Кіріспе

Тораның жылдық оқу циклындағы он бірінші бөлім (Ваигаш немесе Ваигаш) (וַיִּגַּשׁ, парашаның алғашқы сөзі) – Тораның жылдық оқу циклындағы он бірінші апталық бөлімі (פָּרָשָׁה, параша). Ол Жаратылыс кітабының 44:18–47:27 аяттарын қамтиды. Осы парашада Яһуда өзінің інісі Бенжамин үшін жалтарады, Жүсіп өзінің ағаларына кім екенін ашады, Яқып Киелі кітаптағы Мысырға түседі, ал Жүсіптің Мысырды басқаруы адамдарды құтқарады, бірақ барлық мысырлықтарды жекебасқа айналдырады. Параша 5680 еврей әрпінен, 1480 еврей сөзінен, 106 аяттан және Сефер Тораның 178 жолынан тұрады. Яһудилер оны Симхат Торадан кейінгі он бірінші шаббат күні оқиды, әдетте желтоқсан айында немесе қаңтар айының басында.

Оқулар

Дәстүрлі сенбі күнгі Тора оқуында параша жеті оқылымға немесе עליות, алиотқа бөлінеді. Танахтың (Еврей Киелі кітабы) Масорет мәтінінде Вайгаш парашасында "ашық бөлім" (פתוחה, petuchah) бөліністері жоқ (бұл шамамен абзацтарға тең, көбінесе еврей әрпімен қысқартылады פ (peh)). Вайгаш парашасында үш, кіші "жабық бөлім" (סתומה, setumah) бөлімі бар (еврей әрпімен қысқартылған ס (samekh)). Бірінші жабық бөлімде алғашқы төрт оқылым мен бесінші оқылымның бір бөлігі кездеседі. Екінші жабық бөлім бесінші оқылымның қалған бөлігін қамтиды. Ал үшінші жабық бөлімде алтыншы және жетінші оқылымдар бар.

Бірінші оқу Түпнұсқа 44:1830

Бірінші оқуда Яһуда Жүсіпке жақындап, оны перғауынға теңеді және Жүсіптің 10 бауырларынан әкелері немесе ағалары бар ма деп сұрағанын, ал олар оған әкелерінің қарт адам (Жақып) екенін және оның қарт шағындағы баласы кішкентай (Беньямин) екенін айтты. Оның бір бауыры қайтыс болды, ол анасынан (Рахиладан) жалғыз қалды, әкесі оны жақсы көретін еді. Яһуда Жүсіптің бауырларын кіші бауырларын Мысырға алып келуді бұйырғанын еске алды, олар Жүсіпке оның кеткені әкесін өлтіретінін айтты, бірақ Жүсіп талап етті. Яһуда бауырларының әкелеріне Жүсіптің сөздерін айтқанын, ал әкелері оларға тағы азық-түлік алу үшін баруды бұйырғанда, олар ең кіші бауырларызсыз бара алмайтындарын еске салды. Яһуда әкесінің оларға әйелі екі ұл туғанын, бірі шығып кетіп, жыртылып өлгенін, ал егер олар кішкентайды алып кетіп, оған бір нәрсе болса, ол қайғымен шашын ақтаратынын айтқанын баяндады. Яһуда Жүсіпке кішкентайсыз оның әкесіне келсе не болатынын түсіндіре бастады, өйткені әкесінің жаны кішкентайға байланысқан еді. Бірінші оқу осы жерде аяқталады.

Екінші оқу Түпнұсқасы 44:31 45:7

Екінші оқылымда Яһуда Жүсіпке: "Егер мен ұлымсыз әкеме келсем, ол қайғырып өледі", - деді. Яһуда оған ұлы үшін кепіл болғанын айтып, оның орнына өзін Жүсіпке құл қылғанын сұрады, себебі ұлы болмаса қалай әкесіне көтеріле алады? Жүсіп енді эмоциясын ұстай алмады және бауырларынан басқа баршаға бөлмеден шығып кетуді бұйырды. Ол дауыстап жылады, оны Мысырлықтар мен Перғауын үйі естіді. Жүсіп ағаларына өзінің Жүсіп екенін айтты және әкесі әлі тірі ме деп сұрады, бірақ ағалары қатты қорқып жауап бере алмады. Жүсіп оларды жақындап келуге шақырды, ол олардың Жүсіп, оларды Мысырға сатқан бауырлары екенін айтты, бірақ олар қайғырмауы керек, себебі Құдай оларды сақтап қалу үшін оны олардан бұрын жіберген. Жүсіп елде екі жыл бойы аштық болғанын, ал алдағы бес жыл ешқандай егін болмайтынын баяндады. Бірақ Құдай оларды құтқару үшін оны олардан бұрын жіберді. Екінші оқылым осы жерде аяқталады.

Үшінші оқу Түпнұсқа 45:8 18

Үшінші оқылымда Жүсіп ағаларына: "Сіздер емес, Құдай мені Мысырға жіберді. Құдай мені бүкіл Мысырдың билеушісі етіп тағайындады", - деді. Содан Жүсіп оларға: "Енді әкелеріңізге барып, Құдай мені Мысырдың мырзасы еткенін жеткізіңдер. Әкелеріңіз Ғосшен жеріне көшіп келіп, бес жылдық ашаршылықта оларға мен азық-түлікпен көмектесемін", - деп бұйырды. Жүсіп пен оның інісі Бунямин бір-бірінің мойнына құшақтасып жылады. Жүсіп барлық ағаларын құшақтап, жылап сүйді. Осыдан кейін ағалары онымен сөйлесті. Жүсіптің ағалары келгені туралы хабар фараонның үйіне жетті, фараон осыған қуанды. Фараон Жүсіпке ағаларына Қанаанға барып, әкелері мен үй-ішінің барлығын Мысырға әкелуді бұйырды. Үшінші оқылым осы жерде аяқталады.

Төртінші оқу Түпнұсқа 45:19 27

Төртінші оқығанда Жүсіп ағаларына жолға арбалар мен азық-түлік берді, және әрбір адамға киімнің бір жиынтығын берді, бірақ Бенжаминге 300 шекель күміс және бес киім жиынтығын берді. Және Жүсіп әкесіне Мысырдың жақсылықтарымен жүкті он есек жіберді, сондай-ақ азық-түлікпен жүкті он есек жіберді. Сөйтіп Жүсіп бауырларын жолға шығарып, жолда ұрыс-жанжал шығармауларын ескертті. Бауырлары әкелері Яқупқа Ханаан жеріне барып, Жүсіптің әлі тірі екенін және Мысырды басқарып отырғанын айтты, бірақ ол оларға сенбеді. Олар Жүсіптің айтқандарын айтты, және Яқуп Жүсіптің жіберген арбаларын көргенде, қайтадан қуатқа ие болды. Төртінші оқылым осы жерде аяқталады.

Бесінші оқу Түпнұсқа 45:28 46:27

Бесінші ұзақ оқылымда Жақып өлер алдында Жүсіпті көруге баратынын айтты. Жақып барлық мүлкін алып, Бер-Шебаға сапар шекті және Құдайға құрбандық шалды. Құдай түсінде Жақыпқа: "Мысырға барудан қорқпа, Мен сенімен бірге болам, сені ұлы ұлтқа айналдырамын және әлбетте сені қайтарып әкелем" деді. Жақыптың ұлдары әйелдері мен кішкентай балаларын Перғауын жіберген арбаларға мінісіп, әкелерін алып жүрді. Олар малдары мен мүліктерін алып, Жақып пен оның барлық отбасымен Мысырға келді. Бірінші жабық бөлім осы жерде аяқталады. Бесінші оқылымның жалғасы Жақып отбасының есімдерін тізімдейді, барлығы 70 ер адам, оның ішінде Жүсіп және оның екі баласы. Бесінші ұзақ оқылым және екінші жабық бөлім осымен аяқталады.

