Кіріспе

Қызметтік мойындық немесе шынжыр – Орта ғасырдан бастап Еуропада, әдетте алтыннан жасалған, лауазымның белгісі немесе адалдықтың нышаны ретінде тағылатын мойындық немесе ауыр шынжыр. Ең ежелгі және белгілі ливреялық мойындықтардың бірі – Англияда 14 ғасырдан бері үздіксіз қолданылып келе жатқан Эсс мойындығы.

Шығу тегі

Орта ғасырларда ливреяның түрлі формалары достар, қызметшілер және саяси жақтастар арқылы билеуші тұлғаға адалдықты білдіру үшін қолданылған. Әдетте, құнды металдан жасалған жаға – бұл ливреяның ең танымал түрі болған, оны көбінесе ең жақын немесе маңызды серіктестеріне сыйлаған, бірақ ерте кезеңде ливрея белгілері, киім және басқа да нысандардың жалпы құбылысынан бөлек қарастырылмауы керек. Жағаға ливреяның қандай тұлғаға қатысты екенін көрсететін белгі немесе әшекей ілінген, ол замандастар үшін ансамбльдің ең маңызды бөлігі саналған. Алтын жағалар да киілген, бірақ олар ливреямен байланысты болмаған. Ливреялық жағалар алғаш рет 14 ғасырда тіркелген. 1378 жылы Франция королі Карл V өзінің камерагері Джеффри де Белльвильге барлық тойларда және басқосуларда Коссе де Женесте немесе Брумкод жағасын тағу құқығын берді. Бұл жаға ағылшын патшалары тарапынан да қабылданып, киілді, Карл VI Ричард II және оның үш інісіне осындай жағалар жіберді. Ол "женет" белгілерін одан да кеңірек таратса да, жылына жиырмаға жуық жаға ғана таралды, және ол жартылай рыцарлық орденнің белгісі ретінде қарастырылды, бірақ мұндай орден ресми түрде құрылмаған. Эсс жағасы одан бұрын, Джон Гонттың сыйлағандығы туралы жазылған, және Розалар соғысы кезінде Ланкастер үйі оны қолданып келді. Бұл француздық үлгідегі жаға – зергерлік бұйымдармен байланысқан қоралар жұптарынан құралған тізбек, Ричард II-нің Уилтон диптихіндегі портретінде көрінеді, оның астында Ричардтың ақ елік әшекейі ілінген (Бейірімді ертіп жүретін періштелер де Ричардтың ливрея белгілерін киеді). Генрих IV осы жағаны таққа отыру жолында киген. 1394 жылы Англия Парламентінің отырысында Ричард ФицАлан, 11-ші Арундел графының Ричард II-ге қарсы шағымдары тіркелді, оның бірі – патшаның ағасы Джон Гонт, Ланкастер герцогының ливреялық жағасын киіп жүргені және патшаның соңынан ерген адамдардың сол ливреяны кигені болды. Патша оған өзінің ағасы герцогтың Испаниядан оралғаннан кейін (1389 жылы) жағаны мойнынан алып, өзіне кигізгенін, осы жағаны олардың арасындағы жақсы және шынайы махаббаттың белгісі ретінде киетінін және қолданатынын, тіпті ол басқа ағаларының ливреяларын кигендей деп жауап берді. Франция королі, королева Анна және Йорк пен Ланкастер герцогтерінің ливреялық жағалары корольдік заттар мен зергерлік бұйымдардың тізімінде көрсетілген, олар Генрих IV-тің билікке келген жылдың бірінші жылы патшаның қолына тиді. Тізімде королева Аннаның жағасы жемшөппен безендірілген розмарин бұтақтарынан жасалғаны көрсетілген. Йорк жағасында бүркіттер мен кісендер болса, Ланкастер жағасы герцогтің ұлы Генрих Болингброк (Генрих IV) граф, герцог және патша ретінде қолданған Эсс жағасы болды.

