Ресейлік Бундист саяхатшысы Михаил Либер өмірі мен қызметі

Кіріспе

Ресейлік бундестік саясаткер Михаил Исакович Либер (5 маусым 1880 – 4 қазан 1937), кейде Марк Либер деп аталған, Жалпы еврей жұмысшылар одағының ("Бунд") жетекшісі болды. Ол сонымен қатар Ресей әлеуметтік-демократиялық жұмысшылар партиясында (РСДРП) атқарылған жұмыстарымен көзге түсті және меньшевиктердің ішіндегі маңызды тұлғалардың бірі болды. Либер 1917 жылғы ақпан революциясы кезіндегі кеңестердің жұмысына зор үлес қосты, бірақ қазан революциясына қарсы шықты. Ол тазарту шаралары кезінде атылған деген хабар бар. Либер Бундтың дамуында шешуші рөл атқарды және ақпан революциясының басшыларының саясатын қалыптастыруға көмектесті.

Өмір және мансап

Михаил Исаакович Гольдман Литваның Вильнюс қаласында, сол кезде Ресей империясының құрамында болған, дінсіз еврей отбасында дүниеге келді. Оның әкесі ақын және кеңсе кызметкері болған. Ағалары Борис пен Лев сияқты (тиісінше «Горев» және «Аким» деп танылған), Михаил радикалды студенттік саясатқа қатысып, марксизмге қызығушылық танытты. Ол Ресей империясындағы еврей жұмысшыларының жағдайына алаңдады және 1897 жылы Литва, Польша және Ресейдегі Жалпы еврей жұмысшыларының одағына (Algemeyner Yidisher Arbeter Bund in Lite, Poyln un Rusland, אַלגעמײַנער ײדישער אַרבעטער בונד אין ליטע פוילין און רוסלאַנד) қосылды. Гольдман «М. Либер» революциялық псевдонимін қабылдады, осы атпен танымал болды. Көп ұзамай ол Бундтың беделін арттырып, 1902 жылы оның Орталық комитетіне сайланды. Бунд бір жағынан орыс популизміне ықпал еткен марксистік емес еврей социалистік топтарымен, екінші жағынан жаңадан пайда болған еврей сионистік қозғалысымен бәсекелесті. Бунд еврейлердің ұлттық сепаратизмін қабылдамады және ақырында Палестинада еврей мемлекетін құрудың сионистік жобасына қарсы шықты. Бунд Ресей империясындағы еврейлердің азаттық күресі Ресей пролетариатының күресімен байланысты болуы керектігін атап өтті және осы себепті Ресей социал-демократиясымен тығыз қарым-қатынас орнатуға тырысты. Дегенмен, Бунд империядағы еврейлердің мәдени автономиясын және соған сәйкес федералды Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясы құрамындағы Бундтың ұйымдық автономиясын басымдыққа қойды. Бундтың ішкі пікірталастарында Либер сияқты жас бундестер еврей мәдени бірегейлігіне үлкен мән берді, ал РСДРП-ға қатысты олар біртұтас орталықтандырылмаған, еркін, федералды ұйымдық нысанды ұсынды. Либер 1903 жылы РСДРП-ның екінші съезінде Бунд өкілдерінің бірі болды және съезде үшінші жиі сөйлеуші болды (Владимир Ленин мен Леон Троцкийден кейін). Ол Бундтың РСДРП-ның автономды ұйымы ретінде және Ресей империясындағы еврей пролетариатының жалғыз заңды өкілі ретінде танылуын талап етті. Бұл ұстанымды Ленин де, И. О. Мартов та, көп ұзамай РСДРП-ның большевик және меньшевик фракцияларының басшылары ретінде танылғандар да, түбегейлі түрде қабылдамады. Мартов өзі 1890 жылдары Бундтың мүшесі және Либердің бұрынғы әріптестерінің бірі болған, бірақ екінші съезде ол еврей пролетариатын Бүкілресейлік социал-демократиялық партияға біріктіруді талап етуде Ленинді қолдады. Мартов Ленинге қарағанда партияға мүшеліктің либералды критерийін ұсынды, бірақ бұл мәселе большевиктер мен меньшевиктер арасындағы шинаға әкелген кезде Либер мен оның бауырлары бундестік делегаттар наразылық білдіріп съезден және РСДРП-дан шықты. Бундистердің шығуы Ленинге съезде аздап көпшілікке ие болды (осылайша ол өзінің фракциясын «большевик» «көпшілік» деп атауға мүмкіндік берді). Большевиктер мен меньшевиктер арасындағы бөлінудің қатаюына байланысты Бунд меншевиктер жағына барған сайын тартылды. Меншевиктер ұйымдық федерализмге қатысты ұстанымын өзгертті, бұл Бундтың РСДРП-ның меншевиктер қанатына қайта қосылуына мүмкіндік берді. 1906 жылы Либер Бундты Стокгольмде өткен РСДРП-ның 4-ші біріктіру съезінде білдірді. 1907 жылы Лондондағы 5-ші съезде РСДРП Орталық Комитетінің мүшесі болып сайланды. 