Алтыншы оқу Түпнұсқа 46:28 47:10

Алтыншы оқуда Яқуб Гошенге жол көрсету үшін Яһуданы өзінен бұрын жіберді. Жүсіп өз күймесімен Гошенге Яқубпен кездесу үшін көтерілді, оның мойнына құлап, жылады. Яқуб Жүсіпке: «Енді мен тыныш өле аламын, өйткені сені көзімен көрдім», - деді. Жүсіп бауырларына: «Мен Перғауынға барып, сіздердің ағаларыңыз келгенін, мал өсіретінін және барлық мал-мүлкін әкелгенін айтам», - деді. Жүсіп оларға: «Егер Перғауын мамандығыңызды сұраса, мал өсіруші екендеріңізді айтыңыз, өйткені египеттіктер малшыларды жек көреді», - деп кеңес берді. Жүсіп Перғауынға отбасының Гошен жеріне келгенін хабарлады және бес бауырларын Перғауынға ұсынды. Перғауын бауырларынан мамандықтары туралы сұрады, олар малшы екендерін айтып, Гошен жерінде тұруға рұқсат сұрады. Перғауын Жүсіпке олардың отбасы Гошен жерінің ең жақсы жерінде тұра алатынын айтты, және егер олардың арасында қабілетті адамдар болса, оларды Перғауынның малын бағып қарауға тағайындауға болатынын жеткізді. Жүсіп Яқубты Перғауынның алдына әкелді, және Яқуб Перғауынды баталады. Перғауын Яқубтан жасын сұрады, Яқуб 130 жаста екенін және өмірінің қысқа да, ауыр болғанын жауап берді. Яқуб Перғауынды баталады және одан кетіп қалды. Алтыншы оқу осымен аяқталады.

Жетінші оқу Түпнұсқада: Жаратылыс 47:11 27

Жетінші оқылымда Жүсіп әкесі мен бауырларын Перғауынның бұйрығы бойынша Рамессес жеріне орналастырды және елде ашаршылық күшейгенде оларды нанмен қамтамасыз етті. Жүсіп Мысыр мен Канаанда астық сату арқылы барлық ақшаны жинап, Перғауынның үйіне әкелді. Мысырлықтар ақшалары таусылғанда Жүсіптен нан сұрағанда, Жүсіп оларға барлық малдарының орнына нан сатты. Малдары қалмағанда, олар Жүсіпке жерлерін сатуды және нан үшін құл болуды ұсынды. Сөйтіп, Жүсіп Мысырдың барлық жерін Перғауын үшін сатып алды – дін қызметкерлерінің жерін қоспағанда, олар Перғауыннан үлес алды. Жүсіп Мысырлықтардың барлығын Перғауын үшін тұқымдық құлдар етті. Егін жинау кезінде Жүсіп Перғауын үшін жиналған егіннің бестен бір бөлігін жинады. Парашаны аяқтаушы мафтир (מפטיר) оқылымында Мысырдағы заң ретінде Перғауынның дін қызметкерлерінің жерлерінен тыс жерде өндірілген өнімнің бестен бір бөлігін алуы жалғасты. Израиль Мысырда, Гошен жерінде тұрып, мүлік жинап, көбейді және өркендеді. Жетінші оқылым мен параша осы жерде аяқталады. 1 жыл 2 жыл 3 Желтоқсан 2023, 2026 және 2029 жылдар. Қаңтар 2025, 2028 және 2031 жылдар. Желтоқсан 2025, 2028 және 2031 жылдар. Оқу44:18–45:2745:28–46:2746:28–47:27144:18–2045:28–46:446:28–30244:21–2446:5–746:31–34344:25–3046:8–1147:1–6444:31–3446:12–1547:7–10545:1–746:16–1847:11–19645:8–1846:19–2247:20–22745:19–2746:23–2747:23–27Maftir45:25–2746:23–2747:25–27

Жаратылыс 45 - тарау

Герхард фон Рад Жүсіп оқиғасының ежелгі египеттік даналық әдебиеттерімен тығыз байланысты екенін айтты. Фон Рад Жаратылыс кітабының 45:5-8 аяттарындағы Жүсіптің бауырларына айтқан сөздерін – «Енді маған осы жерге сатқандарыңызға қапаланбаңыз да, ашуланбаңыз да. Құдай мені сіздердің өміріңізді сақтау үшін сіздерден бұрын жіберді. Енді, мені осы жерге сіздер жіберген жоқсыз, Құдай жіберді; Ол мені Перғауынның әкесі, бүкіл үйінің билеушісі және Мысырдың барлық жерінің басшысы етіп тағайындады» – деген сөздерін Аменемхоптың «Адам жоспарлағанның бірі – ал Құдай істегеннің бірі» және «Құдайдың өмірі – табыс, ал адамның өмірі – күйреу» деген сөздерімен салыстырды.

Жаратылыс кітабы, 44-тарау

Жаратылыс 44:1923-та Яһуда Жаратылыс 42:720-да айтылған оқиғаларды қайталайды. Жаратылыс кітабындағы 42- тараудағы баяндаушы Жүсіп ағаларын көріп, оларды таныды. Бірақ оларға бейтаныс болып көрінді. Олар: "Қанахан елінен азық-түлік сатып алу үшін келдік", - деп жауап берді. 8 Жүсіп ағаларын таныса да, олар оны танымады. 9 Жүсіп өзінің көрген түстерін есіне түсіріп, оларға былай деді: "Сендер жер бетіндегі әлсіз жерлерді барлап, сонда бармақшысыңдар!" 10 Олар: - Жоқ, тақсыр ием, құлдарыңыз астық сатып алуға ғана келді. 11 Бәріміз де бір әкеден тараған ұлдармыз. 12 Жүсіп оларға: - Жоқ, сендер елден қашып құтылудың мүмкіндігін байқауға келдіңдер! 19 Мырзам, сендер: "Әкелерің немесе інілерің бар ма?" - деп сұраған едіңдер. "13 - деп сұрады. Олар: "Біз, құлдарыңыз, он екі ағайындымыз, Қанахан елінде тұрып жатқан бір адамның ұлдарымыз. 20 Біз: "Біздің қарт әкеміз бар, оның қартайған шағында туған бір інісі бар. Оның інісі қайтыс болды, енді анасынан жалғыз ол қалды, әкесі де оны жақсы көреді", - деп жауап бердік. "14 Жүсіп оларға былай деді: - Сендер шымшылсыңдар! 15 Осы арқылы сендер сыналып көріңдер: перғауынның атымен ант етемін: кіші інілерің осы жерге келмесе, сендер Мысырға кіре алмайсыңдар. 16 Араларыңнан біреуіңді жіберіңдер, ол бауырластарыңды алып келсін, ал өздерің қамауға алынады. Сонда айтқандарыңның шынайылығы тексеріледі. 17 Содан соң Жоқсон оларды үш күн бойы қамауға алды. 18 Үшінші күні Жүсіп оларға былай деді: "Мен Құдайдан қорқамын, сондықтан мынаны істеңдер, сонда тірі қаласыңдар: 19 егер сендер шынымен әділ болсаңдар, онда ағайындарыңның біреуін түрмеге қамап қойыңдар. Ал өз үйлеріңдегі ашаршылыққа арналған астықты алып, өздерің барып, 20 кіші інілеріңді маған алып келіңдер. Олар осылай істеді.21Сен құлдарыңа: "Оны маған алып келіңдер, мен оны көріп көрейін", - деп тапсырдың. 22 Біз: "Бала әкесін тастап кете алмайды. Әкесі қайтыс болса, бала да әкесімен бірге қалады" деп шештік. 23 Ал сіз: "Кіші інілеріңізбен бірге келмесеңіздер, менің бет-жүзіме қайтадан келмейсіздер", - деп бұйырдыңыз.

