Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Юлий Цезарь енгізген күнтізбе
азаматтық және діни мақсаттар үшін қолданылатын күнтізбе
Calendar introduced by Julius Caesar
a calendar used for civil and liturgical purposes
Күнтізбе Бүгінгі күні Григориандық Юлиандық
Calendar Today Gregorian Julian
Юлиан күнтізбесі – жыл сайын 365 күндік және әр төртінші жылы бір ауыспалы күні бар күн күнтізбесі (ешқандай ерекшеліксіз). Юлиан күнтізбесі әлі де Шығыс православие шіркеуінің және Шығыс православиесінің бір бөлігінде, сондай-ақ Амазиг халқы (берберлер деп те аталады) үшін діни күнтізбе ретінде қолданылады. Юлиан күнтізбесі б.з.д. 46 жылы Юлий Цезарь ұсынған (және оның атымен аталған), ол бұрынғы рим күнтізбесін реформалау болды, ол негізінен ай-күн күнтізбесі еді. Ол б.з.д. 45 жылдың 1 қаңтарында оның жарлығымен күшіне енді. Цезарь күнтізбесі Рим империясында және кейіннен Батыс әлемінің көп бөлігінде 1600 жылдан астам уақыт бойы басым болды, 1582 жылы Папа Григорий XIII түзетілген күнтізбе жариялағанға дейін. Юлиан күнтізбесінде екі типті жыл бар: 365 күндік кәдімгі жыл және 366 күндік ауыспалы жыл. Олар үш кәдімгі жылдан және бір ауыспалы жылдан тұратын циклді ұстанады, бұл орташа жылдың ұзақтығы 365,25 күнге тең екенін көрсетеді. Бұл нақты күн жылдық мәнінен (қазіргі мән, ол өзгереді) шамамен 365,2422 күнге асып түседі, яғни Юлиан күнтізбесі 129 жыл сайын бір күнді қосады. Басқаша айтқанда, Юлиан күнтізбесі 400 жылда 3,1 күнді қосады. Григорийдің күнтізбе реформасы Юлиандық ережені өзгертіп, күнтізбелік жылдың орташа ұзақтығын 365,25 күннен 365,2425 күнге дейін қысқартты, осылайша Юлиан күнтізбесінің күн жылдық мәніне қатысты ауытқуын түзеді: Григориан күнтізбесі 400 жылда тек 0,1 күнді ғана қосады. 1901 жылдан 2099 жылға дейінгі кез келген оқиға үшін Юлиан күнтізбесі бойынша күні Григориан күнінен 13 күнге қалып қояды (мысалы, Юлианның 1 қаңтары Григорианның 14 қаңтарына сәйкес келеді). Көптеген католик елдері жаңа күнтізбеді бірден қабылдады; протестант елдері келесі екі ғасырдың ішінде баяу қабылдады; көптеген православие елдері діни мақсаттар үшін Юлиан күнтізбесін сақтап, 20 ғасырдың басында азаматтық күнтізбе ретінде Григориан күнтізбесін қабылдады.
The Julian calendar is a solar calendar of 365 days in every year with an additional leap day every fourth year (without exception). The Julian calendar is still used as a religious calendar in parts of the Eastern Orthodox Church and in parts of Oriental Orthodoxy as well as by the Amazigh people (also known as the Berbers). The Julian calendar was proposed in 46 BC by (and takes its name from) Julius Caesar, as a reform of the earlier Roman calendar, which was largely a lunisolar one. It took effect on 1 January 45 BC, by his edict. Caesar's calendar became the predominant calendar in the Roman Empire and subsequently most of the Western world for more than 1,600 years, until 1582 when Pope Gregory XIII promulgated a revised calendar. The Julian calendar has two types of years: a normal year of 365 days and a leap year of 366 days. They follow a simple cycle of three normal years and one leap year, giving an average year that is 365.25 days long. That is more than the actual solar year value of approximately 365.2422 days (the current value, which varies), which means the Julian calendar gains one day every 129 years. In other words, the Julian calendar gains 3.1 days every 400 years. Gregory's calendar reform modified the Julian rule, to reduce the average length of the calendar year from 365.25 days to 365.2425 days and thus corrected the Julian calendar's drift against the solar year: the Gregorian calendar gains just 0.1 day over 400 years. For any given event during the years from 1901 through 2099, its date according to the Julian calendar is 13 days behind its corresponding Gregorian date (for instance Julian 1 January falls on Gregorian 14 January). Most Catholic countries adopted the new calendar immediately; Protestant countries did so slowly in the course of the following two centuries or so; most Orthodox countries retain the Julian calendar for religious purposes but adopted the Gregorian as their civil calendar in the early part of the twentieth century.
Мотивация
Бұрынғы рим күнтізбесінде жыл 12 айдан тұратын, барлығы 355 күннен құралған. Сонымен қатар, кейде ақпан мен наурыз арасында 27 немесе 28 күндік қосымша ай, Mensis Intercalaris енгізілетін. Бұл қосымша ай ақпан айының алғашқы 23 күнінен кейін 22 немесе 23 күн қосылып жасалатын; ақпанның соңғы бес күні наурыздың басталуына қарай саналып, Intercalaris айының соңғы бес күніне айналды. Нәтижесінде жылға 22 немесе 23 күн қосылып, 377 немесе 378 күндік қосымша жыл құрылатын. Кейбір деректер бойынша, Mensis Intercalaris әрқашан 27 күнді құрап, Терминалиядан (23 ақпан) кейінгі бірінші немесе екінші күні басталатын. Егер бұл жүйе дұрыс басқарылса, рим жылы тропикалық жылмен шамамен үйлесімде болар еді. Алайда, понтификтер көбінесе саясаткер болғандықтан және рим магистратының өкілеттігі күнтізбелік жылға сәйкес келгендіктен, бұл билікке қатысты теріс пайдалану мүмкіндігі жоғары болды: понтифекс өзінің немесе оның саяси одақтастарының бірі билікте болған жылды ұзартуға немесе қарсыластары билікте болған жылды ұзартудан бас тартуға құқылы еді. Цезардың реформасы осы мәселені түпкілікті шешу мақсатында жасалды, ол адамның араласуынсыз күнге сәйкес келетін күнтізбе құруға бағытталған. Бұл жаңа күнтізбе қолданысқа енгеннен кейін көп ұзамай өте пайдалы болды. Варро б.з.д. 37 жылы төрт маусымның басталу күнін анықтау үшін оны пайдаланды, бұл 8 жыл бұрын мүмкін болмас еді. Бір ғасырдан кейін, Плиний қысқы күн тоқырауын 25 желтоқсанға белгілегенде, күн сол күні Көкшетау белгісінің 8 градусына енгендіктен, бұл тұрақтылық өмірдің қалыпты құбылысына айналды.