Эсс жағасы

Бұл атақты ливреялық жаға, ешқашан қолданыстан шықпаған, көптеген түрлерге ие. Оның "S" әріптері кейде тізбектей біріктірілсе, ал ерте үлгілерінде, жартылай шеңбер пішіндес белдік жағасының әшекейлік бөліктері ретінде кездеседі. Осы жағаны бейнелеген ең көне ескерткіш – 1371 жылы қайтыс болған сэр Джон Суинфордтың Спраттон шіркеуіндегі мүрдесі. Суинфорд Джон Гонттың ізбасары болған, ал оның қайтысы Генрих IV-нің "Soverayne" деген ұранын немесе "сөзін" білдіретін "S" әріптерін ойлап тапқандығы туралы теорияны жоққа шығарады. Бұл әріптердің шығу тегі туралы көптеген түсіндірулер бар, бірақ ешқайсысы нақтыланбаған: мысалы, "Souvent me souvien" ("Мен туралы жиі ойлаңыз"). Генрих IV, оның ұлы (Генрих V) және немересі (Генрих VI) билік еткен кезде "S" әріптерінен жасалған жаға Ланкастер үйі мен партиясының патшалық белгісі болды, ал ақ құтан, Дунстабл құтан зергерлік бұйымында көрсетілгендей, әдетте оның әшекейі болып табылды. Генрих VI-ның бірінде "S" әріпі француздық құрылғының сыпыртқысына қосылып, корольдің екі елге деген талабын символдады. Йорк әулетінің корольдері мен олардың жақтастары күн мен гүлден жасалған Йорк жағасын тақты, оған Марттың ақ арыстаны, Клэр бұқасы немесе Ричардтың ақ шошқасы әшекей ретінде ілінген. Генрих VIII "S" әріптерінен жасалған жағаны қайта әкелді, одан қорғағыш мұнара немесе Тюдор гүлі ілінген, бірақ оның Антикварлар қоғамындағы портретінде, ол түйіндермен кезектесетін "rose en soleil" гүлдерін киген, ал оның ұлы (кейін Эдуард VI) қызыл және ақ гүлдерден жасалған жаға таққан. Ол министрлерге және сарайдағыларға сыйға берілді, және Елизавета I тұсында кеңсе таңбасына айналды. Қазіргі заманда "S" әріптерінен жасалған жаға тек мемлекеттік шараларда ғана корольдер мен герб иелері, Лорд-бас судья және герб сержанттары киеді. Виктория дәуірінің антикварлары "SS жағасы" деген терминді қалайтын. Екінші дүниежүзілік соғыстан бері "SS" әдетте "Schutzstaffel"мен байланысты болғандықтан, бұл термин нацистік коннотациясының салдарынан сирек қолданылады.

Жеке жағалар

Бұл патшалық жағалардан өзге, 14- мен 15-ғасырларда көптеген жекелеген белгілер кездеседі. Мильденхоллдағы ескерткіш мыс мүсінінде тақпен оралып тұрған иттің немесе қасқырдың белгісі, кесілген бұтақ немесе қираған таяқ сияқты шеттері бар жағаға ілінген. Маркенфилдтік Томас (шамамен 1415 ж. қайтыс болған) Рипон қаласындағы мүсінінде саябақтағы бұғының белгісі бар ерекше жаға киген, ал Томас де Беркли, 5-ші Беркли бароны (1417 ж. қайтыс болған) Беркли әулетінің геральдикалық белгісі – су перілерімен әшекейленген жаға тағады.

Қайта өрлеу дәуірінің тізбектері

Ренессанс дәуірінде алтын шынжырлар көбінесе жағаларды ығыстырып шығарды, ал сый берушінің портреттік миниатюрасы бұрынғы символдық белгілерді алмастырды, бірақ миниатюралар салынған "сурет қораптары" аса әсем әшекей бұйымдары болуы мүмкін еді. Елизавета дәуірінің суретшісі Николас Хиллиард – алтын шебері де, миниатюра шебері де болғандықтан, Англияның Елизавета I-і сарайдағы адамына сыйға берген "Армада зердесі" сияқты туындыларды жасады. Ратланд графы Данияға жасаған елшілік сапарынан оралғанда, оның серіктерінің он алтысына Англияның Джеймс I-нің суреті бар алтын шынжырлар сыйланды, ал қалғандары тек сурет алды. XVI ғасырда жағалар нақты лауазымның немесе орденнің белгісі болды және одан әрі солай сақталды.

Майорлық жағалар

Көптеген ағылшын, уэльстік және ирландтық мэрлер, сондай-ақ шотландтық провосттар қызметтік алқа/тізбек тағады, ал жаңа муниципалитеттер үшін олардың жаңалары да жасалады. Мэрдің немесе провосттың жұбайының нұсқасы одан да кішкентай болуы мүмкін. Бұл киімдер ресми міндеттерді орындағанда күнделікті киім үстінен тағылады. Британдық дәстүрге сәйкес, Канада, Австралия және Жаңа Зеландияның көптеген мэрлері де қызметтік тізбектер тағады. Бұл әдет 1808 жылы Германияға (бастапқыда тек Пруссияға), 1852 жылы корольдік бұйрық бойынша Нидерландыға, ал 1950 жылы Осло мэрі сыйлық ретінде алғаннан кейін Норвегияға тарады. Қазіргі таңда Норвегия мэрлерінің көпшілігінде мэрлік тізбектер бар. Қазіргі заманғы мэрлік тізбектердің дизайны Лондонның Лорд-мэрі киген Ессестің ежелгі алтын жағасын еске түсіреді, ол 1545 жылы қайтыс болған сэр Джон Элейн өсиетімен ізбасарларына қалдырылған және 1607 жылы оған үлкен әшекейлі медальон қосылған.