Жаратылыс 45 - тарау

Фон Рад Жаратылыс 45:4–5-тегі Жүсіптің жомарттығын Нақыл сөздер 24:29-дағы: «"Оның маған істегенін мен де оған істеймін" деме, және оның ісіне қарай оған есесін қайтарма» деген кеңеспен салыстырды. Сондай-ақ Фон Рад Жүсіптің Жаратылыс 45:5–8-дегі бауырларына айтқан сөздерін – «Енді маған сендер сатып жібергендеріңе қынжылмаңдар, ашуланбаңдар, себебі Құдай мені сендер алдынан жолдап, сендердің өміріңді сақтау үшін жіберді. Демек, мені осы жерге жіберген сендер емес, Құдай жіберді. Ол мені Перғауынның әкесі, бүкіл үйінің билеушісі және Мысырдың барлық жерінің басшысы етіп тағайындады» – деген сөздерін Нақыл сөздер 16:9-ға («Адамның жүрегі жолын жоспарлайды, бірақ Құдай оның қадамдарын басқарады»); Нақыл сөздер 19:21-ге («Адамның жүрегінде көп ниет болады, бірақ Құдайдың кеңесі орындалады»); Нақыл сөздер 20:24-ке («Адамның жолдары Құдайға байланысты, сондықтан адам өзінің жолын қалай бағалай алады?»); және Нақыл сөздер 21:30–31-ге («Құдайға қарсы даналық, түсінік немесе кеңес жоқ. Соғыс күніне ат дайындалған, бірақ жеңіс Құдайдан» ) ұқсатты.

Жаратылыс кітабы, 44-тарау

Филонның пікірінше, Жозеф билікке ие болып, ағаларының оған жасаған зұлымдықтарын өштеу мүмкіндігіне қол жеткізгенімен, оқиғаға шыдамдылықпен қарай білді және өзін ұстады.

Жаратылыс кітабы, 47-тарау

Филон Жаратылыс кітабының 47:9-шы аятын оқыды: "Менің өмір күндерім, мұнда жат жұрттық ретінде өткізген жылдарым аз да жаман болды; олар менің әкелерімнің жат жұрттық ретінде өткізген күндеріне жете алмады", – бұл Тораның жат жұрттықтар ретінде айтылған, жандары аспаннан жерге, шет елге жіберілгендей болатын дана адамдарды бейнелейтінін көрсетеді. Филон дана адамдардың өздерін сезімдермен қабылданатын денедегі жат елдегілердей сезінетінін, ал зиялылықпен түйсінетін жақсылықтарды өздерінің туған жері деп есептейтінін айтқан.

Жаратылыс 45 - тарау

Раввин Хама бар Ханина мен Раввин Самуил бен Нахмани Жаратылыс кітабының 45:1-тарауында Жүсіптің бөлмені тазартуының дұрыс-бұрыстығы туралы пікір келіспеді. Раввин Хама Жүсіптің асығыс әрекет еткенін ойлады, себебі олардың біреуі оны сол жерде тепкілеп өлтіруі мүмкін еді. Ал Раввин Самуил Жүсіптің дұрыс және сақ болғанын айтты, өйткені ол бауырларының адал екенін білгендіктен, олардың қан төгуге баруы мүмкін деген күдікке оранудың қажеті жоқ деп ойлады. Раввин Елазар Жаратылыс кітабының 45:3-тарауын оқыған сайын жылап, ренжіді, егер адамдар кінәлі бауырына жауап беруден қорқып қалса, Алланың сөгісі одан да қорқынышты болар еді. Бір мидрашта Жаратылыс кітабының 45:4-тарауында: «Маған жақындаңдар!» деген Жүсіптің сөзін, оларға оның сүннетін көрсетіп, өзінің бауырларынан екенін дәлелдеу үшін айтқаны баяндалған. Жаратылыс кітабының 45:5-тарауындағы Жүсіптің бауырларына айтқан сөздерін оқып: «Енді маған сатқандарың үшін қайғырмаңдар да, өзіңдеріңді кінәламаңдар, себебі Алла сендерден бұрын мені жолдап, сендердің өміріңді сақтау үшін жіберді», – деді. Содан соң даналар тіпті ізгілердің жасаған жамандықтары да әлемге пайдалы, ал олардың ізгі амалдары одан да артық екенін айтты. Жаратылыс кітабының 45:5-тарауындағы Жүсіптің «Алла мені сендердің өміріңді сақтау үшін алдыңнан жіберді» деген сөзін оқыған Мишнат Раввин Елиезер, егер адам жауын жарақаттауға тырысса, жаудың емделуіне кедергі жасайды, бірақ Алла олай істемейді. Алла жазадан бұрын ем береді, Хошея кітабының 7:1-тарауында айтылғандай: «Мен Эфраимнің күнәсі ашылғанда Исроилді айықтырамын». Сондықтан Жүсіп заманында Алла тайпалық аталарға ашаршылықты жібермеді, олардың алдына Жүсіпті жібергенше. Тосефта Жаратылыс кітабының 45:6-тарауынан, Яков Мысырға барғанға дейін онда ашаршылық болғанын, бірақ ол келгеннен кейін, Жаратылыс кітабының 47:23-тарауында айтылғандай, жерді тұқыммен сепкенін білдірді. Раввин Леви Жаратылыс кітабының 37:2, 41:46 және 45:6-тарауларын пайдаланып, Жүсіптің бауырларына бас иіп құрмет көрсету арманының 22 жылдан кейін орындалғанын есептеп шығарды және жақсы арман орындалуы үшін де 22 жыл күтуге болады деген қорытынды жасады. Рав Хуна Раввин Джошуаның атынан Жаратылыс кітабының 45:6-тарауын жеті жылдық демалыс айналымының қай жылы екенін еске түсіру үшін пайдаланды. Гемара Жаратылыс кітабының 45:6-тарауын пайдаланып, Яков Мысырға келгенде 116 жаста болуы керек екенін (басқа да нәрселермен қатар) есептеп шығарды, бірақ Жаратылыс кітабының 47:8-9-тарауларында Яковтың 130 жаста болғаны көрсетілгендіктен, Гемара мәтін Яковтың Эбер академиясында оқыған 14 жылын есепке алмағанын түсіндірді. Раввин Елазар Жүсіптің Жаратылыс кітабының 45:12-тарауында Бенжамин туралы айтқан сөзін, Жүсіп ағасы Бенжаминге (Жүсіпті Мысырға сатуға қатысы болмаған) реніш сақтамаған сияқты, басқа ағаларына да реніш сақтамағанын білдірді деп түсіндірді. Ал Раввин Елазар Жүсіптің Жаратылыс кітабының 45:12-тарауындағы сөздерін, Жүсіптің сөздері оның жүрегіндегіні білдіргенін түсіндірді. Бір мидрашта Жаратылыс кітабының 45:12-тарауындағы Жүсіптің аузынан сөз алған сөзін, Жүсіптің оларға еврейше сөйлегенін байқауларын өтінгенін білдіреді деп түсіндірді. Жаратылыс кітабының 45:22-тарауына сілтеме жасап, Гемара Жүсіптің әкесінің бір бауырына артықшылық берген қателігін қайталап отыр ма деп сұрақ қояды. Раввин Беньямин бар Яфеттің айтуынша, Естер кітабының 8:15-тарауында жазылғандай, Жүсіп Бенжаминге оның ұрпақтарынан Мардохайдың патша алдына бес патшалық киім киіп баратынын білдірді. Раввин Елазар Жаратылыс кітабының 45:24-тарауындағы: «Жолда дауласпаңдар!» деген сөздерді оқып берді. Гемара: Равви Елай бар Берехия екі Тора ғалымы жол жүріп, Тора мәселелерін талқыламаса, оларды өртеп жіберу керек деп айтпаған ба? Гемараның жауабы бойынша, Равви Елай бар Берехия үйренген материалды қайта қарап, есіне түсіруді айтқан, бұл жол жүру кезінде рұқсат етілген және тіпті орынды, ал Раввин Елазар заңды терең зерттеуге қатысты, бұл ғалымдар арасындағы қақтығысқа әкелуі мүмкін. Басқа бір нұсқада, бір бараита Жаратылыс кітабының 45:24-тарауын Жүсіптің бауырларына ұзақ қадам баспауды, күн батпай тұрып, түнгісін қалаға кіруді айтқаны деп түсіндірді. Гемараның ілімі бойынша, ұзақ қадамдар адамның көру қабілетіне зиян тигізеді, ал жоғалту үнемделген уақытқа лайық емес. Бір мидрашта айтылғандай, Жүсіп жас кезінде Яковпен бірге Тораны оқып үйренген. Жүсіптің ағалары Жаратылыс кітабының 45:26-тарауында Жүсіптің әлі тірі екенін Яковқа айтқан кезде, Яков оларға сенбеді, бірақ ол Яков пен Жүсіп соңғы рет бірге оқыған кезде зерттеген тақырыпты еске алды: Құтқарылу кітабының 21:1-8-тарауында басынан айырылған сиыр туралы (עֶגְלָה עֲרוּפָה, egla arufa) үзінді. Яков ағаларына: «Егер Жүсіп екеуің соңғы рет қандай пәнді бірге оқығаныңды айтса, сенерсіңдер», – деді. Жүсіп те олардың қандай тақырыпты зерттегенін есіне түсірді, сондықтан (Жаратылыс кітабының 45:21-тарауында) Яковқа сыйлық оның қолынан келгенін білсін деп, арбаларды (עֲגָלוֹת, agalot) жіберді. Осылайша, Мидраш Жүсіптің, тіпті ол Тораны әлі алған жоқ болса да, ата-бабалары сияқты, қайда бармасын, Тораны оқып жүргенін айтады.