The ordinary year in the previous Roman calendar consisted of 12 months, for a total of 355 days. In addition, a 27 or 28 day intercalary month, the Mensis Intercalaris, was sometimes inserted between February and March. This intercalary month was formed by inserting 22 or 23 days after the first 23 days of February; the last five days of February, which counted down toward the start of March, became the last five days of Intercalaris. The net effect was to add 22 or 23 days to the year, forming an intercalary year of 377 or 378 days. Some say the mensis intercalaris always had 27 days and began on either the first or the second day after the Terminalia (23 February). If managed correctly this system could have allowed the Roman year to stay roughly aligned to a tropical year. However, since the pontifices were often politicians, and because a Roman magistrate's term of office corresponded with a calendar year, this power was prone to abuse: a pontifex could lengthen a year in which he or one of his political allies was in office, or refuse to lengthen one in which his opponents were in power. Caesar's reform was intended to solve this problem permanently, by creating a calendar that remained aligned to the sun without any human intervention. This proved useful very soon after the new calendar came into effect. Varro used it in 37 BC to fix calendar dates for the start of the four seasons, which would have been impossible only 8 years earlier. A century later, when Pliny dated the winter solstice to 25 December because the sun entered the 8th degree of Capricorn on that date, this stability had become an ordinary fact of life.
Реформаның мәнмәтіні
Тропикалық жылға арналған 365 1/4 күннің ұзақ уақыттан бері белгілі болғанымен, ежелгі күн күнтізбелері дәл емес кезеңдерді қолданды, нәтижесінде күнтізбе мен маусымдар біртіндеп үйлесімсіздікке ұшырады. Клеострат танымал еткен, сонымен қатар Евдоксқа жатқызылатын сегіз айлық жылдың циклі – октатерис, кейбір ерте грек күнтізбелерінде, әсіресе Афинада қолданылды. Ол сегіз орташа Юлиан жылдан 1,53 күнге ұзақ болды. Метон циклының он тоғыз жылдық ұзақтығы 6940 күнге, алты сағатқа тең болды, яғни орташа Юлиан жылдан ұзақ. Орташа Юлиан жылы Евдокс шәкірті Каллипп ойлап тапқан 76 жылдық циклдің негізі болды, ол Метон циклын жақсартуға арналған. Персияда (Иран) б.з.д. 503 жылы парсы күнтізбесінде реформа жасалып, парсы зороастризм (яғни жас авестан) күнтізбесі енгізілгеннен кейін, жылдың бірінші күні (1 наурыз = Наурыз) көктемгі теңдікке қарсы шамамен төрт жылда бір күнге қалып қойды. Сол сияқты, Мысыр күнтізбесінде де 365 күндік жыл қолданылды, ол төрт жыл сайын күнге қатысты бір күнге жылжитын. 238 жылы (Каноп жарлығы) әр төртінші жылға қосымша бір күн қосуға сәтсіз талпыныс жасалды. Цезарь, мүмкін, осы елде осы "қалқып жүретін" немесе "нақты емес" күнтізбені көрген болар. Ол 48 жылы қазанда Нил дельтасына қонды және көп ұзамай Птолемей әулеттік соғысына араласты, әсіресе Клеопатра Александрияда оған "таныстырылғаннан" кейін. Ол бітім орнатып, осы оқиғаны тойлау үшін банкет берді. Лукан Цезарьдің Евдокс күнтізбесінен де жақсы күнтізбе жасау ниеті туралы айтады, ол той кезінде Акорей есімді дана адаммен сөйлескенін бейнелейді. Бірақ соғыс көп ұзамай қайта басталды және Цезарь бірнеше ай бойы мысыр әскерінің шабуылына ұшырады, содан кейін жеңіске жетті. Ол 47 жылы маусымда елден кетуге дейін Клеопатрамен бірге Нилде ұзақ саяхат жасады. Цезарь 46 жылы Римге оралды және Плутархтың айтуынша, күнтізбе мәселесін шешу үшін заманының ең жақсы философтары мен математиктерін шақырды. Плинийдің айтуынша, Цезарь реформа жасауда Александриялық астроном Сосигеннің көмегін алды, ол реформаның басты авторы саналады. Сосиген реформаны жеңілдету үшін Цезарь жариялаған астрономиялық альманахтың авторы болуы мүмкін. Ақырында, ежелгі римдік айлардың, мысырлық күнтізбедегі белгіленген ұзақтықтың және грек астрономиясындағы 365 1/4 күннің үйлесімінен күнтізбе құруға шешім қабылданды. Макробийдің айтуынша, Цезарьге Марк Флавий көмектескен.
Although the approximation of 365 1/4 days for the tropical year had been known for a long time, ancient solar calendars had used less precise periods, resulting in gradual misalignment of the calendar with the seasons. The octaeteris, a cycle of eight lunar years popularised by Cleostratus (and also commonly attributed to Eudoxus) which was used in some early Greek calendars, notably in Athens, is 1.53 days longer than eight mean Julian years. The length of nineteen years in the cycle of Meton was 6,940 days, six hours longer than the mean Julian year. The mean Julian year was the basis of the 76 year cycle devised by Callippus (a student under Eudoxus) to improve the Metonic cycle. In Persia (Iran) after the reform in the Persian calendar by introduction of the Persian Zoroastrian (i. e. Young Avestan) calendar in 503 BC and afterwards, the first day of the year (1 Farvardin=Nowruz) slipped against the vernal equinox at the rate of approximately one day every four years. Likewise in the Egyptian calendar, a fixed year of 365 days was in use, drifting by one day against the sun in four years. An unsuccessful attempt to add an extra day every fourth year was made in 238 BC (Decree of Canopus). Caesar probably experienced this "wandering" or "vague" calendar in that country. He landed in the Nile delta in October 48 BC and soon became embroiled in the Ptolemaic dynastic war, especially after Cleopatra managed to be "introduced" to him in Alexandria. Caesar imposed a peace, and a banquet was held to celebrate the event. Lucan depicted Caesar talking to a wise man called Acoreus during the feast, stating his intention to create a calendar more perfect than that of Eudoxus But the war soon resumed and Caesar was attacked by the Egyptian army for several months until he achieved victory. He then enjoyed a long cruise on the Nile with Cleopatra before leaving the country in June 47 BC. Caesar returned to Rome in 46 BC and, according to Plutarch, called in the best philosophers and mathematicians of his time to solve the problem of the calendar. Pliny says that Caesar was aided in his reform by the astronomer Sosigenes of Alexandria who is generally considered the principal designer of the reform. Sosigenes may also have been the author of the astronomical almanac published by Caesar to facilitate the reform. Eventually, it was decided to establish a calendar that would be a combination between the old Roman months, the fixed length of the Egyptian calendar, and the 365 1/4 days of Greek astronomy. According to Macrobius, Caesar was assisted in this by a certain Marcus Flavius.
