармасындағы әңгімелер негізінде "Квайдан" (1964) атты антологиялық фильмін жасағанда, ағылшын тіліндегі атауда ескі жазу қолданылды.

Сюжеттің элементтері

Бастапқыда буддалық әңгімелерге негізделген кайданда карма элементтері жиі кездеседі, әсіресе зұлымдықтарға арбақтың кек алуы. Жапондық кекшіл арбақтар (онрё) тірі кезінен әлдеқайда күшті болып келеді, көбінесе әйелдер мен қызметшілер сияқты өмірде әлсіз болған адамдар. Бұл кек алу көбінесе азаптаушыға бағытталған, бірақ кейде барлық тірі адамдарға қатысты жалпы жеккөрушілікке айналуы мүмкін. Бұл бағытталмаған ашуды Хирннің «Жұлысты Жапонияда» кітабындағы «Фурисоде» әңгімесінде көруге болады, онда оны кигеннің бәрін өлтіретін лағып кимоно туралы айтылады. Бұл мотив «Жылқа» фильмінде оны көрушілердің барлығын өлтіретін видеокассетамен және «Жү-он» фильмінің франшизасында кіргендердің барлығын өлтіретін үймен қайталанады. Кайданда су да жиі арбақтың бір бөлігі ретінде қолданылады. Жапон дінінде су – жер асты әлеміне жол, оны Обон мерекесінде көруге болады.