Кіріспе

АИТВ-қа байланысты нейрокогнитивтік бұзылыстар (НҚБ) – АИТВ инфекциясы және ЖҚТБ-мен байланысты неврологиялық бұзылыстар. Бұл, иммуножеткіліксіздік ауыр болған кезде, АИТВ жұқтырған адамдарда есте сақтау, танымдық қабілеттер, мінез-құлық және қозғалыс функциясының прогрессивті түрде нашарлау синдромы. НҚБ – әртүрлі ауырлық деңгейлеріндегі неврологиялық ауруларды қамтиды. АИТВ-қа байланысты нейрокогнитивтік бұзылыстар АИТВ инфекциясының салдарынан туындайтын метаболикалық энцефалопатиямен байланысты және макрофагтар мен микроглияның иммундық белсенділігімен күшейеді. Бұл жасушалар АИТВ-мен белсенді жұғады және иесінің де, вирустың да нейротоксиндерін бөліп шығарады. АИТВ-мен байланысты деменцияның (АБД) ең маңызды белгілері – когнитивтік бұзылыстар, моторикалық дисфункция, сөйлеу қиындықтары және мінез-құлықтың өзгеруі. Танымдық бұзылыстар ақыл-ойдың баяулауымен, есте сақтау қабілетінің нашарлауымен және концентрацияның төмендеуімен сипатталады. Моторлық симптомдарға ұсақ моториканың жоғалуы, осыған байланысты ұқыпсыздық, тепе-теңдіктің нашарлауы және дірілдер жатады. Мінез-құлық өзгерістеріне әлеусіздік, шаршағыштық, эмоционалдық жауап берудің және спонтандықтың төмендеуі кіреді. Гистопатологиялық тұрғыдан, бұл орталық жүйке жүйесіне (ОЖЖ) моноциттер мен макрофагтардың енуі, глиоз, миелин қабығының ағаруы, дендриттік процестердің бұрмалануы және нейрондардың жоғалуы арқылы анықталады. АБД әдетте АИТВ инфекциясының бірнеше жылдан кейін пайда болады және CD4+ T-жасушаларының төмен деңгейімен және плазмадағы вирустық жүктеменің жоғары болуымен байланысты. Кейде бұл ЖҚТБ-ның алғашқы белгісі ретінде көрінеді. Батыс елдерінде таралушылығы 10-24% аралығында, ал Үндістанда инфекциялардың 1-2% ғана құрайды. Жоғары белсенді антиретровирустық терапияның (ЖБАРТ) енгізілуімен дамыған елдерде АБД-нің жиілігі азайды, бірақ таралушылығы артып келеді. Бұзылудың ауырлығы пациент ЖБАРТ немесе монотерапиямен емделіп жатыр ма, жоқ па, соған байланысты әртүрлі салаларда өзгереді. Зерттеулер пациенттерде фронтостриаттық тізбектердің, соның ішінде байланысты парлы аймақтардың дисфункциясына сәйкес келетін когнитивтік жетіспеушіліктер бар екенін көрсетті, соңғысы визуалды-пространдық функциядағы байқалатын жетіспеушіліктерді түсіндіруі мүмкін. Когнитивтік бұзылулармен қатар, психологиялық дисфункция да байқалады. Мысалы, АИТВ жұқтырған науқастарда клиникалық депрессия және алекситимия, яғни өз эмоцияларын өңдеу немесе тану қиындықтары жиі кездеседі. Комбинациялық антиретровирустық терапиясыз когнитивтік бұзылулар АИТВ инфекциясының кезеңдерімен бірге күшейеді. АИТВ жұқтырған науқастардың ерте кезеңдерінде концентрация және назар аударуда жеңіл қиындықтар байқалады. АИТВ-қа байланысты деменцияның қанағаттанарлықсыз жағдайында сөйлеудің баяулауы, моторикалық дисфункция және ойлау мен мінез-құлықтың бұзылуы байқалады. АИТВ ақуызы gp120 мидағы шектеулі жасушаларды жаңа жүйке жасушаларын өндіруден тоқтатады. Нейрондық жасушаларда АИТВ gp120 митохондриялық өлім ақуыздарын, мысалы, каспаздарды индукциялайды, бұл өлім рецепторы Fas-тың жоғарылауына ықпал етеді және апоптозға әкелуі мүмкін.

АИТВ-тің тікелей әсері

АИТВ инфекциясының бастапқы кезеңдерінде миға еніп сіңеді. АИТВ миға "Трояндық ат" механизмі арқылы енетіні болжанады. Қан-ми тосқауылы (ҚМТ) әдетте бөгде заттардың өтуіне кедері келтіретін қорғаныс механизмі болып табылады; АИТВ-тың ҚМТ-ны бұзуы инфекцияның прогрессиясына әкеледі. Вирус миға қанмен қамтамасыз ететін иммундық жасушаларды алмастыру үшін ҚМТ арқылы өтетін инфекцияланған жасушалар арқылы өте алады. Инфекцияланған иммундық жасушалар инфекцияланбаған жасушаларға қарағанда тіндерге оңайрақ миграциялай алады. Инфекцияланған микроглия вирустың көбеюіне себеп болады. Микроглияның белсенділігі инфекцияны жақын жердегі жасушаларға таратуға қатысатын нейропатогенез процесін күшейтеді. Инфекцияға шалдығуы мүмкін басқа жасушалар – астроциттер, олар жасушалық дисфункцияны және апоптозды тудырады, бұл қан-ми тосқауылын одан әрі әлсіретеді. Уытты әсерлер жарықшалық байланысқа тәуелді механизм арқылы таралады.