Юлиан күнтізбесін қабылдау
Цезарьдің реформасы тек римдік күнтізбеге қатысты. Алайда, келесі онжылдықтарда империяның және көршілес клиенттік патшалықтардың көптеген жергілікті азаматтық және провинциялық күнтізбелері Юлиан күнтізбесімен үйлестірілді, оларды 365 күндік жылдарға айналдырып, әр төрт жылда бір күнді қосымша енгізді. Реформаланған күнтізбелер көбінесе реформаланбаған күнтізбелердің көптеген ерекшеліктерін сақтап қалды. Көп жағдайда Жаңа жыл 1 қаңтарда емес, ал бисекстил күні дәстүрлі күнімен сәйкес келмеді, ескі ай атаулары сақталды, реформаланған айлардың ұзақтығы Юлиан айларының ұзақтығымен сәйкес келмеді, тіпті олар сәйкес келсе де, олардың басталу күндері Юлиан айының сәйкес басталу күнімен сәйкес келмеді. Дегенмен, реформаланған күнтізбелердің бір-бірімен және Юлиан күнтізбесімен тұрақты байланысы болғандықтан, олардың арасындағы күндерді түрлендіру процесі "геморология" деп аталатын түрлендіру кестелерін пайдалану арқылы өте оңай болды. Осы күнтізбелердің ең маңыздылары – Александрия күнтізбесі және Ежелгі Македония күнтізбесі, оның екі түрі болды: Сиро-македониялық және 'Азиялық' күнтізбелер. Каппадокия, Кипр және (Рим) Сирия мен Палестина қалаларынан да реформаланған күнтізбелер белгілі. Реформаланбаған күнтізбелер Галлияда (Колиньи күнтізбесі), Грецияда, Македонияда, Балқанда және Палестинаның бір бөлігінде, әсіресе Яһудеяда қолданыла берді. Азия күнтізбесі – Азия провинциясындағы Римде және жақын жердегі қалалар мен провинцияларда қолданылған Ежелгі Македония күнтізбесінің бейімделуі. Бұл туралы б.з.д. 8 жылы проконсул Паулус Фабий Максимус жариялаған жарлықтардың сақталуы арқылы толық мәлімет бар. Ол бірінші айды Диос деп атады және айларды әр ай тиісті римдік айдың тоғызыншы күні басталатындай етіп орналастырды; осылайша жыл 23 қыркүйекте, Августтың туған күнінде басталды.
Caesar's reform only applied to the Roman calendar. However, in the following decades many of the local civic and provincial calendars of the empire and neighbouring client kingdoms were aligned to the Julian calendar by transforming them into calendars with years of 365 days with an extra day intercalated every four years. The reformed calendars typically retained many features of the unreformed calendars. In many cases, the New Year was not on 1 January, the leap day was not on the traditional bissextile day, the old month names were retained, the lengths of the reformed months did not match the lengths of Julian months, and, even if they did, their first days did not match the first day of the corresponding Julian month. Nevertheless, since the reformed calendars had fixed relationships to each other and to the Julian calendar, the process of converting dates between them became quite straightforward, through the use of conversion tables known as "hemerologia". The three most important of these calendars are the Alexandrian calendar and the Ancient Macedonian calendar─which had two forms: the Syro Macedonian and the 'Asian' calendars. Other reformed calendars are known from Cappadocia, Cyprus and the cities of (Roman) Syria and Palestine. Unreformed calendars continued to be used in Gaul (the Coligny calendar), Greece, Macedon, the Balkans and parts of Palestine, most notably in Judea. The Asian calendar was an adaptation of the Ancient Macedonian calendar used in the Roman province of Asia and, with minor variations, in nearby cities and provinces. It is known in detail through the survival of decrees promulgating it issued in 8BC by the proconsul Paullus Fabius Maximus. It renamed the first month Dios as Kaisar, and arranged the months such that each month started on the ninth day before the kalends of the corresponding Roman month; thus the year began on 23 September, Augustus's birthday.
Жылды қайта реттеу
Реформаның алғашқы қадамы – күнтізбе жылдың (1 қаңтар) басталуын тропикалық жылға сәйкестендіру болды, осы үшін 46 жылды 445 күнге ұзарту арқылы Цезарь понтификаты кезінде өткізілмеген интеркаляциялардың орны толтырылды. Бұл жылға бұрыннан ақпан айында бір рет қосымша ай енгізіліп, 355 күннен 378 күнге дейін ұзартылған еді. Цезарь реформаны жариялағанда, Африкадан қайтып келгеннен кейін, шамамен Квинтилис (шілде) айының соңында, қараша мен желтоқсан арасына екі қосымша ай енгізіп, тағы 67 күн қосты. Бұл айлар Цицеронның сол кездегі хаттарында Intercalaris Prior және Intercalaris Posterior деп аталады; олардың "Undecimber" және "Duodecimber" деп аталғаны туралы кейде айтылатын мәлімдеме негізсіз, себебі бұл терминдер Рим империясы құлағаннан кейін бір мың жылдан астам уақыт өткен 18-ші ғасырда пайда болды. Олардың ұзақтығы, сондай-ақ олардың ішіндегі нондар мен идтердің орналасуы белгісіз. 46 жыл б.з.б. – бірқатар ретсіз жылдардың соңғысы болғандықтан, бұл ерекше ұзақ жыл "шатастықтың соңғы жылы" деп аталды. Жаңа күнтізбе б.з.б. 45 жылы қайта реттеу толыққаннан кейін қолданысқа енді.
The first step of the reform was to realign the start of the calendar year (1 January) to the tropical year by making 46 BC 445 days long, compensating for the intercalations which had been missed during Caesar's pontificate. This year had already been extended from 355 to 378 days by the insertion of a regular intercalary month in February. When Caesar decreed the reform, probably shortly after his return from the African campaign in late Quintilis (July), he added 67 more days by inserting two extraordinary intercalary months between November and December. These months are called Intercalaris Prior and Intercalaris Posterior in letters of Cicero written at the time; there is no basis for the statement sometimes seen that they were called "Undecimber" and "Duodecimber", terms that arose in the 18th century over a millennium after the Roman Empire's collapse. Their individual lengths are unknown, as is the position of the Nones and Ides within them. Because 46 BC was the last of a series of irregular years, this extra long year was, and is, referred to as the "last year of confusion". The new calendar began operation after the realignment had been completed, in 45 BC.
Айлар
Юлиандық айлар 355 күндік Юлианға дейінгі Рим жылдымына он күн қосу арқылы қалыптасты, нәтижесінде 365 күндік Юлиан жылды құрады. Қаңтар, секстиль (тамыз) және желтоқсан айларына екі күннен, ал сәуір, маусым, қыркүйек және қараша айларына бір күннен қосылды. Ақпан айы қалыпты жылдары өзгеріссіз қалды, демек, дәстүрлі 28 күндік болып тікелей жалғасты. Осылайша, Юлиан күнтізбесімен барлық айлардың қалыпты (яғни, жылдам жыл емес) ұзақтығы бүгінгі күнге дейін сақталған мәндерге бекітілді. Юлиан реформасы Юлианға дейінгі күнтізбеде ай күндерін есептеу әдісін, яғни Календ, Нон және Ид негізіндегі жүйені өзгертпеді, сондай-ақ бұл үш күннің ай ішіндегі орналасуын да өзгертпеді. Макробий қосымша күндердің әр айдың соңғы күніне дейін қосылғанын, бұл айдың Нон және Ид күндеріне қатысты белгіленген діни рәсімдердің орнын бұзбау үшін жасалғанын айтады. Қосылған күндер бастапқыда dies fasti (F – рим күнтізбесіне қараңыз) деп сипатталды. Кейбір мереке күндерінің мәні өзгертілді. Юлий-Клавдий кезеңінің басында династиялық маңызы бар оқиғаларды тойлау үшін көптеген мерекелер жарияланды, бұл олармен байланысты күндердің мәнін NP-ге өзгертуге әкелді. Алайда, бұл практика Клавдийдің билігі тұсында тоқтатылды, ал күндерді сипаттау әдісі бірінші ғасырдың соңына қарай қолданыстан шықты: Антонин заңгері Гай dies nefasti туралы өткен заманның бір құбылысы ретінде сөз қоздайды.