Аттылық ордендерінің алқалары

Түрлі құрылғылардың жағаларын кейбір еуропалық рыцарлық ордендерінің мүшелері киеді. Бұл әдетті Бургундия герцогы Филипп III бастады, ол өзінің Алтын жүнді орденінің рыцарьларына алтын жүнді белгісін, қыш, болат және ұшқындардан жасалған жағаға іліп берді. Осы жаңа үрдіске сәйкес, 1469 жылы Франция патшасы Людовик XI өзінің Әулие Михаил орденін құрғанда, рыцарьларға тізбекпен байланысқан моллюска қабықтарынан жасалған жағалар тартты. Шарль VIII тізбекті екі еселендірді, ал орден 1830 жылы таратылғанға дейін үлгісі басқа өзгерістерге де ұшырады. 18-шы ғасырдың соңында еуропалық ордендердің көпшілігі тек бір дәрежеге ие болды – рыцарь дәрежесі, және олар әдетте жаға тартса да, крест немесе белгі енді мойынға немесе оң иыққа тағылатын бауға бекітілді. Ордендер демократияланғанда бірнеше дәрежелер енгізілді және тек ең жоғары дәрежелі – Ұлы қолбасшылар немесе Ұлы крест иелері ғана жаға киді. Нидерланды ешқашан жаға тартқан емес, бірақ бірнеше бельгиялық, көптеген австриялық және пруссиялық ордендер, сондай-ақ бірнеше португалиялық ордендерде жағалар болды. Португалияда осы рыцарлық ордендердің барлық мүшелері жаға киеді, бірақ Ұлы кресттердің жағалары әлдеқайда әсем болды. Англияда Генрих VIII билік құрғанға дейін ең көне рыцарлық орден – Жартер орденінің жағасы болған жоқ. Бірақ Тюдор патшасы континенттік монархтармен барлық жағынан тең болуға тырысты, және қазіргі Жартер орденінің жағасы, алтын түйіндерімен және қызыл раушан гүлдеріне ендірілген ақ раушан гүлдерімен, Тюдор дәуірінде пайда болды. Британдық ордендердің көпшілігінің рыцарьлары арнайы жағдайларда киетін жағалары бар, бірақ рыцарь-бакалаврлар немесе Ардақты қызмет ордені, Ардагерлік ордені, Құрмет серіктері ордені және Императорлық қызмет ордені сияқты ордендердің иелерінде жаға жоқ. Корольдік Виктория тізбегі – жаға және басқа белгілер жоқ. Францияда император Наполеон I өзінің Легион құрметі орденіндегі ең жоғары дәреже ретінде «Ұлы бүркіт» жағасын енгізді. Ол оның құлауынан аман қалмады. Кейде жаға орденнің Ұлы шеберінің лауазымдық белгісі болып табылады; сондықтан француз президенті Легион құрметі орденінің жағасын киеді. Бразилия сияқты басқа елдерде жаға Ұлы кресттен жоғары дәреже саналады және ол президентке және шетелдік мемлекет басшыларына арналған.

Фримасондық алқалар

Жағалардың да еркін зияткерлікте (масондық та) ұзақ тарихы бар. Жағаларды көбінесе жоғары шенді офицерлер киеді. Көптеген Ұлы Ложа офицерлері өз шенінің белгісі ретінде жаға киеді. Тарихта, мұндай жағалардың көптегені алтынмен және құнды әшекей тастармен әшекейленгендіктен өте құнды болған. Жағалар масондық Ұлы Ложалар арасында кең түрленеді. Англия Ұлы Ложасының қарауындағы Ложалардың дизайны біркелкі болса, АҚШ-тағы Ұлы Ложалардың дизайны әртүрлі, кейбіреулері бархатқа бекітілген металл тізбектерден, ал енді біреулері бархаттан жасалған және алтын мен күміс жіптермен кестеленген жағаларды қолданады. Бүгінде ағылшын Ложа офицерлері өз шенінің қарапайым әшекейін ілген мата жаға киеді. Әрбір әшекей ол иеленген дағдыны немесе жақсылықты көрсетеді және Масондық бауырларын оқытады. Кейбір юрисдикцияларда, бұл әшекейлер 100 жылдан кішігірім Шебер немесе Көк Ложалар үшін күміспен қапталған, ал 100 жылдан астам тарихы бар Ложалар үшін алтынмен қапталған. Жағалар әдетте иыққа салынып, кеудеге түседі және кеуде ортасындағы нүктеде аяқталады.