Мидың зақымдалған аймақтары

АИТВ мидың негізінен қабықша асты және алдыңғы-жолақты аймақтарындағы патологиялық өзгерістермен байланысты, оның ішінде базальды ганглиялар, терең ақ зат және гиппокамп аймақтары. ВИЧ жұқтырған пациенттердің нейробейнелеу зерттеулері алдыңғы ақ затта айқын көлемнің азаюын көрсетсе, қабықша астында базальды ганглияларда, әсіресе путаменде гипертрофия байқалады. Сонымен қатар, кейбір зерттеулердің нәтижелері тіпті симптомсыз ВИЧ жұқтырған науқастарда және тұрақты ем алудағы науқастарда да қабықшалық және қабықша асты аймақтарында ми көлемінің азаюын көрсетеді. Ми көлемі аурудың ұзақтығымен және CD4 ең төменгі көрсеткішімен байланысты факторларға тәуелді; созылмалы ВИЧ инфекциясының ұзақ тарихы және CD4 ең төменгі көрсеткішінің жоғары деңгейде төмендеуі бар науқастарда ми атрофиясы күшейеді. CD4 лимфоциттерінің саны ми тінінің жоғалу деңгейімен де байланысты. Плазмадағы ВИЧ РНК сияқты қазіргі факторлар да ми көлемімен байланысты екені анықталды, әсіресе базальды ганглиялар көлеміне қатысты. Мидегі кортикальды сұр заттың олигодендроциттері мен нейрондарының жоғалуы симптомдарға да себеп болуы мүмкін. Мидағы өзгерістер дамып, симптомсыз жүруі мүмкін, яғни функцияға минималдық әсер етеді, бұл ВИЧ-қа байланысты нейрокогнитивтік бұзылыстарды ерте сатыда диагностикалауды қиындатады.

Диагностикалық критерийлер

Танымдық функцияның кем дегенде екі саласында (мысалы, есте сақтау, назар) айқын жетіспеушілік байқалады: әдетте, бұл жетіспеушілік бірнеше салаға таралады, әсіресе жаңа білімді игеру, ақпаратты өңдеу және назар шоғырландыруда. Танымдық бұзылу медициналық тарих, психикалық күйді тексеру немесе нейропсихологиялық тестілеу арқылы анықталады. 1-ші тармақ бойынша анықталған танымдық бұзылулар күнделікті өмірге елеулі кедергі келтіреді. 1-ші тармақта анықталған танымдық бұзылулар кем дегенде бір айға созылады. 1-ші тармақта анықталған танымдық бұзылулар делирийдің белгілеріне сәйкес келмейді, ал егер делирий болса, деменция диагнозы делирий болмаған кезде қойылған. Деменцияны түсіндіре алатын басқа, бұрыннан бар себептердің (мысалы, басқа ЦНС инфекциясы, ЦНС ісігі, ми қан тамырлары ауруы, бұрыннан бар неврологиялық ауру, ЦНС бұзылуымен үйлесетін ауыр заттарды қолдану) ешқандай дәлелі жоқ. Бұзылудың прогрессиясы әртүрлі болуы мүмкін, бірақ ол ауыр асқыну ретінде қарастырылады және емделмесе, өлімге алып соғуы мүмкін. Диагнозды неврологтар қояды, олар басқа диагноздарды мұқият жоққа шығарады. Бұл үшін жан-жақты неврологиялық тексеру, мидің сканері (МРТ немесе КТ) және ми-жұлын сұйықтығын бағалау үшін омыртқа пункциясы қажет. Диагнозды растайтын жеке тест жоқ, бірақ тәжірибелі мамандар жасағанда, ауру тарихының, зертханалық нәтижелердің және тексерулердің жиынтығы диагнозды сенімді түрде анықтай алады. Мидағы вирус мөлшері деменцияның ауырлығымен тікелей байланысты емес, бұл HAD көрінісінде екіншілік механизмдердің де маңызды екенін көрсетеді.

