Кіріспе

Шырша түрлері

Азия үй шыршасы (Suncus murinus) – Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияға тән шырша түрі. 2008 жылдан бері IUCN Қызыл тізімінде кең таралуы мен көптеген санына байланысты «Тәуекел астында емес» санатында тіркелген. Ол Батыс Азия және Шығыс Африканың бірнеше еліне әкелінген. Оны үй шыршасы, сұр ескек шыршасы, Азия ескек шыршасы немесе Үнді ескек шыршасы деп те атайды.

Сипаттама

Үй құйрығының біркелкі, қысқа, тығыз түктері бар, орташа сұрдан қоңыр сұр түске дейін. Құйрығы түбінде қалың, ал ұшына қарай тар болып келеді және сирек орналасқан, қылшық тәрізді бірнеше ұзын түктермен жабылған. Олардың бес тырнақты қысқа аяқтары бар. Кішкентай сыртқы құлақтары мен созылған мұрны бар. Денелерінің екі жағында кейде көрінетін мускус бездерінен шығатын күшті мыск иісіне ие. Бұл иіс көбею маусымында ерекше байқалады. Барлық құйрықтар сияқты, Азия үй құйрығы да табанды және ұзын мұрынды. Тістері жәндіктердің қабықшаларын тесіп өтуге арналған өткір ұштардан тұрады. Бұл құйрықтардың ең ірі түрі, салмағы 50-100 грамм, мұрынынан құйрығының ұшына дейінгі ұзындығы шамамен 15 см.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Азиялық үй шымшығы Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияға тән және адамдар оны Шығыс Африкаға, Арабияға, Мадагаскарға, Филиппинге және Үнді және Тынық мұхиттарындағы басқа да аралдарға қоныстандырған. Ол кеңінен тараған және шөлдер мен адамдар қоныстанған жерлерді қоса алғанда, барлық ортада кездеседі. Үй шымшығы адамдар тұратын жерге кіргенде қабырға бойымен жылдам қозғалуға бейім. Қозғалғанда ол ақша сыңғырлағандай дыбыс шығарады, осының арқасында Қытайда оны "ақша шымшығы" деп атайды. Қорқынышқа түскенде үй шымшығы құлақты жарып тұратын, жоғары жиілікті дауыс шығарады, ол тақтаға тырнақ сызылған немесе металл шанышқымен шыныға соққан дыбысқа ұқсайды, бұл үй мысықтарын қорқытады. Хищниктер де оның иісулі иісіне байланысты үй шымшығынан жаңылмайды, тіпті қателікпен ұстап алса да, оны жемейді. Бұл шымшықтың Еуропадағы ақ тісті шымшықтармен ортақ тағы бір ерекшелігі – анасы мен балалары саяхат жасағанда, алғашқы бала анасының жүнін тістерімен ұстап алады, ал келесі балалар да алдындағы бауырынан дәл солай істейді. Оны көбінесе егеуқұйрық немесе тышқан деп жаңылыстырып, зиянкес ретінде өлтіреді. Жалпы, ол адамдарға пайдалы, себебі оның рационында көбінесе тарақандар және тіпті үй тышқандары сияқты зиянды жәндіктер болады. Сондықтан оны биологиялық пестицид деп санауға болады. Егеуқұйрықтан айырмашылығы, үй шымшықтарының саны аз болып қалады. Оның жәндіктерді бақылаудағы пайдасы бар болғанымен, оның нәжісінің күшті иісіне байланысты ол жиі жағымсыз болады, оны ас үй шкафтарының артына және т.б. адамдар тұратын жерлерге қалдыруы мүмкін. Сонымен қатар, ол ас үйдегі ет, иттің немесе мысықтың жемі сияқты адам тағамдарын жеуге бейім. Оның кейде жас қозыларды өлтіретіні белгілі, сондықтан ол шаруалардың арасында танымал емес, бірақ егеуқұйрықтар көбірек қозыларды жылдам өлтіреді. Оның қозыларға шабуылдау тәсілі, яғни алдымен жолының тінін тістеп, оны қозғалмайтын қалпына келтіріп, содан кейін өлтіріп жеуі, оның уытты тісі бар екенін көрсетеді, ол параличтейді, өйткені кем дегенде екі басқа шымшық түрінде (мысалы, Еуразиялық су шымшығы және Солтүстік қысқа құйрықты шымшығы) осыған ұқсас қасиет бар.