The Julian months were formed by adding ten days to a regular pre Julian Roman year of 355 days, creating a regular Julian year of 365 days. Two extra days were added to January, Sextilis (August) and December, and one extra day was added to April, June, September, and November. February was not changed in ordinary years, and so continued to be the traditional 28 days. Thus, the ordinary (i. e., non leap year) lengths of all of the months were set by the Julian calendar to the same values they still hold today. The Julian reform did not change the method used to account days of the month in the pre Julian calendar, based on the Kalends, Nones and Ides, nor did it change the positions of these three dates within the months. Macrobius states that the extra days were added immediately before the last day of each month to avoid disturbing the position of the established religious ceremonies relative to the Nones and Ides of the month. The inserted days were all initially characterised as dies fasti (F – see Roman calendar). The character of a few festival days was changed. In the early Julio Claudian period a large number of festivals were decreed to celebrate events of dynastic importance, which caused the character of the associated dates to be changed to NP. However, this practice was discontinued around the reign of Claudius, and the practice of characterising days fell into disuse around the end of the first century AD: the Antonine jurist Gaius speaks of dies nefasti as a thing of the past.
Интеркаляция
Ескі аралық ай жойылды. Жаңа көтеріліс күні ante diem bis sextum Kalendas Martias («наурыздың алты күндері алдындағы алтыншы екі еселенген күн») деп саналды, әдетте қысқартылып a. d. bis VI Kal. Март. ; сондықтан оны ағылшын тілінде биссекстиль күні деп атайды. Бұл оқиға болған жыл annus bissextus деп аталды. Юлиан күнтізбесінің алғашқы кезеңдеріндегі биссекстиль күнінің нақты орны туралы пікірталас бар. Ең ерте кездегі тікелей дәлел – 2-ғасыр заңгері Цельс, ол 48 сағаттық күннің екі жартысы бар екенін және аралықтағы күннің «кейінгі» жартысы екенін айтады. 168 жылы жазылған жазуда б.з. Март. V Kal. Бұл күн биссекстиль күнінен кейінгі күн. 19-ғасыр хронологы Иделер Сельс «кейінгі» деген терминді екі күннің алғашқысын көрсету үшін техникалық түрде қолданғанын, бұл жазудың бүкіл 48 сағаттық күнді биссекстиль деп атауын талап ететінін дәлелдеді. Кейбір кейінгі тарихшылар да осы пікірмен келіседі. Моммсенге еріп, басқалар Цельс «кейінгі» дегенді білдіретін қарапайым латын (және ағылшын) мағынасын қолданды деген пікірде. Үшінші пікір бойынша, 48 сағаттық «bis sextum» жартысы да бастапқыда ресми түрде аралық ретінде белгіленбеді, бірақ 48 сағаттық күн ұғымы ескірген кезде осылай ету қажеттілігі туындады. Көптеген мақсаттар үшін биссекстиль күні екі күннің ертерек болып кеткеніне күмән жоқ. 238 жылы Цензорин оның Терминалиядан кейін (23 ақпан) енгізілгенін және оның артынан ақпанның соңғы бес күні, яғни VI, V, IV, III және prid. Kal. Март. (бірыңғай жылда – 24-28 ақпан, ал көтеріліс жылы – 25-29 ақпан) келгенін айтады. Сондықтан ол биссекстіні екі еселенген күннің бірінші жартысы деп қарастырды. Кейінгі жазушылардың бәрі, соның ішінде Макробий 430 жылы, Беда 725 жылы және басқа ортағасырлық есептеушілер (пасахтың есептеушілері) Рим католик шіркеуінің литургиялық күнтізбесі сияқты осы ережені ұстанды. Алайда Цельс анықтамасы заңдық мақсаттарда қолданыла берді. Ол Юстинианның «Дигест» және 1236 жылғы ағылшынның «De Anno et Die Bissextili» статутына енгізілген, ол 1879 жылға дейін ресми түрде жойылған жоқ. Биссекстиль күнінің нундиналдық циклға әсері дереккөздерде талқыланбаған. Дио Кассиустың айтуынша, б.з.б. 41 жылы б.з.б. 40 жылдың бірінші нарық күні 1 қаңтарда келмеуін қамтамасыз ету үшін бос күн енгізілген, бұл 8 күндік циклге Юлиан реформасы бірден әсер етпегенін білдіреді. Алайда ол сондай-ақ біздің заманымыздың 44 жылы және одан да бұрын да базар күнінің діни мерекемен қайшылыққа ұшырауын болдырмау үшін өзгертілгенін айтады. Бұл 48 сағаттық биссекстиль күнінің екі жартысына бірдей нундинал әріп тағайындалғандығын білдіруі мүмкін, сондықтан Regifugium және нарық күні бір күнге, бірақ әртүрлі күндерге тура келеді. Кез келген жағдайда, 8 күндік нундиналдық цикл біздің заманымыздың бірінші ғасырында 7 күндік аптамен алмастырыла бастады және дүйсенбілік әріптер фрастиде нундиналдық әріптермен қатар пайда бола бастады.
The old intercalary month was abolished. The new leap day was dated as ante diem bis sextum Kalendas Martias ('the sixth doubled day before the Kalends of March'), usually abbreviated as a. d. bis VI Kal. Mart. ; hence it is called in English the bissextile day. The year in which it occurred was termed annus bissextus, in English the bissextile year. There is debate about the exact position of the bissextile day in the early Julian calendar. The earliest direct evidence is a statement of the 2nd century jurist Celsus, who states that there were two halves of a 48 hour day, and that the intercalated day was the "posterior" half. An inscription from AD 168 states that a. d. V Kal. Mart. was the day after the bissextile day. The 19th century chronologist Ideler argued that Celsus used the term "posterior" in a technical fashion to refer to the earlier of the two days, which requires the inscription to refer to the whole 48 hour day as the bissextile. Some later historians share this view. Others, following Mommsen, take the view that Celsus was using the ordinary Latin (and English) meaning of "posterior". A third view is that neither half of the 48 hour "bis sextum" was originally formally designated as intercalated, but that the need to do so arose as the concept of a 48 hour day became obsolete. There is no doubt that the bissextile day eventually became the earlier of the two days for most purposes. In 238 Censorinus stated that it was inserted after the Terminalia (23 February) and was followed by the last five days of February, i. e., a. d. VI, V, IV, III and prid. Kal. Mart. (which would be 24 to 28 February in a common year and the 25th to 29th in a leap year). Hence he regarded the bissextum as the first half of the doubled day. All later writers, including Macrobius about 430, Bede in 725, and other medieval computists (calculators of Easter) followed this rule, as does the liturgical calendar of the Roman Catholic Church. However, Celsus' definition continued to be used for legal purposes. It was incorporated into Justinian's Digest, and in the English Statute De Anno et Die Bissextili of 1236, which was not formally repealed until 1879. The effect of the bissextile day on the nundinal cycle is not discussed in the sources. According to Dio Cassius, a leap day was inserted in 41 BC to ensure that the first market day of 40 BC did not fall on 1 January, which implies that the old 8 day cycle was not immediately affected by the Julian reform. However, he also reports that in AD 44, and on some previous occasions, the market day was changed to avoid a conflict with a religious festival. This may indicate that a single nundinal letter was assigned to both halves of the 48 hour bissextile day by this time, so that the Regifugium and the market day might fall on the same date but on different days. In any case, the 8 day nundinal cycle began to be displaced by the 7 day week in the first century AD, and dominical letters began to appear alongside nundinal letters in the fasti.