Жаратылыс кітабы , 46 - тарау

Рав Нахман үйретті, Жаратылыс 46:1-де Жақыптың «бар мүлкін алып, жолға шығып, Бер-Шебаға келгені» сол жерде атасы Ыбырайымның ектірген шатырларын кесу үшін барғанын айтты. Бір мидрашта Жаратылыс 46:1-де Жақыптың неліктен «әкесі Ысқақтың Құдайына» құрбандық шалғанын, Ыбырайым мен Ысқақтың Құдайына емес, сұрайды. Бен Хакаппардың немере інісі Юда бен Педаях, жолда ұстаз бен шәкіртін кездестіргенде, алдымен шәкіртке, содан кейін ұстазға сәлемдесу керектігін түсіндірді. Раввин Йохананның айтуынша, себебі адам ата-анасына қарағанда әжесіне көбірек құрмет көрсетуі керек. Реш Лакиш, Жақыптың аталарымен болған өсиет үшін (Ысқақ оны Жақыпқа батасымен жеткізген) құрбандық шалғанын айтты. Бар Каппара бұл мәселені раввин Хосе бар Патроспен талқылады. Олардың бірі, Исақ тамағын аңсағандай (Жаратылыс 25:28-де айтылғандай, Исақ Есауды жақсы көретін, өйткені Есау Исаққа аң етін әкелген), Жақып та тамағын аңсап, аштықтан қашу үшін Мысырға бет алғанын айтты. Екіншісі, Исақ ұлдарын ажыратқандай (Жаратылыс 25:28-де айтылғандай, ол Есауды Жақыптан артық жақсы көретін), Жақып та ұлдарын ажырататынын (тек Жүсіп үшін Мысырға баратынын) түсіндірді. Бірақ Жақып қайта ойланып, Исақтың бір жауаптылығында болғанын, ал өзінің 70 жауаптылығында екенін айтты. Рабби Юдан, Жақыптың Исақ оны бес рет жарылқағанын мәлімдегенін, ал Құдай Жақыпқа бес рет көрініп, оны жарылқағанын айтты (Жаратылыс 28:13–15, 31:3, 31:11–13, 35:1 және 35:9–12). Сондай-ақ, раввин Юдан, Жақыптың Құдайға осы баталардың орындалуын көруге мүмкіндік бергені үшін ризашылық білдіргенін айтты. Орындалған бата Жаратылыс 27:29-дағы «Халықтар саған қызмет етеді, елдер сені құрметтейді» деген сөздерде болды, ол Жүсіпке қатысты орындалды. (Осылайша Жақып, Ысқақтың ұлылығын көру үшін Мысырға түскен кезде еске алды). Раввин Берекия Құдайдың есімін тірі адаммен ешқашан байланыстырмайды (мысалы, «Мен Жақыптың Құдайымын» деп тірі кезінде айтуы), тек азап шеккендермен байланыстырады. (Осылайша Жақып Жақыптың Құдайы емес, Ысқақтың Құдайы деп атады). Раввин Берекия да Ысқақтың азап шеккенін айтқан. Рабиндар Ысқақтың күлін құрбандық тастағына үйілгендей көреді. (Осылайша Жақып Ысқақтың құрбандыққа шалуын еске түсіру үшін, Жаратылыс 22-де айтылғандай, Ысқаққа сілтеме жасады). Шифра Жаратылыс 22:11, Жаратылыс 46:2, Шығу 3:4 және 1 Самуил 3:10 тармақтарында Құдайдың пайғамбардың есімін екі рет шақырғаны сүйіспеншілігін білдіріп, жауап беруге шақыруға тырысқанын айтады. Пайраде Рабби Елиезердің айтуынша, Жақып Жүсіптің тірі екенін естігенде, ата-бабаларының жерін, туған жерін, ата-бабаларының жерін, Құдайдың бар екендігін (שכינה, Шехина) тастап, таза емес жерге бара ала ма деп ойлады. Сондықтан Құдай Жақыпқа (Жаратылыс 46:3–4) былай деді: «Қорықпа! Мен сенімен бірге Мысырға түсемін, және сені сол жерден қайта алып келемін». Бір мидраш, Құдайдың Жаратылыс 46:2–4-тегі уәдесін оқып, онымен бірге Мысырға түсетінін үйретті. Осылайша Құдай Жақыпқа жар болғандай, барлық адалдарды да жер аударылуға алып кететінін уәде етті. Сол сияқты, даналар Жаратылыс 46:4 және Шығу 3:12-де «Мен» (אָנֹכִי, Anochi) деген сөздің қолданылуын оқыды. Бұл Исраил Мысырға «Мен» (אָנֹכִי, Anochi) арқылы түскенін үйрету үшін, Жаратылыс 46:3-де «Мен (אָנֹכִי, Anochi) сенімен бірге Мысырға түсемін» деп жазылғандай, «Мен» (אָנֹכִי, Anochi) арқылы Құдай Исраилді Мысырдан шығарады, Шығу 3:12-де «Мен (אָנֹכִי, Anochi) сені жібердім» деп жазылғандай. Ал даналар «Мен» (אָנֹכִי, Anochi) деген сөздің қолданылуы соңғы құтқарылудың символы болды, өйткені «Мен» (אָнֹכִי, Anochi) арқылы яһудилер сауығып, құтқарылады, өйткені Малахи 3:23 былай дейді: «Міне, Мен (אָנֹכִי, Anochi) сендерге Ілияс пайғамбарды жіберемін». Раввин Хаққай рабби Ысқақтың атынан Жаратылыс 46:4-те Жақыпқа берген Құдайдың уәдесін былай деп түсіндірді: «Мен сені қайтадан алып келемін» тек «Жүсіп көзіңе қолын тигізіп» (яғни өмірде де, өлімде де Жақыпқа қамқорлық жасаса ғана орындалады). Бір мидраш Жаратылыс 46:12-де баяндалған Яһуданың ұлдарының өліміне Яһуданың Жүсіпті құтқара алмағаны себеп болғанын түсіндірді. Заңды қайталау 30:11–14 оқылады: «Бүгін мен сендерге мына өсиеттерді тапсырамын. Бір мидраш «жүрек» пен «ауыз» деген сөздерді өсиетті орындаудың басталуы мен аяқталуын бейнелеу үшін түсіндірді. Осылайша, Заңды қайталау 30:11–14 оқып, басталған жақсы іс-әрекетті аяқтауға шақыруды білдіреді. Раввин Хия бар Абба, егер адам өсиетті бастап, аяқтамаса, нәтижесі әйелі мен балаларын жерлеу болады деді. Мидраш мұны Юданың тәжірибесімен дәлелдеді, ол өсиетті бастап, аяқтамады. Жүсіп бауырларына келгенде, олар оны өлтіруге тырысты, Жүсіптің бауырлары Жаратылыс 37:20-да «Енді оны өлтірейік» деді, бірақ Юда оларға рұқсат бермеді, Жаратылыс 37:26-да «Бауырды өлтірудің қандай пайдасы бар?» деді, және олар оның сөзін тыңдады, өйткені ол олардың жетекшісі болды. Егер Юда Жүсіптің бауырларын оны әкесіне қайтаруға шақыратын болса, олар да оның сөзін тыңдар еді. Осылайша Юда өсиетті (Жүсіпке жасалған жақсылықты) бастап, аяқтамағандықтан, әйелі мен екі ұлын жерледі, Жаратылыс 38:12-де «Шуаның қызы, Юданың әйелі қайтыс болды», ал Жаратылыс 46:12-де «Эр мен Она канды жерде қайтыс болды» делінген. Рабби Задок, Жаратылыс 46:15-те Леяның ұлдары айтылса, Дина қызы Жақыпқа жатқызылғанын атап өтті, және осыдан әйел жұмыртқасын бірінші болып шығарса ұл, ал ер адам спермасын бірінші болып шығарса қыз туатынын түсіндірді. Барайта, Жаратылыс 46:17 және Сандар 26:46-дағы Ашердің қызы Сера, Израильдің Мысырға түскен уақытынан бастап, шөлде саяхаттаған уақытқа дейін тірі болғанын айтады. Гемара, Мұсаның одан египеттіктер Жүсіпті қайда жерлегенін сұрау үшін барғанын айтады. Ол Мұсаға египеттіктердің Жүсіп үшін металлтан жасалған табыт жасағанын айтты. Египеттіктер табытты Нілге қойды, оның суларының берекетті болуын қалады. Мұса Нілдің жағасына барды және Жүсіпке уақыты келгенін айтты, Құдай ізраильдіктерді құтқаруға дайын, және Жүсіптің балаларына берген серті уақыты жетті. Мұса Жүсіпке табытын көрсетуін сұрады, және Жүсіптің табыты бірден су бетіне көтерілді. Сол сияқты, бір мидраш Сераның (Жаратылыс 46:17-де айтылған) ізраильдіктерге Жақыптан берілген құпия сөзді жеткізгенін айтады, осылайша олар құтқарушыларын таниды. Мидраш, (Шығу 4:30-да) «Аарон халыққа барлық сөздерді айтқанда», «Халық сенді» (Шығу 4:31-де) деп айтылғанда, олар тек белгілерді көргендіктен сенген жоқ. Керісінше, (Шығу 4:31-де) «Құдай ізраильдіктерді бақылап келді» деп естігенде сенді, олар белгілерді көру емес, естігендіктен сенді. Олардың сенуіне Құдайдың Жақыптан берген дәстөрі арқылы келген бақылау белгісі себеп болды, оны Жақып Жүсіпке, Жүсіп бауырларына, ал Жақыптың ұлы Ашер қызы Сераға жеткізді, ол Мұса мен Аарон заманында тірі болды. Ашер Сераға, егер құтқарушы келсе және ізраильдіктерге құпия сөзді айтса, ол олардың нағыз құтқарушысы болады деді. Мұса келгенде...

