Кіріспе
Халықаралық сауда ұйымы (ХТҰ) – сауданы реттеу үшін ұсынылған халықаралық институттың атауы еді. 1945 жылдан 1948 жылға дейін АҚШ пен оның одақтастары бірлесіп осы ұйымды құруға тырысты, Гавана хартасы қабылданғанмен, АҚШ Конгресінің мақұлдамауы салдарынан бұл жоба сәтсіз аяқталды. 1995 жылы Дүниежүзілік сауда ұйымы құрылғанға дейін халықаралық сауда Тарифтер мен сауда жөніндегі келісім (ГАТТ) арқылы жүзеге асырылды.
The International Trade Organization (ITO) was the proposed name for an international institution for the regulation of trade. Led by the United States in collaboration with allies, the effort to form the organization from 1945 to 1948, with the successful passing of the Havana Charter, eventually failed due to lack of approval by the US Congress. Until the creation of the World Trade Organization in 1995, international trade was managed through the General Agreement on Tariffs and Trade (GATT).
Халықаралық сауда институтының ұсынысы
1944 жылғы Бреттон Вудс конференциясы ақша-кредит саясаты жөніндегі халықаралық институтты құрды, және Халықаралық валюта қоры мен Дүниежүзілік банкке толықтыру ретінде сауда саласында да сондай халықаралық институттың қажеттілігін мойындады. Бреттон Вудс конференциясына сауда министрліктерінің емес, қаржы министрліктерінің өкілдері қатысты, осы себепті сол кезде сауда келісімі келіссөздерге алынбады. 1945 жылдың желтоқсан айының басында АҚШ өз соғыс одақтастарын тауар саудасы бойынша тарифтерді өзара төмендету туралы көпжақты келісімді жасасу мақсатында келіссөздерге қатысуға шақырды. 1945 жылдың шілдесінде АҚШ Конгресі президент Гарри С. Трумэнге мұндай келісімді келіссөздер жүргізу және жасау құқығын берді. АҚШ ұсынысы бойынша Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық және әлеуметтік комитеті 1946 жылдың ақпан айында Халықаралық сауда ұйымының жарғысын жасау үшін конференция шақыру туралы қаулы қабылдады. Дайындық комитеті 1946 жылдың ақпанында құрылды және сауда жөніндегі халықаралық ұйымның жарғысын әзірлеу жұмысын 1946 жылдың қазан айында Лондонда алғашқы рет өткізді; бұл жұмыс 1947 жылдың сәуірінен қараша айына дейін жалғасты.
Тарифтер мен сауда жөніндегі жалпы келісім
Сонымен қатар, ГАТТ бойынша келіссөздер жүргізген сегіз ел «Тарифтер мен сауда жөніндегі жалпы келісімнің уақытша қолданылуы туралы хаттамаға» қол қойды. Бұл сегіз ел – АҚШ, Ұлыбритания, Канада, Австралия, Франция, Бельгия, Нидерланды және Люксембург.
Гавана жарғысы
ITO-ның құрылтай құжаты 1947 жылдың қарашасынан 1948 жылдың наурызына дейін Кубада келісілді. Гавана хартасы (ресми түрде «Біріккен Ұлттар Ұйымының Сауда және жұмыспен қамту жөніндегі конференциясының қорытынды актісі») ITO құруды көздеді және халықаралық сауда мен басқа да халықаралық экономикалық мәселелердің негізгі қағидаларын белгіледі. 1948 жылдың 24 наурызында 56 ел оған қол қойды. Ол халықаралық ынтымақтастықты және бәсекеге қарсы әрекеттерге қарсы ережелерді қамтамасыз етті. Джон Мейнард Кейнс ұсынған Харта ITO-ны, сондай-ақ Халықаралық Клиринг Одағы (ICU) деп аталатын қаржы институтын және банкор деп аталатын халықаралық валютаны құруды көздеді. Гавана Хартиясы институттары сауданы тұрақтандыру үшін елдерді «таза нөлдік көрсеткішке» жетуге ынталандыруды жоспарлады, саудадағы артықшылық пен тапшылық екі жақтан да жағымсыз деп есептелді. Бұл теріс кері байланыс елдерге соңғы бес жылдағы сауданың орташа құнының жартысына дейін шегерім жасауға мүмкіндік беру арқылы қамтамасыз етілуі керек еді, сондай-ақ артықшылық пен тапшылық үшін сыйақы төленуі тиіс еді.
АҚШ Конгрессіндегі сәтсіздік
Хартия ешқашан күшіне енген жоқ, себебі 1950 жылы АҚШ үкіметі осы келісімді АҚШ Сенатына ратификациялау үшін жібермейтінін хабарлады. АҚШ Конгресіне бірнеше рет ұсынылса да, Хартия мақұлданбады. Жаңа ұйымға қарсы басты аргумент – оның ішкі экономикалық мәселелерге араласуы мүмкін деген болжам. 1950 жылдың 6 желтоқсанында президент Трумэн Конгрестен ITO Хартиясын бекітуді талап етпейтінін мәлімдеді. АҚШ Хартияны қабылдамағандықтан, басқа ешбір мемлекет оны ратификацияламады. Хартияның кейбір элементтері кейіннен Тарифтер мен сауда жөніндегі келісімге (ГАТТ) енгізілді.
Жеке сауда келісімдері мен Дүниежүзілік сауда ұйымы
Сауда жөніндегі халықаралық ұйым болмағандықтан, елдер 1950 жылдардың басынан бастап сауда қатынастарына қатысты мәселелерді шешу үшін сауда жөніндегі жалғыз көпжақты халықаралық институтқа – 1947 жылғы ГАТТ-қа жүгінді. Сондықтан ГАТТ жылдар бойы де-факто халықаралық ұйымға айналды. МТҰ күшіне енгенге дейін ГАТТ бірнеше жыл бойы қолданылуы жоспарланған. Бірақ МТҰ ешқашан құрылмағандықтан, ГАТТ сауда мәселелері бойынша халықаралық үкіметтік ынтымақтастықтың орталық нүктесіне бірте-бірте айналды. ГАТТ аясында жеті келіссөз раундысы өткізілді, ал сегізінші раунд – "Уругвай раунды" 1994 жылы ГАТТ-тың орнын басатын Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) құрылуымен аяқталды. ДСҰ ГАТТ қағидалары мен келісімдерін қабылдады және оларды басқару және кеңейту міндеті оған жүктелді.