Ай атаулары
Юлиан реформасы бірден айлардың аттарын өзгертпеді. Ескі қосымша ай жойылды және оның орнына ақпан айының соңына дейін бес күн қалған кезде бір қосымша күн қойылды.
The Julian reform did not immediately cause the names of any months to be changed. The old intercalary month was abolished and replaced with a single intercalary day at the same point (i. e., five days before the end of February).
Римдік
Римдіктер кейіннен айларды Юлий Цезарь мен Августтың есімдерімен атады, Квинтилис айын "Юлий" (шілде) деп атады. Макроб цитаталаған сенатус консультациясына сәйкес, Секстилис Августың құрметіне қайта аталды, себебі оның билікке келудегі ең маңызды оқиғалардың бірнешеуі, соның ішінде Александрияның құлауы, сол айда болды. Кейбір айлардың аттарын басқа императорлар өзгерткен, бірақ олардың қайтыс болғаннан кейін бұл өзгерістер сақталған жоқ. 37 жылы Калигула қыркүйек айын әкесінің құрметіне "Германикус" деп өзгертті; 65 жылы Нерон сәуір айын "Нероней", мамыр айын "Клавдий", маусым айын "Германикус" деп өзгертті; 84 жылы Домициан қыркүйек айын "Германикус", қазан айын "Домициан" деп өзгертті. Коммод ерекшеленді, ол барлық он екі айды өзінің қабылдаған есімдерімен (қаңтардан желтоқсанға дейін) қайта атады: "Амазоний", "Инвиктус", "Феликс", "Пий", "Луций", "Элий", "Аврелий", "Коммод", "Август", "Геркулей", "Роман" және "Экспертаторий". Император Тацит өзінің туған және таққа отырған айы – қыркүйектің атын өзінің атымен атауға бұйрық берген деген әңгіме бар, бірақ бұл оқиға күмәнді, өйткені ол 275 жылдың қарашасына дейін император болған жоқ. Осыған ұқсас құрметті ай атаулары Юлиан күнтізбесімен үйлестірілген көптеген провинциялық күнтізбелерде қолданылды. Басқа да атаулар өзгерту ұсынылған, бірақ олар ешқашан іске асырылмады. Тиберий сенаторлық ұсынысты, қыркүйек айын "Тиберий", ал қазан айын "Ливий" деп атау туралы қабылдамады. Антонин Пий сенат қаулысын қабылдамады, ол қыркүйек айын "Антонин", ал қараша айын "Фаустина" деп өзгертті.
The Romans later renamed months after Julius Caesar and Augustus, renaming Quintilis as "Iulius" (July) According to a senatus consultum quoted by Macrobius, Sextilis was renamed to honour Augustus because several of the most significant events in his rise to power, culminating in the fall of Alexandria, occurred in that month. Other months were renamed by other emperors, but apparently none of the later changes survived their deaths. In AD 37, Caligula renamed September as "Germanicus" after his father; in AD 65, Nero renamed April as "Neroneus", May as "Claudius" and June as "Germanicus"; and in AD 84 Domitian renamed September as "Germanicus" and October as "Domitianus". Commodus was unique in renaming all twelve months after his own adopted names (January to December): "Amazonius", "Invictus", "Felix", "Pius", "Lucius", "Aelius", "Aurelius", "Commodus", "Augustus", "Herculeus", "Romanus", and "Exsuperatorius". The emperor Tacitus is said to have ordered that September, the month of his birth and accession, be renamed after him, but the story is doubtful since he did not become emperor before November 275. Similar honorific month names were implemented in many of the provincial calendars that were aligned to the Julian calendar. Other name changes were proposed but were never implemented. Tiberius rejected a senatorial proposal to rename September as "Tiberius" and October as "Livius", after his mother Livia. Antoninus Pius rejected a senatorial decree renaming September as "Antoninus" and November as "Faustina", after his empress.
Ұлы Карл
Августтан кейінгі Рим императорларының қысқа ғана уақытқа қолданылған ай атауларынан гөрі, Шарльмен енгізген ежелгі жоғары неміс тіліндегі ай атаулары әлдеқайда ұзақ сақталды. Оның өмірбаянын жазған автордың айтуынша, Карл Ұлы барлық айлардың аттарын неміс тілінде ауыл шаруашылығымен байланыстырып өзгерткен. Бұл атаулар оның билігінен кейін 700 жылдан астам уақыт өткен соң, 15 ғасырға дейін қолданылды және кейбір өзгерістермен 18 ғасырдың соңына дейін "дәстүрлі" ай атаулары ретінде пайдаланыла берді. Атаулары (қаңтардан желтоқсанға дейін): Винтарманот ("қыс айы"), Хорнунг, Лентзинманот ("көктем айы", "Үлкен ораза айы"), Остарманот ("Пасха айы"), Воннеманот ("қуаныш айы", Винниманоттың "жайлау айы" деген сөзінің бұрмалануы), Брахманот ("екінші ай"), Хеуиманот ("шөп шабу айы"), Аранманот ("орын айы"), Витуманот ("орман айы"), Виндумманот ("жүзім жинау айы"), Гербистманот ("егін жинау айы"), және Хеилагманот ("қасиетті ай").
Much more lasting than the ephemeral month names of the post Augustan Roman emperors were the Old High German names introduced by Charlemagne. According to his biographer, Charlemagne renamed all of the months agriculturally into German. These names were used until the 15th century, over 700 years after his rule, and continued, with some modifications, to see some use as "traditional" month names until the late 18th century. The names (January to December) were: Wintarmanoth ("winter month"), Hornung, Lentzinmanoth ("spring month", "Lent month"), Ostarmanoth ("Easter month"), Wonnemanoth ("joy month", a corruption of Winnimanoth "pasture month"), Brachmanoth ("fallow month"), Heuuimanoth ("hay month"), Aranmanoth ("reaping month"), Witumanoth ("wood month"), Windumemanoth ("vintage month"), Herbistmanoth ("harvest month"), and Heilagmanoth ("holy month").
Шығыс Еуропа
Батыс және солтүстік Еуропа, Византия және Амазиг (берберлер) қолданған күнтізбе айларының атаулары латын тілінен алынған. Дегенмен, Шығыс Еуропада ежелгі маусымдық ай атаулары 19 ғасырға дейін қолданылып келді, ал кейбір жағдайларда бүгінге дейін қолданылуда, мысалы: белорус, болгар, хорват, чех, фин, грузин, литва, македон, поляк, румын, словен, украин тілдерінде. Осман империясы Юлиан күнтізбесін Руми күнтізбесі ретінде қабылдағанда, ай атаулары Осман дәстүрін көрсетті.
The calendar month names used in western and northern Europe, in Byzantium, and by the Amazigh (Berbers), were derived from the Latin names. However, in eastern Europe older seasonal month names continued to be used into the 19th century, and in some cases are still in use, in many languages, including: Belarusian, Bulgarian, Croatian, Czech, Finnish, Georgian, Lithuanian, Macedonian, Polish, Romanian, Slovene, Ukrainian. When the Ottoman Empire adopted the Julian calendar, in the form of the Rumi calendar, the month names reflected Ottoman tradition.