Жаратылыс кітабы, 47-тарау

Нахманидтер Жүсіптің аштық кезінде азық-түлік таратуда өз отбасына жақындық танытпағанын айтты. Нахманид Текбас кітабының 47:12 аятын: "Жүсіп әкесін, бауырларын және әкесінің барлық үйін, балаларының қажеттілігіне қарай нанмен асырады" деп түсіндіріп, Жүсіптің өз отбасына қажетін ғана бергенін, артығын емес екенін білдірді. Текбас кітабының 47:21 аятын оқып, Рашбам: "Жүсіп халықты қалаларға көшірді, дәл Сенехириптің іс-әрекеті сияқты" деп түсіндірді, 2 Патшалар кітабының 18:32 аятына сілтеме жасап, Жүсіпті Иерусалимді қоршаған жек көрінішті Ассирия патшасымен теңестірді.

Жаратылыс 45 - тарау

Жаратылыс кітабының 45:5-8 және 50:19-20 аяттарына түсініктеме берген Уолтер Брюггеманн, Жүсіп туралы оқиғаның негізгі тақырыбы – Құдайдың жасырын, бірақ шешуші күші екенін айтты. Бұл күш адамның күші арқылы, онымен бірге және кейде оған қарсы жұмыс істейді. Брюггеманн мұны Құдайдың алдын ала белгілеуі немесе құдайлық қамқорлығы деп атап, Құдайдың мақсатын Мысыр арқылы да, Жүсіптің және оның бауырларының іс-әрекеттеріне қарамастан да жүзеге асырғанын дәлелдеді.

Жаратылыс кітабы, 47-тарау

1787 жылғы 2 маусымда Бенджамин Франклин Конституциялық конвенцияға Жүсіптің Жаратылыс кітабының 47:14–19 аяттарында іске асырған саясатына сілтеме жасап: «Жүз патшаның ішінде кем дегенде біреуі болса да, перғауынның үлгісін еліктемейтіні жоқ. Олар алдымен халықтың барлық ақшасын, содан кейін барлық жерлерін алып, оларды және олардың балаларын мәңгілікке құл қылар еді», – деді.

Сэмюэл Драйвер Жүсіптің Жаратылыс кітабының 47:13–27 аяттарындағы ашаршылыққа қарсы шаралары Жүсіптің мінез-құлқына кері әсер еткенін, себебі артық өнімді тартып алып, египеттіктерді оны қайта сатып алу үшін мүліктің иесінен айыруға мәжбүрлеу әділдік пен теңдікке қайшы екенін жазды. Фон Рад пен Гюнтер Плаут оқырмандар Жүсіпті қазіргі заманғы көзқараспен бағаламауы керек, ал оның іс-әрекеттерін сол кездегі жағдайға сәйкес қарастыруы керек деп мәлімдеді. Фон Рад пен Нахум Сарна сонымен қатар Вавилондықтардың ұқсас қарыздарға талап еткен жоғары сым ақыларын атап өтті. Алайда Хиллель Миллграм ежелгі египеттік қабірдегі жазбаға сілтеме жасап, Жүсіптің тіпті ежелгі египеттік этикалық нормалар бойынша да жағымсыз кейіпкер екенін дәлелдеді.

Бұйрықтар

Маймонид пен Сефер ха Чинухтың айтуынша, парашада ешқандай мицва жоқ. Төрелік кітабы 46:4-те: «Жүсіп қолымен көздеріңді жауып қояды», – деп оқығанда, Китсур Шульхан Арух кісі өлгенде көзін жабу керек екенін үйреткен. Егер марқұмның баласы болса, Жүсіптің үлгісімен, оның тұңғыш ұлы осы істі жасауы тиіс, тұңғыш ұлға басымдық беріледі.

Литургияда

Құтқарылу мейрамының хагдасы, Седердің магид бөлімінде, Израильдің "Құдайдың сөзімен Мұсырға түсуге мәжбүр болғаны" айтылады, ал кейбір түсіндірмешілер бұл мәлімдемені Жаратılıс кітабының 46:3–4 аяттарындағы Құдайдың Яқупқа берген уәдесіне байланыстырады: "Мұсырға барудан қорқпа, Мен сені сол жерде ұлы ұлт етемін. Мен сенімен бірге Мұсырға түсемін". Содан кейін хагдада Жаратılıс кітабының 47:4 аяты келтіріліп, Израильдің Мұсырға қоныстану үшін емес, тек уақытша тұру үшін барғаны айтылады.