1905 жылғы революция кезінде Либер кеңестердегі бундестік өкіл ретінде рөл атқарды, бірақ ол, көптеген СД-лар сияқты (оның ішінде Ленин де), бастапқыда жаңа, стихиялық жұмысшылар ұйымына күмәнмен қарады. Революция 1907 жылы тоқтап, автократия өз билігін қайта нығайтқанда, Либер РСДРП-ның сақтықпен, заңды түрде әрекет етуін ұсынғандардың бірі болды. Партияның заңсыз жер асты ұйымын «жоюды» көздегендіктен, «Ликвидаторлар» деп аталатын бұл топқа Ленин, сондай-ақ Мартов пен Троцкий сияқты «партиялық меньшевиктер» (ол кезде меншевик) қатты қарсылық көрсетті. Алайда Либер сияқты социал-демократиялық «ликвидаторлардың» социалистік революционерлер арасында, соның ішінде Либердің замандасы А. Р. Готс та бар еді. 1917 жылы Либердің готтармен тығыз байланысы олардың 1910 жылдардағы ортақ «Жыюшылық» ісіне негізделген болуы мүмкін. Осы кезеңде Либер үйленді, бұл оның заңгерлік жұмысқа деген көңіл-күйін де көтерген болуы мүмкін. 1914 жылы Либер бастапқыда Бірінші дүниежүзілік соғысқа қарсы шығып, орташа «интернационалистік» ұстанымға келді. Алайда 1917 жылғы ақпан төңкерісінен кейін Либер «революцияны қорғау үшін» соғысқа шақырды және «революциялық қорғаушы» позициясын қабылдады. Бунд пен меньшевиктердің өкілі ретінде Либер кеңестерде маңызды рөл атқарды. Ол меншевиктермен және Ф. И. Дан, И. Г. Церетели, А. Р. Готс, В. М. Зензинов және Н. Д. Авксентьев сияқты «революциялық қорғаушылармен» тығыз ынтымақтастық жасады – олармен оның есімі жиі большевиктердің пропагандасында Дан мен Готс есімдерімен бірге айтылды, неміс тіліндегі Dann lieber Gott! («сонда, жақсы Құдай!») фразасымен ойын қылып. Либер Александр Керенскийдің Уақытша үкіметін мүжілді қолдаушысы болды, бірақ ол кабинетке қосылу туралы ұсыныстан бас тартты, кеңестегі жұмысына назар аударуды жөн көрді. Ол Петроград кеңесінің Атқару комитетінде Бундты өкілдік етті және Бүкілресейлік Кеңестің Орталық Атқару Комитетінің Президиумының мүшесі болды. Осылайша, Либер большевиктерге де, өзінің бұрынғы әріптесі Мартов сияқты меньшевик интернационалистеріне де қарсы шықты. Либер 1917 жылғы қазан революциясына қарсы болды және меньшевиктер мен көптеген бундестіктер ұсынған, барлық социалистік коалициялық үкімет құру мақсатымен большевиктермен келіссөздер жүргізуді ұсынған ұстанымды қабылдамады. Бұл ұсынысқа меньшевиктер, социалистік революционерлер және тіпті кейбір большевиктердің (мысалы, Л. Б. Каменев) арасында қызығушылық болды, бұл Ленинге қатты ұнамады. Бұл ұсыныстан ештеңе шықпады, тек Сол социалистік революционерлердің большевиктермен қысқа мерзімді ынтымақтастығы болды. Либер, керісінше, Ленинмен келісіп, большевиктермен және олар жақында құлатқан орташа социалистермен біріккен үкімет саяси жағынан мүмкін емес екенін және революцияны жоятынын айтты. Осы көзқарасты ұстана отырып, Либер Даннан ажырасты, ол Мартовтың меньшевик интернационалистеріне өтіп, ақырында меньшевик партиясының сол жағына көшті. Большевиктерге қарсылығына байланысты Либер меньшевик партиясы мен Бундтағы басшылық лауазымдарын жоғалтты, бірақ большевиктерге қарсы SR-лар, мысалы Готс пен Авксентьевпен келісім тапты. Большевиктерге қарсы қатыгез және ашық оппозициясына қарамастан, Либер бастапқыда қуғынға түспеді (мүмкін, оның қайнағасы Ф. Е. Дзержинский, Чеканың бірінші басшысы болғандықтан). Либер Азамат соғысы жылдарының көп бөлігін Украинада өткізді, 1920 жылы Мәскеуге оралды. Ол меньшевик партиясында жұмысын жалғастырды (большевиктермен ынтымақтастық үмітін тастап). 1922 жылы ол А. Р. Готс пен оның «Оң SR-лар ісінде» сотталған әріптестеріне өлім жазасы кесілгеніне наразылық білдірді. Содан кейін Либер өзі тұтқындалып, ішкі жер аударылды. Бұл келесі 15 жылдың ішіндегі бірнеше тұтқындалғандардың біріншісі болды. Оның соңғы тұтқындалуы 1937 жылдың наурыз айында, тазартудың ең жоғалған шағында болды. Хабарлауынша, ол сол жылдың қазан айында Готспен бірге атылып өлтірілді. Алайда, советтік дереккөздер мұны жоққа шығарып, Готс 1940 жылға дейін өмір сүргенін, ал Либер саясаттан шығып, бизнестегі табысқа жету үшін өмір сүргенін және табиғи себептерден қайтыс болғанын мәлімдейді.