Жыл нөмірлеуі
Римдіктер жыл санау үшін әдетте сол жылға қызметке кірген екі консулдың есімімен жылды атаған. Б.з.д. 153 жылдан бастап консулдар 1 қаңтарда қызметке кірісе бастады, осылайша консулдық және күнтізбелік жылдардың басталуын үйлестірді. Күнтізбелік жыл қаңтарда басталып, желтоқсанда аяқталады, Овидийдің пікірінше шамамен б.з.д. 450 жылдан бері, ал Макроб пен Плутархтың пікірінше шамамен б.з.д. 713 жылдан бері (Рим күнтізбесін қараңыз). Юлий Цезарь консулдық немесе күнтізбелік жылдың басталуын өзгерткен жоқ. Консульдық жылдармен қатар римдіктер кейде императордың билік мерзімін де пайдаланған, ал 4 ғасырдың соңында құжаттар 15 жылдық цикл бойынша да даталанған. 537 жылы Юстиниан осы уақыттан бастап құжаттарда императордың есімі мен оның билік мерзімі, сондай-ақ индикция мен консулдың аты көрсетілуін міндеттеді, жергілікті дәуірлерді пайдалануға да рұқсат берді. 309 және 310 жылдары, кейде одан кейін де консулдар тағайындалмаған. Мұндай жағдайда консулдық дата соңғы консулдан бері жылдар санымен көрсетілген ("постконсульдық" даталау). 541 жылдан кейін консулдықты тек биліктегі император ғана, әдетте өзінің билік мерзімінде бір жыл ғана атқарған, сондықтан постконсульдық даталау қалыпты жағдайға айналды. Осыған ұқсас постконсульдық даталар 6 ғасырдың басында Батыста да белгілі болды. Көптен бері қолданылмайтын консулдық даталау жүйесі 888 жылы жарияланған Лев VI-ның заң кодексінде ресми түрде жойылды. Римдіктер қаланың (Римнің) құрылған күнінен жыл санауды (ab urbe condita - AUC) сирек қолданған. Бұл әдіс римдік тарихшылар бір оқиғадан екіншісіне дейінгі мерзімді анықтау үшін пайдаланған, жылды даталау үшін емес. Әртүрлі тарихшылар қаланың құрылған күніне қатысты әртүрлі пікірлер білдірген. Август жариялаған консулдардың ресми тізімін қамтитын Fasti Capitolini жазуы б.з.д. 752 жылды бастапқы нүкте ретінде көрсеткен. Варо қолданған б.з.д. 753 жылғы бастапқы нүкте қазіргі тарихшылар тарапынан қабылданды. Шындығында, Ренессанс дәуіріндегі редакторлар жиі оны жариялаған қолжазбаларына қосып, римдіктер жылдарын санаған деген жалған ой тудырды. Көптеген қазіргі заманғы тарихшылар консулдардың қызметке кірген күнінен басталатынын болжайды, ал басқа AUC жүйелерін қолданатын Fasti Capitolini сияқты көне құжаттар да осылай істейді. Алайда, 3 ғасырда жазған Цензорин өз заманында AUC жылы 21 сәуірде тойланатын Парилиядан басталатынын, оның Римнің негізі қаланған күнінің нақты мерейтойы саналғанын айтқан. Юлиан күнтізбесіне немесе оның провинциялық баламаларына Рим империясының провинциялары мен қалаларында Актиум дәуірі және Испан дәуірі сияқты көптеген жергілікті дәуірлер қабылданды. Олардың кейбіреулері ұзақ уақыт бойы қолданылған. Ең танымалдарының бірі - шейіттер дәуірі, кейде Диоклетиан дәуірі деп те аталады, ол Александрия күнтізбесімен байланысты және 4-ші және 5-ші ғасырларда Александрия христиандары Пасхаларын санау үшін жиі қолданған, оны копт және эфиопия шіркеулері әлі де қолданады. Жерорта теңізінің шығысында Анниан Александрийский сияқты христиан хронографтарының әлемнің жаратылысын даталауға жасаған тырыстықтары Anno Mundi дәуірлерінің пайда болуына әкелді, олар осы оқиғаға негізделген. Олардың ішіндегі ең маңыздысы - 10 ғасырдан бастап Византия әлемінде және Ресейде 1700 жылға дейін қолданылған Etos Kosmou. Батыста империяның орнын басып алған мемлекеттер бастапқыда индикцияларды және билік мерзімдерін жеке немесе біріктіріп қолданды. V ғасырдағы Аквитаниялық хроникашы Проспер Мәсіхтің азап шегуінен бастап саналатын дәуірді қолданды, бірақ бұл дәуір кеңінен қабылданбады. Дионисий Экзигус 525 жылы Anno Domini жүйесін ұсынды. Бұл дәуір батыс христиан әлемінде біртіндеп тарады, 8 ғасырда Беда осы жүйені қабылдағаннан кейін. Юлиан күнтізбесі кейбір мұсылман елдерінде де қолданылған. Осман империясының соңғы жылдарында қолданылған Руми күнтізбесі, Юлиан күнтізбесі, 1840 жылға тең ай күнтізбесінің AH жылынан алынған дәуірді қабылдады, яғни Руми дәуірінің бастапқы нүктесі 585 жыл болды. Соңғы жылдары Бербер күнтізбесін пайдаланушылардың кейбірі 950 жылға дейін сонатын дәуірді қабылдады, бұл Ливиялық перғауыны Шешонк I-нің Мысырда билікке келген шамамен мерзімі.