Нейросуретке түсіру зерттеулері

Мелроуз және басқалар жасаған зерттеу (2008) ВИЧ-пен ауыратын адамдардағы атқарушы функцияны қамтамасыз ететін фронто-стриатарлық контурдың тұтастығын зерттеді. Зерттеуге қатысушыларда ВИЧ-инфекциясы зерттеуге 3 айдан 16 жылға дейін бұрын анықталған. Он бір науқастың 10-ы антиретровирустық дәрі-дәрмектер қабылдады және олардың ешқайсысының ВИЧ-деменция шкаласында деменция диапазонында ұпайлары жоқ. ВИЧ-жұқтырған науқастарда вентральді префронтальді қабық (ВПК) және сол жақ дорсолатеральді ВПК белсенділігі төмен екені анықталды. Сау бақылау топтарына қарағанда сол жақ каудаттық және вентральдық ПФК арасындағы және сол жақ каудаттық және дорсолатеральдық ПФК арасындағы байланыстың төмендеуі байқалды. Сонымен қатар, ВИЧ-жұқтырған науқастарда сол жақ қанатшаның белсенділігі төмендеуі байқалды. Бақылау тобында нейропсихологиялық сынақтардағы нәтижелер бойынша каудаттық белсенділік пен атқарушы қызмет арасында өзара байланыстылық болды. АИТВ+ тобындағы жолдарды одан әрі талдау сол жақ қанатшасын қамтитын жолдар сол жақ қанатшасы мен шарықшаның (базалық ганглиялардың шығу ядросы) арасындағы функционалдық байланыстың төмендеуін көрсетті. Базальді ганглиялар мен ПФК-ның бұл бұзылуы осы зерттеуге қатысқан ВИЧ-жұқтырған пациенттерде байқалған атқарушы функция мен семантикалық оқиғаларды тізбектеу тапсырмасының бұзылуын түсіндіре алады. Мелроуз және басқалардың зерттеулері (2008) сондай-ақ париетальдік белсенділікті зерттеді. АИТВ+ жұқтырған науқастарда алдыңғы париетальдік белсенділік бақылау қатысушыларындағыдан сәл алдырақ екені анықталды, бұл ВИЧ-тың когнитивтік бұзылуларға әкелетін назар желісінің қайта ұйымдастырылуын тудырады деген ойға сәйкес келеді. Сонымен қатар, алдыңғы париетальдік белсенділік қанатшаның функциясымен байланысты, бұл алдыңғы стриатталдық жүйе зақымдалған кезде пайда болатын өтемақы механизмін білдіреді. Неврологиялық бұзылулар ХВИ инфекциясымен байланысты болса да, неврологиялық бұзылулардың патогенезін қалай анықтағаны белгісіз. Жүйке тініндегі ВИЧ-1 жұқтырған негізгі жасушалар – микроглия, астроциттер және макрофагтар, ал жұқтырған нейрондар сирек байқалады. Нейрондық және глиальды жасушаларда ВИЧ-1 инфекциясына және репликациясына бейімделу клеткалық дифференциацияның функциясы болып табылады және ол дифференциацияланған жасушаларға қарағанда жетілмеген прекурсорларда көбірек болады. Цитокиндер сияқты бірнеше ерігіш сигналдар сезімталдықты реттейді және ағза дамуы кезінде вирустың жасырын болуын немесе вирустың көбеюін қолдауға ықпал етеді. Нейрологиялық жүйенің дамуындағы жасушалар қоршаған ортаның әсерінен жүйке жасушаларына нұсқаулық сигналдар береді. Нейрондық және глиальдық прекурсорлардың тіршілігін, дифференциациясын және белгілі бір функцияларын сақтауды реттеу арқылы бұл клеткадан тыс сигналдар ОЖС дамуының көптеген сатыларына әсер етуі мүмкін және жетіліп келе жатқан мидағы вирустық жасушалардың өзара әрекеттесуін бақылауға ықпал етеді. Цитокиндер өндірісінен басқа, ВИЧ-1 жұқтырған мононуклеарлы жасушалар мен астроциттер бірнеше ерігіш медиаторларды, соның ішінде gp120 және Tat сияқты вирустық белоктарды да өндіре алады, олар дамушы және жетіліп қалған жүйке тіндеріне зиянды әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар, микроглия / макрофагтар мен астроциттердің функционалдық өзара әрекеттесуі арқылы өндірілетін тромбоциттерді белсендіретін фактор (PAF) және простагландиндер сияқты молекулалардың бастапқы нейроциттік клеткалар мәдениеттерінде және жетілмеген фенотипті нейроциттік клеткалар желілерінде жасушалардың зақымдалуына ықпал ететіні мәлім болды. Осы байқайтын мәліметтерді біріктірсек, вирустың орталық жүйке жүйесінің дамуын өзгертіп, жетілмеген мида патологияны тудыратын механизмі ерігіш биоактивті қосылыстардың өзгерген өндірісіне байланысты болуы мүмкін. Әр түрлі модельдік жүйелерде бірнеше потенциалды нейротоксикалық медиаторлар анықталды, соның ішінде қабыну цитокиндері, вирустық ақуыздар және нейротоксикалық метаболиттер. Осылайша, бірнеше медиаторлардың күрделі өзара әрекеттесуі неврологиялық бұзылыстарға жауапты белсенді дамып келе жатқан және жетіліп келе жатқан жасушалардың қызметін және тіршілігін өзгерте алады.