Mikhail Isaakovich Goldman was born in the Lithuanian city of Vilnius, then part of the Russian Empire, into a secular Jewish family. His father was a poet and office clerk. Like his older brothers, Boris and Lev (known as 'Gorev' and 'Akim' respectively), Mikhail became involved in radical student politics and was drawn to Marxism. He took an interest in the plight of Jewish workers in the Russian empire and joined the General Jewish Workers' Union in Lithuania, Poland and Russia (Algemeyner Yidisher Arbeter Bund in Lite, Poyln un Rusland, אַלגעמײַנער ײדישער אַרבעטער בונד אין ליטע פוילין און רוסלאַנד) in 1897. Goldman took the revolutionary pseudonym 'M. Liber', by which he became known. He soon rose to prominence in the Bund and was elected to its Central Committee in 1902. The Bund competed, on the one hand, with non Marxist Jewish socialist groups that were influenced by Russian populism and, on the other, with the emerging Jewish Zionist movement. The Bund rejected Jewish national separatism and eventually came out against the Zionist project of establishing a Jewish state in Palestine. The Bund stressed that the struggle for Jewish emancipation in the Russian empire must be linked with the struggle of the Russian proletariat, and for that reason sought close relations with Russian Social Democracy. Nevertheless, the Bund insisted on the cultural autonomy of the empire's Jews and, accordingly, the organisational autonomy of the Bund within a federal Russian Social Democratic Labour Party. In internal debates within the Bund, younger Bundists like Liber placed greater emphasis on Jewish cultural identity than their more assimilationist elders (such as the Bund's founder, Arkadi Kremer), and on the need for propaganda in Yiddish aimed specifically at Jewish workers. In relation to the RSDLP, they argued for a looser, federal form of organisation, rather than a unitary centralised one. Liber was one of the Bund's representatives at the fateful Second Congress of the RSDRP in 1903, and the third most frequent speaker at the congress (after Vladimir Lenin and Leon Trotsky). He defended the Bund's demand to be recognised as an autonomous organisation within the RSDRP and as the sole legitimate representative of the Jewish proletariat in the Russian empire. This position was roundly rejected by both Lenin and I. O. Martov, soon to emerge as the leaders of the Bolshevik and Menshevik factions of the RSDRP. Martov had himself been a member of the Bund in the 1890s and one of Liber's former collaborators, but at the second congress, he supported Lenin in demanding the integration of the Jewish proletariat in an All Russian Social Democratic party. Martov proposed a more liberal criterion of party membership than Lenin, but by the time that issue led to the schism between Bolsheviks and Mensheviks, Liber and his fellow Bundist delegates had withdrawn in protest from the congress and from the RSDRP. It was the Bundists' exit that gave Lenin a slight majority at the congress (and hence enabled him to call his faction 'Bolshevik' 'Majoritarian'). As the division between Bolsheviks and Mensheviks hardened, the Bund was increasingly drawn to the Menshevik side. The Mensheviks reversed their position on organisational federalism, making it possible for the Bund to rejoin the Menshevik wing of the RSDRP. In 1906, Liber represented the Bund at the 4th, Unification, Congress of the RSDLP in Stockholm when the Bund rejoined the party. At the 5th Congress in London in 1907 he was elected to the RSDLP Central Committee. During the abortive Revolution of 1905, Liber played a role as a Bundist representative in the soviets, even though he, like most SDs (including Lenin), initially greeted the new, spontaneous workers' organisation