The principal method used by the Romans to identify a year for dating purposes was to name it after the two consuls who took office in it, the eponymous period in question being the consular year. Beginning in 153 BC, consuls began to take office on 1 January, thus synchronizing the commencement of the consular and calendar years. The calendar year has begun in January and ended in December since about 450 BC according to Ovid or since about 713 BC according to Macrobius and Plutarch (see Roman calendar). Julius Caesar did not change the beginning of either the consular year or the calendar year. In addition to consular years, the Romans sometimes used the regnal year of the emperor, and by the late 4th century documents were also being dated according to the 15 year cycle of the indiction. In 537, Justinian required that henceforth the date must include the name of the emperor and his regnal year, in addition to the indiction and the consul, while also allowing the use of local eras. In 309 and 310, and from time to time thereafter, no consuls were appointed. When this happened, the consular date was given a count of years since the last consul (called "post consular" dating). After 541, only the reigning emperor held the consulate, typically for only one year in his reign, and so post consular dating became the norm. Similar post consular dates were also known in the west in the early 6th century. The system of consular dating, long obsolete, was formally abolished in the law code of Leo VI, issued in 888. Only rarely did the Romans number the year from the founding of the city (of Rome), ab urbe condita (AUC). This method was used by Roman historians to determine the number of years from one event to another, not to date a year. Different historians had several different dates for the founding. The Fasti Capitolini, an inscription containing an official list of the consuls which was published by Augustus, used an epoch of 752 BC. The epoch used by Varro, 753 BC, has been adopted by modern historians. Indeed, Renaissance editors often added it to the manuscripts that they published, giving the false impression that the Romans numbered their years. Most modern historians tacitly assume that it began on the day the consuls took office, and ancient documents such as the Fasti Capitolini which use other AUC systems do so in the same way. However, Censorinus, writing in the 3rd century AD, states that, in his time, the AUC year began with the Parilia, celebrated on 21 April, which was regarded as the actual anniversary of the foundation of Rome. Many local eras, such as the Era of Actium and the Spanish Era, were adopted for the Julian calendar or its local equivalent in the provinces and cities of the Roman Empire. Some of these were used for a considerable time. Perhaps the best known is the Era of Martyrs, sometimes also called Anno Diocletiani (after Diocletian), which was associated with the Alexandrian calendar and often used by the Alexandrian Christians to number their Easters during the 4th and 5th centuries, and continues to be used by the Coptic and Ethiopian churches. In the eastern Mediterranean, the efforts of Christian chronographers such as Annianus of Alexandria to date the Biblical creation of the world led to the introduction of Anno Mundi eras based on this event. The most important of these was the Etos Kosmou, used throughout the Byzantine world from the 10th century and in Russia until 1700. In the west, the kingdoms succeeding the empire initially used indictions and regnal years, alone or in combination. The chronicler Prosper of Aquitaine, in the fifth century, used an era dated from the Passion of Christ, but this era was not widely adopted. Dionysius Exiguus proposed the system of Anno Domini in 525. This era gradually spread through the western Christian world, once the system was adopted by Bede in the eighth century. The Julian calendar was also used in some Muslim countries. The Rumi calendar, the Julian calendar used in the later years of the Ottoman Empire, adopted an era derived from the lunar AH year equivalent to AD 1840, i. e., the effective Rumi epoch was AD 585. In recent years, some users of the Berber calendar have adopted an era starting in 950 BC, the approximate date that the Libyan pharaoh Sheshonq I came to power in Egypt.
Григориан күнтізбесімен алмастыру
Юлиан күнтізбесі оны ресми түрде қолданған барлық елдерде азаматтық күнтізбе ретінде Григориан күнтізбесімен алмастырылды. Түркия (қаражатты есептеу мақсатында) 1917 жылдың 16 ақпаны мен 1 наурызында ауысты. Ресей 1918 жылдың 1/14 ақпанында өзгерді. Грекия азаматтық мақсаттар үшін 1923 жылдың 16 ақпаны мен 1 наурызында өзгерді, бірақ ұлттық мереке (25 наурыз) ескі күнтізбе бойынша сақталды. Батыстағы және батыс шіркеулері тарапынан дін таратылған аймақтардағы көптеген христиан дін өкілдері азаматтық күнтізбемен үйлестіру үшін литургиялық күнтізбелерін Григориан күнтізбесіне ауыстырды. Юлиан күнтізбесіне ұқсас Александрия күнтізбесі Эфиопия күнтізбесінің негізі болып табылады, ол әлі де Эфиопияның азаматтық күнтізбесі болып табылады. Мысыр 1592 жылдың 1 Таут/11 қыркүйекте Александрия күнтізбесінен Григориан күнтізбесіне ауысты. Күнтізбелер арасындағы ауысу кезінде және кейін біршама уақыт бойы құжаттарда екі күнді көрсету қабылданды, яғни екі жүйе бойынша да күнді көрсетуге болатын. Өзгеріс кезеңіндегі оқиғаларды сипаттайтын қазіргі және заманауи мәтіндерде белгілі бір күннің қай күнтізбеге жататынын көрсету үшін «Ескі стиль» (Юлиан) немесе «Жаңа стиль» (Григориан) деген әріптермен белгілеу қалыпты жағдай.
The Julian calendar has been replaced as the civil calendar by the Gregorian calendar in all countries which officially used it. Turkey switched (for fiscal purposes) on 16 February/1 March 1917. Russia changed on 1/14 February 1918. Greece made the change for civil purposes on 16 February/1 March 1923, but the national day (25 March) was to remain on the old calendar. Most Christian denominations in the west and areas evangelised by western churches have made the change to Gregorian for their liturgical calendars to align with the civil calendar. A calendar similar to the Julian one, the Alexandrian calendar, is the basis for the Ethiopian calendar, which is still the civil calendar of Ethiopia. Egypt converted from the Alexandrian calendar to Gregorian on 1 Thaut 1592/11 September 1875. During the changeover between calendars and for some time afterwards, dual dating was used in documents and gave the date according to both systems. In contemporary as well as modern texts that describe events during the period of change, it is customary to clarify to which calendar a given date refers by using an O. S. or N. S. suffix (denoting Old Style, Julian or New Style, Gregorian).
Өтпелі кезеңдер
1582 жылы папа Григорий XIII Григорий күнтізбесін жариялады. Юлиандық схема бойынша астрономиялық маусымдарға қатысты тым көп жылдамдық күндері қосылғандықтан реформа қажет болды. Астрономиялық күнбағыс пен күн мен түн теңелулері Юлиандық жылмен салыстырғанда жылына орташа есеппен 10,8 минутқа алға жылжыды. Нәтижесінде 21 наурыз (Шырақ айт күнін есептеудің негізгі күні) наурыз күн мен түннің теңелуімен сәйкес келмей бастады. Гиппарх және, болжам бойынша, Сосиген бұл айырмашылықты білгенімен, оның дұрыс мәнін білмесе де, ол Юлиан реформасы кезінде (б.з.д. 46 ж.) аса маңызды емес деп есептелді. Дегенмен, уақыт өте келе ол айтарлықтай жинақталды: Юлиан күнтізбесі әр 128 жылда бір күнді қосты. 1582 жылы 21 наурыз наурыз күн мен түннің теңелуіне он күнге қалыс қалды, бұл күн 325 жылы, Никей кеңесі өткен жылда деп есептелген. Юлиандық және Григориандық күнтізбені ұзақ уақыт бойы бір мезгілде, әртүрлі жерлерде қолданғандықтан, өтпелі кезеңдегі күнтізбе күндері, қай күнтізбені қолданғаны көрсетілмесе, көбінесе дұрыс емес болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда екі күнді, әр күнтізбеде бір күнді көрсетуге болады. "Ескі стиль" (Old Style) белгісі кейде Юлиан күнтізбесіндегі күнді көрсету үшін қолданылады, ал "Жаңа стиль" (New Style) белгісі 1 қаңтарда басталатын Юлиан күнтізбесін немесе Григориан күнтізбесіне толық сәйкестендірілген күнді білдіреді. Бұл белгі Грегориан реформасынан кейін де Юлиан күнтізбесін қолдана берген елдердің күндерін нақтылау үшін қолданылады, мысалы Ұлыбритания 1752 жылға дейін реформаланған күнтізбені қолданбады, ал Ресей 1918 жылға дейін қолданбады (Кеңес күнтізбесін қараңыз). Осы себепті Ресейдің 1917 жылғы 7 қарашадағы революциясы Қазан революциясы деп аталады, өйткені ол 25 қазан күні О.С. басталды.