Хафтара

Хафтара – бұл «Пайғамбарлар» (Невиим) кітаптарынан таңдалған мәтін, ол сенбі және мереке күндері Тора оқылғаннан кейін синагогта көпшілік алдында оқылады. Хафтара көбінесе оған дейін оқылған Тора бөлімімен тақырыптық байланысқа ие. «Ваигаш» парашасынан кейін оқылатын нақты мәтін яһуди дініндегі әртүрлі дәстүрлерге байланысты өзгереді. Жалпы алғанда, осы парашаға арналған хафтара – Езекиел кітабының 37:15–28 аяттары.

Қорытынды

Құдайдың сөзі Езекиелге келіп, оған бір таяққа «Яһуда үшін және оның серіктері – Израильдің балалары үшін» деп, екінші таяққа «Жүсіп үшін, Ефремнің таяғы және оның серіктері – Израиль үйінің барлығы үшін» деп жазуды бұйырды. Содан кейін екі таяқты біріктіріп, қолында ұстауды айтты. Егер адамдар одан осы таяқтардың мағынасы туралы сұраса, ол оларға Құдайдың былай дегенін айту керек: «Құдай Жүсіптің таяғын, ол Ефремнің қолында болған, және оның серіктері – Израиль тайпаларын Яһуда таяғымен біріктіріп, Құдайдың қолында бір таяққа айналдырады». Езекиел осы таяқтарды адамдар көруі үшін қолында ұстап, Құдайдың Израиль балаларын барлық елдерден жинап, оларды өз жерлеріне қайтарып, бір ұлт етіп, бір патшаның билігіне біріктіретінін, енді екі ұлт, екі патша болмайтынын айту керек. Олар енді бұзыққа табынып, күнә жасамай, адал өмір сүруі керек. Бірақ Құдай оларды құтқарып, тазартады, оларды Өзінің халқы етеді, ал Өзі олардың Құдайы болады. Дәуіт олардың патшасы болады, олардың бір-ақ бағушысы болады және Құдайдың заңдарын сақтайды. Олар, олардың балалары мен немерелері мәңгіге Жақыпқа Құдай берген жерде тұрады. Олардың әкелері сол жерде тұрған, ал Дәуіт мәңгілік билеушілері болады. Құдай олармен мәңгілік бейбіт келісім шартады, оларды көбейтіп, Өзінің киелі оранын мәңгілік араларында орнатады. Құдайдың мекені олардың үстінде болады, Құдай олардың Құдайы, ал олар Оның халқы болады. Содан кейін елдер Израильдің Құдай тарапынан қасиеттендірілгенін біледі, Құдайдың киелі ораны олардың арасында мәңгілік болып тұрғанда.

Парашахпен байланысы

Параша мен хафтара екеуі де Жақыптың ұрпақтарының қайта қосылуы туралы әңгімелерді баяндайды. Параша мен хафтара Яһуда мен Жүсіптің қарым-қатынасы туралы айтады, парашада олар жеке тұлғалар ретінде, ал хафтарада Яһуда патшалығы мен Израиль патшалығының өкілдері ретінде бейнеленеді.

Ежелгі

Амени жазуы. Мысыр. б.з.д. 20 ғасыр. (аштыққа жауап).

Раби емес ерте кезеңдері

Езекиел – трагедия жазушысы. Exagōgē. Б.з.б. 2 ғасыр. Аударған: Р. Г. Робертсон. "Ескі өсиеттің псевдоэпиграфалары" кітабында: 2-том: "Ескі өсиеттің" кеңейтулері мен аңыздар, даналық және философиялық әдебиет, дұғалар, Збурлар және Одалар, Юдео-эллинистік еңбектердің жоғалған фрагменттері. Джеймс Чарльзворт редакциялаған, 808-бет. Нью-Йорк: "Anchor Bible", 1985 жыл. Филон. Аллегориялық түсіндірме 3.62.177; Қаин мен Абельдің құрбандықтары туралы 11.48; 12.51; Қаиннің ұрпақтары туралы 9.29; Ауыл шаруашылығы туралы 13.57; Тілдердің араласуы туралы 17.80; Ыбрайымның көшіп кетуі туралы 5.21–22; 36.199; 37.203–04; Мұрагер кім? 51.251; Аттардың өзгеруі туралы 31.171; 32.173–74; Түстер туралы 1.17.172; Жүсіп туралы 38–43. Александрия, Египет, біздің заманымыздың 1-ғасырының басында. Мысалы, Филонның еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Чарльз Дьюк Йонг аударған, 70, 100, 134, 179, 241, 255, 272–73, 298, 355–56, 380, 435–58 беттер. Пибоди, Массачусетс: Hendrickson Publishers, 1993 жыл. Иосиф Флавий. Ескіліктер, 2.6.9–2.7.7. Шамамен 93–94 жылдар. Мысалы, Иосифтің еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым. Уильям Уистон аударған, 63–65 беттер. Пибоди, Массачусетс: Hendrickson Publishers, 1987 жыл. Құран 12:80–101. Арабия, 7 ғасыр.

Классикалық раввиндік

Тосефта Берахот 4:18; Сота 10:9. Израиль жері, шамамен 300 жыл. Мысалы, "Тосфета" кітабында: Еврей тілінен аударғанда жаңа кіріспемен. Яков Нойснердің аудармасы, 27, 877 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2002 жыл. Раввин Исмаил Бешалланың Мехильтасы 1–2. Израиль жері, 4 ғасырдың соңы. Мысалы, "Мехильтада, Рабби Исмаилдің айтуынша". Яков Нойснердің аудармасы, 1-том, 130, 136 беттер. Атланта: Scholars Press, 1988 жыл. Сондай-ақ, Раввин Исмаилдің Мехильтасы. Яков З. Лаутербах аударған, 1-том, 122, 128 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1933, қайта басылған 2004 жыл. Иерусалим Талмуды: Эрувин 20б; Мегилла 15б; Евамот 47б; Недарим 20б; Назир 34б; Сота 9а. Тиберия, Израиль жері, шамамен 400 жыл. Мысалы, "Талмуд Йерушальмиде". Редакторлар: Хаим Малиновиц, Исраэль Симха Шорр және Мордехай Маркус, 16, 26, 30, 33, 35–36 томдары. Бруклин: Mesorah Publications, 2012–2017 жылдар. Сондай-ақ, мысалы, "The Jerusalem Talmud: A Translation and Commentary". Редактор: Яков Нойснер, аударғандар: Яков Нойснер, Цвее Захави, Б. Барри Леви және Эдвард Голдман. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2009 жыл. Раввин Симеон Бешалланың Мехильтасы 20:3, 21:1. Израиль жері, 5 ғасыр. Мысалы, "Мехильта де Рабби Шимон бар Йохай". Аударған: Уильям Дэвид Нельсон, 83, 87 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 2006 жыл. Жаратылыс Рабба 25:3; 30:8; 39:12; 40:3, 6; 55:8; 63:3; 79:1; 80:11; 82:4; 84:20; 89:9; 90:1, 6; 93:1–96. Израиль жері, 5 ғасыр. Мысалы, "Мидраш Рабба: Жаратылыс". Аударғандар: Гарри Фридман және Морис Саймон, 1-том, 207, 237, 323, 327, 330, 489 беттер; 2-том, 543, 557, 573, 668, 737, 743, 754, 783, 800–801, 826–827, 831, 857–859, 861–862, 864, 866–871, 873–876, 880, 882–883, 916–921, 923–924, 928, 990 беттер. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл. Леуіліктер Рабба 32:5. Израиль жері, 5 ғасыр. Мысалы, "Мидраш Рабба: Жаратылыс". Аударғандар: Гарри Фридман және Морис Саймон, 187, 414, 452 беттер. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл. Вавилон Талмуды: Берахот 55а–б, 56б, 63б; Песахим 119а; Бейцха 16а; Мегилла 16а–б; Чагига 4б; Назир 3а; 13а–б; Баба Кама 92а; Бава Батра 119б–120а, 123а–24а, 143б; Авода Зара 9б; Чулин 60б; Нида 31а. Сасанидтер империясы, 6 ғасыр. Мысалы, "Талмуд Бавли". Редакторлар: Исраил Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус, 72 том. Бруклин: Mesorah Pubs., 2006 жыл. Естер Рабба 7:20. 5–11 ғасырлар. Мысалы, "Мидраш Рабба: Естер". Аударған: Морис Саймон, 9-том, 103 бет. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл. Сүлейменнің Әндері Рабба 1:56; 4:25; 6:20. 6–7 ғасырлар. Мысалы, "Мидраш Рабба: Әндер". Аударған: Морис Саймон, 9-том, 55, 78, 219, 265 беттер. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл. Рут Рабба 4:1. 6–7 ғасырлар. Мысалы, "Мидраш Рабба: Рут". Аударған: Л. Рабиновиц, 8-том, 19, 49 беттер. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл. Уағыздаушы Рабба 7:6, 33; 9:12. 6–8 ғасырлар. Мысалы, "Мидраш Рабба: Естер". Аударған: Морис Саймон, 8-том, 175, 205, 243–244, 251, 256 беттер. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл.