with some scepticism. When the Revolution petered out in 1907 and the autocracy reasserted its authority, Liber was one of those who advocated a more cautious, legalistic course of action for the RSDRP. Known as 'Liquidators' because they wanted to 'liquidate' the illegal underground organisation of the party, this group was fiercely opposed by Lenin as well as by 'Party Mensheviks' like Martov and Trotsky (then a Menshevik). However, Social Democratic 'Liquidators' like Liber had counterparts among the Socialist Revolutionaries, including Liber's contemporary A. R. Gots. Liber's subsequent close alignment with Gots in 1917 may have had its roots in their common 'Liquidationism' of the 1910s. During this period, Liber married, which may also have encouraged his emphasis on legal work. In 1914, Liber at first opposed the First World War and took a moderate 'Internationalist' position. However, after the February Revolution of 1917, Liber called for war 'in defence of the revolution' and took up a 'Revolutionary Defencist' position. As a representative of the Bund and the Mensheviks, Liber played a major role in the soviets. He collaborated closely with Menshevik and SR 'Revolutionary Defencists' like F. I. Dan, I. G. Tsereteli, A. R. Gots, V. M. Zenzinov and N. D. Avksentiev so closely that his name was often linked in Bolshevik propaganda with those of Dan and Gots, in a pun on the German phrase Dann lieber Gott! ('then, dear God! ), as Danlibergots. Liber was a staunch supporter of Alexander Kerensky's Provisional Government, although he declined an offer to join the cabinet, preferring to concentrate on his work in the soviet. He represented the Bund in the Executive Committee of the Petrograd Soviet and was a member of the Presidium of the Central Executive Committee of the All Russian Soviet. As such, Liber opposed not only the Bolsheviks but also Menshevik Internationalists like his old comrade Martov. Liber opposed the October Revolution of 1917 and rejected the position taken by the Mensheviks and many Bundists, which called for negotiation with the Bolsheviks for the purpose of forming an all socialist coalition government. This proposal then had considerable support among Mensheviks, SRs and even some Bolsheviks (such as L. B. Kamenev), to Lenin's great annoyance. Nothing came of it beyond a brief cooperation of the Left SRs with the Bolsheviks. Liber, for opposite reasons, agreed with Lenin that a unity government uniting the Bolsheviks with the moderate socialists they had just overthrown was politically impossible and would destroy the revolution. In taking this view, Liber parted ways with Dan, who had gone over to Martov's Menshevik Internationalists and eventually migrated to the far left of the Menshevik party. Owing to his anti Bolshevism, Liber lost his leadership positions in the Menshevik party and in the Bund, but found himself in agreement with anti Bolshevik SRs like Gots and Avksentiev. Despite his fierce and public opposition to the Bolsheviks, Liber was not at first persecuted (perhaps because his brother in law was F. E. Dzerzhinky, first head of the Cheka). Liber spent most of the Civil War years in the Ukraine, returning to Moscow in 1920. He resumed work in the Menshevik party (which was abandoning hopes of co operation with the Bolsheviks). In 1922 he protested against the death sentences passed against A. R. Gots and his co defendants at the 'Trial of the Right SRs'. Shortly thereafter, Liber was himself arrested and sentenced to internal exile. It was the first of several arrests in the course of the next 15 years. His final arrest occurred in March 1937, at the height of the Purges. Reportedly he was shot in October of that year, together with Gots. However, Soviet sources deny this and claim that Gots lived until 1940, while Liber retired from politics, devoted himself to business and died of natural causes.