Кіріспе

Рицина немесе Хельвия Рецина (қазіргі Вилла Потенцада орналасқан) – қазіргі Италияның Марке аймағындағы Потенца өзенінің төменгі ағысында орналасқан ежелгі рим қаласы.

География

Потенцаның төменгі аңғарында, Флосис өзенінің (қазіргі Потенца өзені) сол жағалауында, өзеннің құйып кіретін жерінен шамамен 15 км қашықтықта Рицина рим қаласы жатыр. Бүгінде бұл аймақтың бір бөлігін Мацерата коммунасының құрамындағы Вилла Потенца шағын ауылы алып жатыр, ал қалған бөлігі егістікке пайдаланылады. Қала Флосис өзенінің, Via Salaria Gallica және Via Flaminia тармақтарының тоғысқан жерінде орналасқан.

Тарих

Қаланың бірнеше бөлігінде жүргізілген шағын масштабты құтқару қазбаларының нәтижесінде, Рицинаның б.з.б. II ғасырдың соңынан бастап кеңінен қоныстанғандығы болжануда, алайда қалалық дәлелдердің көп бөлігі б.з.б. I ғасыр мен б.з. IV ғасыры аралығына жатады. Рицина б.з.б. I ғасырдың ортасынан бастап муниципалитетке айналды, осы кезде алғашқы отарлаушылар, Азамат соғыстарының ардагерлері осында қоныстанды. Август (б.з.б. 27 – б.з. 14) және Тиберий (б.з. 14–37) тұсында қала гүлденген, мұны оңтүстік-батыс жағындағы зираттан табылған жерлеу ескерткіштері мен жазулардың сериясы, су құбырының салынуы және Пикенумдағы ең үлкен театрдың болуы растайды. Б.з. II ғасырында көптеген қоғамдық ғимараттар салынды, алаңдар мен көшелер қайтадан жабылды. Театр маңындағы монша кешенінің іздері және мозаикалық едендері бар үйлердің бөліктері де б.з. II ғасырына жатады. Алайда, б.з. II ғасырының бірінші жартысында муниципалды қаржының нашарлағаны байқалады, сол кезде Рициниенциум мемлекеттік мүліктерінің кураторы тағайындалды. Септимий Север (б.з. 193–211) тұсында қала Септимийдің ізашарының құрметіне Helvia Ricina Pertinax (CIL IX 5747) деген атаумен колонияға айналды. Қала б.з. V және VI ғасырларында шабуылдарға ұшыраған болуы мүмкін, қалған халқы бұрынғы римдік қаланың шығысы мен батысындағы төбелерде жаңа тұрғын үйлер іздеді.

Зерттеу

Бірнеше әуе суреті және Potenza Valley Survey Project (Гент университеті) жүргізген ауылшаруашылық жерлерін зерттеулер нәтижесінде қаланың жалпы жоспары мен құрылысы туралы қосымша мәліметтер алынды. Жақында, 2013 жылдың шілде және қазан айларында, Eastern Atlas геофизикалық зерттеу компаниясы Треядағы жер астындағы археологиялық ескерткіштердің қалдықтарын табу және картаға түсіру мақсатында геофизикалық зерттеулер жүргізді. Сонымен қатар, Рим керамикасын зерттеу, хронологиялық белгілерді анықтауға және функционалдық аймақтарды белгілеуге көмектесу, сондай-ақ қаланың безендірілуі туралы көбірек түсінік алу үшін тас сәулеттік әшекейлерін зерттеу де қосымша ақпарат берді. Қаланың жоспары шамамен 22 гектарлық, салыстырмалы түрде дұрыс және тегіс, дерлік тіктөртбұрышты аумақ болған сияқты. Треядан Потенцияға дейінгі аңғар жолы қаланың ортасынан оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай өтіп, оның негізгі декуманусы қызметін атқарды. Әрі қарайғы далалық жұмыстармен расталса, бір негізгі батыс-шығыс осі негізгі декуманды қазіргі көпірден бірнеше метр жоғары орналасқан Потенциядағы рим көпірімен байланыстырған болуы мүмкін. Бұл көше театр ғимаратының алдынан және оған параллель өтті. Форум солтүстік-оңтүстік осінің негізгі декуманмен қиылысқан жеріне жақын орналасқан болуы мүмкін. Ежелгі қаланың көп бөлігі Вилла Потенцаның үйлері мен көшелерімен салынған болса да, орталық аумақтың солтүстігіндегі егістіктерде бірнеше ірі ғимараттарды ажыратуға болады. Олардың бірі – 18 x 33 м (кемінде) өлшемді, солтүстік-батысқа қарай бағытталған, негізгі декуманусқа перпендикуляр және оңтүстігінде форуммен шектесетін тіктөртбұрышты ғимарат. Бұл, бәлкім, Helvia Ricina-ның басты ғибадатханасы (Капитолий?) болған. Далаларда ғимараттардың басқа да іздері көрінеді: бірнеше ірі дом, үлкен цистерна (жақын жердегі қоғамдық ғимаратқа немесе моншаларға сілтеме жасауы мүмкін) және дәл осындай тіктөртбұрышты бөлмелердің қатары, дәліз немесе портикпен шектесетін, бұл таберналар жиынтығын немесе, мүмкін, хорреумды көрсетеді. Соңғысы осы жерде табылған көптеген долиялар мен амфора сынықтарының болуымен расталады. Қала қабырғаларының сыртында да қоныстану белгілері бар, атап айтқанда қаланың оңтүстік-батысында, болжамды оңтүстік-батыс қақпасынан тыс және Треяға қарай созылатын жол бойында, сондай-ақ қаланың солтүстік-шығыс жағында егін іздері мен Рим материалдарының кең таралуы қабырғадан тыс елді мекенге нұсқайды. Театр – қаланың жер бетінде сақталған жалғыз ескерткіші. Оның үңгірінің диаметрі 71,80 м және қазір Вилла Потенцаның заманауи үйлерімен қоршалған. 2009 жылдың мамыр айында PVS тобы жүргізген әуе суретінде амфитеатрдың анық іздері де анықталды. Театрдың шығысына орналасқан ғимарат бастапқыда онымен байланысты болған және бір сәулеттік кешеннің бөлігін құраған болуы мүмкін. Рицинаның қаланың декуманусы қызметін атқаратын Потенцияға қарай аңғар бойындағы негізгі шығыс-батыс жолында орналасқандығына байланысты, оны жол бойындағы қала деп сипаттауға болады.