Орта ғасырлар

Раввин Натанның 41 жастағы Авоты. 700–900 жылдары шамамен. Мысалы, "Рабби Натанның айтуынша, аталар" кітабында. Джуда Голдин аударған, 172-бет. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1955. Раввин Натанның "Аталар" кітабы: Талдаулық аударма және түсіндірме. Яков Неуснер аударған, 256-бет. Атланта: Scholars Press, 1986. Ескі өсиет Рабба 1:13; 8:4. Израиль жері, 9 ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Ескі өсиет. Гарри Фридман мен Морис Саймон аударған, 14, 27, 150–52-беттер. Лондон: Soncino Press, 1939. Шығу Рабба 3:3, 4, 8; 15:16; 18:8; 40:4. 10 ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Ескі өсиет. Гарри Фридман мен Морис Саймон аударған, 5, 9, 56, 61, 63, 68, 177, 180, 225, 454, 464–65-беттер. Лондон: Soncino Press, 1939. Тана Девей Элияху. Седер Элияху Рабба 24. 10 ғасыр. Мысалы, "Тана Дебе Элияху: Элиях мектебінің дәстүрі" кітабында. Уильям Г. Брауд пен Израиль Дж. Капштейн аударған, 285-бет. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1981. Раши. Түсіндірме. Жаратылыс 44–47. Трой, Франция, 11 ғасырдың аяғы. Мысалы, Раши. Тора: Рашидің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және ашықталған. Йисраэль Иссер Зви Герцег аударған және түсіндірген, 1-том, 493–520-беттер. Бруклин: Mesorah Publications, 1995. Рашбам. Тораға түсініктеме. Троя, 12 ғасырдың басында. Мысалы, Раввин Сэмюэл Бен Мейрдің "Жаратылысқа түсініктемесі: Аннотацияланған аударма" еңбегінде. Мартин И. Локшин аударған, 310–30-беттер. Льюистон, Нью-Йорк: Edwin Mellen Press, 1989. Сандар Рабба 3:8; 8:4; 12:2; 13:3, 20; 14:7, 8, 12; 19:3; 22:8. 12 ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Сандар. Юда Дж. Слотки аударған, 5-том, 40, 49, 83, 213, 217, 450-беттер; 6-том, 506–08, 551, 599, 602–03, 623, 750, 834-беттер. Лондон: Soncino Press, 1939. Ыбраһим ибн Эзра. Тораға түсініктеме. 12 ғасырдың ортасы. Мысалы, Ибн Эзраның "Бес кітапқа түсініктемесі: Жаратылыс (Берешит)". Х. Норман Стрикман мен Артур М. Сильвер аударған және түсіндірген, 396–410-беттер. Нью-Йорк: Menorah Publishing Company, 1988. Маймонид. "Ақылға сыймағандарға арналған нұсқаулық", 1-бөлім, 18, 27–28, 45, 70 тараулар; 2-бөлім, 45, 48 тараулар; 3-бөлім, 38, 46 тараулар. Каир, Мысыр, 1190 жыл. Мысалы, Мұса Маймонидте. "Ақылға сыймағандарға арналған нұсқаулық". Майкл Фридландер аударған, 27, 36, 38, 58, 107, 235–36, 243, 250, 340, 359-беттер. Нью-Йорк: Dover Publications, 1956. Езекия бин Маноах. Хизкуни. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Хизкияһу бен Маноах. Хизкуни: Тораға түсініктеме. Элияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 310–23-беттер. Иерусалим: Ktav Publishers, 2013. Нахманид. Тораға түсініктеме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Рамбан (Нахманид): Тораға түсініктеме: Жаратылыс. Чарльз Б. Шавель аударған, 1-том, 529–67-беттер. Нью-Йорк: Shilo Publishing House, 1971. Зохар 1:93б, 119а, 149б, 153б, 180б, 197а, 205а–211б, 216б, 222а, 226а; 2:4б, 16б, 53а, 85а; 3:206а. Испания, 13 ғасырдың аяғы. Мысалы, "Зохар" кітабында. Гарри Сперлинг пен Морис Саймон аударған. 5 томдық. Лондон: Soncino Press, 1934 жыл. Ысақ бен Мұса Арама. Акедат Ицхак (Исақты байлау). 15 ғасырдың аяғы. Мысалы, Ицхак Арама. Акейдат Ицхақ: Раввин Ицхақ Араманың Тораға түсіндірмесі. Элияху Мунк аударған және қысқарған, 1-том, 270–76-беттер. Нью-Йорк, Lambda Publishers, 2001 жыл.

Қазіргі заманғы

Исаак Абраванель. Тораға түсініктеме. Италия, 1492–1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға қатысты таңдалған түсініктемелер: 1-том: Береиш/Жаратылыс. Израиль Лазардың аудармасы мен түсіндірмесі, 353–96 беттер. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Обадия бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Рафаэль Пелковиц аударған және түсіндірген, 240–55 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1997 жыл. Моше Альшич. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жыл. Мысалы, Моше Альшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 1-том, 294–312 беттер. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2000 жыл. Авраам Ехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Ханукат Хатора" деп жинақталған. Ханох Хенох Эрзонның редакциясы. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Ехошуа Хешел. Ханукас Хатора: Рав Авраам Ехошуа Хешелдің Чумаш туралы мистикалық түсініктері. Авраам Перец Фридман аударған, 99–105 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2004 жыл. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Хайим бен Аттар. Ор Хахаим: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 1-том, 354–82 беттер. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 432–50 беттер. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012 жыл. Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Эмет. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Эметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 67–72 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998 жыл. 2012 жылы қайта басылған. Александр Алан Штайнбах. "Димаштық патшайым: Жастарға арналған 54 әңгіме", 33–35 беттер. Нью-Йорк: Бехманның еврей кітап үйі, 1936 жыл. Томас Манн. Жүсіп пен оның ағалары. Джон Вудстың аудармасы, 257, 274–75, 464, 541–42, 547, 568–69, 663, 668, 672, 717–18, 722, 758, 788, 792–94, 796–97, 803–04, 852–53, 859, 878, 881, 886, 923, 1373–447 беттер. Нью-Йорк: Альфред А. Кнопф, 2005 жыл. Бастапқыда "Жозеф пен оның бауырлары" деп жарияланды. Стокгольм: Берман Фишер баспасы, 1943 жыл. Уолтер Оренштейн мен Герц Франкель. Тора мен дәстүр: Яһуди жастарына арналған Киелі кітап оқу құралы: І том: Береиш, 122–33 беттер. Нью-Йорк: "Еврей баспасы", 1964 жыл. Герхард фон Рад. "Жүсіптің баяны және ежелгі даналық". The Problem of the Hexateuch and Other Essays, 292–300 беттер. Нью-Йорк: МакГроу Хилл кітап компаниясы, 1966 жыл. LCCN 66 11432. Дональд Б. Редфорд. Жүсіп туралы Киелі кітаптағы оқиғаларды зерттеу (Жаратылыс 37–50). Бостон: Брилл баспасы, 1970 жыл. Джордж У. Коутс. "Жүсіптің тарихы мен даналығы: қайта бағалау". Catholic Biblical Quarterly, 35-том (1973): 285–97 беттер. Эрик И. Ловентал. Жаратылыс кітабындағы Жүсіп туралы әңгіме, 96–131 беттер. КТАВ, 1973 жыл. Джордж У. Коутс. "Жаратылыс 37–50-де редакциялық бірлік". Journal of Biblical Literature, 93-том (1974): 15–21 беттер. Дональд А. Сейболд. "Жозефтің баяндауындағы парадокс пен симметрия". "Кітапшадағы оқиғалар". Кеннет Р.Р.Грос Луис, Джеймс С.Акерман және Тейер С.Варшоумен бірге, 59–73 беттер. Нэшвилл: Абингдон баспасы, 1974 жыл. Джордж У. Коутс. Қанаханнан Мысырға дейін: Жүсіп туралы оқиғаның құрылымдық және теологиялық контексі. Вашингтон, Д.С.: Католиктік Киелі кітап қауымдастығы, 1976 жыл. Шон М. Уорнер. "Патриархтар және Киелі кітапқа жатпайтын көздер". Journal for the Study of the Old Testament, 1-том, 2-саны (1976 жылғы маусым): 50–61 беттер. Дж. Максвелл Миллер. "Патриархтар және Киелі кітапқа қатысты емес көздер: жауап". Journal for the Study of the Old Testament, 1-том, 2-саны (1976 жылғы маусым): 62–66 беттер. Питер Д. Мискалл. "Жақып пен Жүсіптің оқиғалары аналогия ретінде". Journal for the Study of the Old Testament, 3-том, 6-шы нөмір (1978 жылғы сәуір айы): 28–40 беттер. Иван Кейн. "Жүсіптің баяндауындағы сандар". Иудей өркениеті: очерктер мен зерттеулер: 1-том. Рональд Брауннердің редакторы, 3–17 беттер. Филадельфия: Реконструкциялық раввиндер колледжі, 1979 жыл. Роберт Альтер. "Жүсіп пен оның бауырлары". Комментарий (1980 жылғы қараша). Нехама Лейбовиц. "Берешиттегі зерттеулер" (Жаратылыс), 483–529 беттер. Иерусалим: Дүниежүзілік сионисттік ұйым, 1981 жыл. "Жеті апталық параша" журналында "Жаңа зерттеулер" деп қайта басылды. Ламбда баспасы, 2010 жыл. Уолтер Брюггеман. Жаратылыс: Түсіндірме: "Білім беру мен уағыздау үшін Киелі кітап түсініктемесі", 335–58 беттер. Атланта: Джон Нокс баспасы, 1982 жыл. Роберт Сакс. "Арыстан мен есек: Жаратылыс кітабына түсініктеме (44–50 тараулар)". Түсіндірме: Саяси философия журналы, 12-том, 2 және 3-нөмірлер (1984 жылғы мамыр және қыркүйек айлары): 141–92 беттер. Пинхас Х. Пели. "Тора сегодня: Жазбалармен қайтадан кездесу", 45–48 беттер. Вашингтон, Д.С.: B'nai B'rith Books, 1987 жыл. Нахум М. Сарна. The JPS Torah Commentary: Genesis: The Traditional Hebrew Text with the New JPS Translation, 306–23, 411 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1989 жыл. Лоуренс М. Уиллс. "Шет ел патшасының сарайындағы яһуди: ежелгі яһуди сарай аңыздары". Fortress Press, 1990 жыл. Фредерик Бюхнер. "Күлкінің ұлы", 220, 260–74 беттер. Нью-Йорк: HarperSanFrancisco, 1993 жыл. Леон Р. Касс. "Ассимиляцияға қарсы бөліну, Аарон Уилдавски бойынша: ассимиляциялануға немесе бөлек болуға?". Комментарий (1993 жылғы 1 қыркүйек). Аарон Уилдавски. Ассимиляцияға қарсы бөліну: Жүсіп әкімшісі және Киелі кітаптағы Израильдегі діннің саясаты. Нью-Брансуик, Нью-Джерси: Transaction Publishers, 1993 жыл. Джудит С. Антонелли. "Серах: Ашердің қызы". "Құдайдың бейнесінде: Тораға феминистік түсініктеме", 123–26 беттер. Нортвейл, Нью-Джерси: Джейсон Аронсон, 1995 жыл. Наоми Х. Розенблатт және Джошуа Хорвиц. "Пайғамбарлармен күресу: Жаратылыс бізге рухани сәйкестігіміз, сексуалдығымыз және жеке қарым-қатынастарымыз туралы не үйретеді", 363–75 беттер. Delacorte Press, 1995 жыл. Авива Готтлиб Зорнберг. "Күштің бастауы: Жаратылыс туралы ойлар", 314–51 беттер. Нью-Йорк: Image Books/Doubelday, 1995 жыл. Эллен Франкель. "Мириамның бес кітабы: Тораға әйелдің түсініктемесі", 84–86 беттер. Нью-Йорк: G. P. Putnam's Sons, 1996 жыл. В. Гүнтер Плаут. "Хафтара түсініктемесі", 108–14 беттер. Нью-Йорк: UAHC Press, 1996 жыл. Сорель Голдберг Лоэб және Барбара Байндер Кадден. "Тораны оқыту: түсініктер мен іс-шаралар қоймасы", 71–76 беттер. Денвер: A. R. E. Publishing, 1997 жыл. Сьюзан Фримен. "Яһудилік құндылықтарды оқыту: Киелі көздер және өнерлік іс-шаралар", 26–38, 165–78, 241–54 беттер. Спрингфилд, Нью-Джерси: A. R. E. Publishing, 1999 жыл. (Жаратылыс 45:1–7, 21–23). Эрика Браун. "Шет елдер арасындағы жат сөздер: Фараонмен Жақыптың кездесуі". "Аналардың Торасы: классикалық яһуди мәтіндерін оқыған заманауи яһуди әйелдері". Ора Вискинд Элпер және Сьюзан Хенделманның редакторы, 244–61 беттер. Нью-Йорк және Иерусалим: Urim Publications, 2000 жыл. (Жаратылыс 47:7–10). Израиль Финкельштейн және Нил Ашер Сильберман. "Патриархтарды іздеу". "Библия ашылды: ежелгі Израильдің археологиясының жаңа көрінісі және оның Киелі кітаптарының шығу тегі", 27–47 беттер. Нью-Йорк: The Free Press, 2001 жыл. Лейни Блум Коган және Джуди Вейсс. "Хафтараны оқыту: фон, түсініктер және стратегиялар", 470–77 беттер. Денвер: A. R. E. Publishing, 2002 жыл. Майкл Фишбейн. "JPS Библиялық түсініктемесі: Хафтарот", 71–75 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 2002 жыл. Леон Р. Касс. "Даналықтың бастауы: Жаратылысты оқу", 593–615 беттер. Нью-Йорк: Free Press, 2003 жыл. Роберт Альтер. "Мұсаның бес кітабы: түсініктемелермен аударма", 256–76 беттер. Нью-Йорк: W. W. Norton & Co., 2004 жыл. Джон Левенсон. "Жаратылыс". "Еврей зерттеу Библиясы". Адель Берлин және Марк Зви Бретлердің редакторы, 88–94 беттер. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы, 2004 жыл. Джон Ван Сетерс. "Жүсіптің оқиғасы: кейбір негізгі байқаулар". "Мысыр, Израиль және ежелгі Жерорта теңізі...