In 1582, Pope Gregory XIII promulgated the Gregorian calendar. Reform was required because too many leap days were added with respect to the astronomical seasons under the Julian scheme. On average, the astronomical solstices and the equinoxes advance by 10.8 minutes per year against the Julian year. As a result, 21 March (which is the base date for calculating the date of Easter) gradually moved out of alignment with the March equinox. While Hipparchus and presumably Sosigenes were aware of the discrepancy, although not of its correct value, it was evidently felt to be of little importance at the time of the Julian reform (46 BC). However, it accumulated significantly over time: the Julian calendar gained a day every 128 years. By 1582, 21 March was ten days out of alignment with the March equinox, the date where it was reckoned to have been in 325, the year of the Council of Nicaea. Since the Julian and Gregorian calendars were long used simultaneously, although in different places, calendar dates in the transition period are often ambiguous, unless it is specified which calendar was being used. In some circumstances, double dates might be used, one in each calendar. The notation "Old Style" (O. S.) is sometimes used to indicate a date in the Julian calendar, as opposed to "New Style" (N. S.), which either represents the Julian date with the start of the year as 1 January or a full mapping onto the Gregorian calendar. This notation is used to clarify dates from countries that continued to use the Julian calendar after the Gregorian reform, such as Great Britain, which did not switch to the reformed calendar until 1752, or Russia, which did not switch until 1918 (see Soviet calendar). This is why the Russian Revolution of 7 November 1917 N. S. is known as the October Revolution, because it began on 25 October O. S.
Шығыс православие
Шығыс православиелік елдердің көпшілігі (олардың көпшілігі Шығыс немесе Оңтүстік-Шығыс Еуропа) 1924 жылға қарай Григориан күнтізбесін қабылдағанмен, олардың ұлттық шіркеулері қабылдамады. «Түзетілген Юлиан күнтізбесі» 1923 жылдың мамыр айында Константинопольде өткен синодта бекітілді. Ол 2800 жылға дейін Григориан күнтізбесімен толықтай сәйкес болатын күн бөлігінен және Иерусалимде астрономиялық жолмен Пасха күнін есептейтін ай бөлігінен тұрады. Барлық Шығыс православиелік шіркеулер ай бөлігін қабылдаудан бас тартты, сондықтан барлық православиелік шіркеулер Құтқарылу мейрамын Юлиан күнтізбесі бойынша тойлауды жалғастыруда, тек Фин православиелік шіркеуінен басқа (Эстония православиелік шіркеуі де 1923 жылдан 1945 жылға дейін ерекшелік танытқан). Иерусалим, Ресей, Сербия, Черногория, Польша (15 маусым 2014 жылдан бастап), Солтүстік Македония, Грузия және грек ескі күнтізбесін қолданушылар мен басқа да топтар Юлиан күнтізбесін пайдалануды жалғастыруда, сондықтан олар Мәсіх туған күнді Юлиан күнтізбесі бойынша 25 желтоқсанда (2100 жылға дейін Григориан күнтізбесі бойынша 7 қаңтар) тойлайды. Ресей православиелік шіркеуінің Батыстағы кейбір приходтары 2799 жылға дейін Мәсіх туған күнді Григориан күнтізбесі бойынша 25 желтоқсанда тойлайды. Украина православиелік шіркеуі 2023 жылдың мамыр айының соңында 2023 жылдың 25 желтоқсанында Рождествоны тойлау үшін Григориан күнтізбесін қолданатынын жариялады, бұл 2022 жылдың басында Ресейдің қатыгез басқыншылығына жауап ретінде жасалды.
Although most Eastern Orthodox countries (most of them in eastern or southeastern Europe) had adopted the Gregorian calendar by 1924, their national churches had not. The "Revised Julian calendar" was endorsed by a synod in Constantinople in May 1923, consisting of a solar part which was and will be identical to the Gregorian calendar until the year 2800, and a lunar part which calculated Easter astronomically at Jerusalem. All Eastern Orthodox churches refused to accept the lunar part, so all Orthodox churches continue to celebrate Easter according to the Julian calendar, with the exception of the Finnish Orthodox Church (the Estonian Orthodox Church was also an exception from 1923 to 1945). The Orthodox Churches of Jerusalem, Russia, Serbia, Montenegro, Poland (from 15 June 2014), North Macedonia, Georgia, and the Greek Old Calendarists and other groups continue to use the Julian calendar, thus they celebrate the Nativity on 25 December Julian (which is 7 January Gregorian until 2100). The Russian Orthodox Church has some parishes in the West that celebrate the Nativity on 25 December Gregorian until 2799. The Orthodox Church of Ukraine announced in late May 2023 that they would use the Gregorian calendar to celebrate Christmas on December 25, 2023, partly in reflection to Russia's deadly invasion of the country in early 2022.
Пасха күні
Шығыс православие шіркеуінің көптеген тармақтары Пасха күнін анықтау үшін Юлиан күнтізбесін пайдаланады, ал барлық жылжымалы мерекелердің уақыты осы Пасха күніне байланысты болады. Кейбір шіркеулер бекітілген мерекелерді сақтау үшін Түзетілген Юлиан күнтізбесін қабылдаған, бірақ барлық жағдайларда Юлиан күнтізбесін сақтайды.
Most branches of the Eastern Orthodox Church use the Julian calendar for calculating the date of Easter, upon which the timing of all the other moveable feasts depends. Some such churches have adopted the Revised Julian calendar for the observance of fixed feasts, while such Orthodox churches retain the Julian calendar for all purposes.
Сирия мәсіхшілігі
Көне Ассириялық Шығыс Шіркеуі, көбінесе "шығыс православие" деп қате жіктелетін Шығыс Сириялық ғұрыпты ұстанады және Юлиан күнтізбесін қолданады. Оның жамағаттары Рождествоны 7 қаңтарда Грегориан күнтізбесі бойынша (Юлиан күнтізбесі бойынша 25 желтоқсан) тойлайды. 1968 жылы бөлініп шыққан Ассириялық Шіркеу (дәстүрлі Юлиан күнтізбесін Грегориан күнтізбесімен алмастыру себептерінің бірі болған), сол бөлініс жылынан бастап Грегориан күнтізбесін қолданып келеді.
The Ancient Assyrian Church of the East, an East Syriac rite that is commonly miscategorised under "eastern Orthodox", uses the Julian calendar, where its participants celebrate Christmas on 7 January Gregorian (which is 25 December Julian). The Assyrian Church of the East, the church it split from in 1968 (the replacement of traditional Julian calendar with Gregorian calendar being among the reasons), uses the Gregorian calendar ever since the year of the schism.
Шығыс православие
Иерусалимдегі Армян Патриархаты Армян Апостольдық Православ шіркеуі Юлиан күнтізбесін пайдаланады, ал Армян шіркеуінің қалған бөлігі Григориан күнтізбесін пайдаланады. Екеуі де Рождествоны өздерінің күнтізбелеріне сәйкес, Теофания мерекесінің бір бөлігі ретінде тойлайды.
The Armenian Patriarchate of Jerusalem of Armenian Apostolic Orthodox Church uses Julian calendar, while the rest of Armenian Church uses Gregorian calendar. Both celebrate the Nativity as part of the Feast of Theophany according to their respective calendar.
Берберлер
Юлиан күнтізбесі Магриб берберлері бербер күнтізбесі нысанында әлі де қолданылып келеді.
The Julian calendar is still used by the Berbers of the Maghreb in the form of the Berber calendar.
Фула
Шотландияның Шетланд аралдарындағы Фула, архипелагтың шалқары аралындағы шағын елді мекен, әлі де юлиан күнтізбесі бойынша мерекелерді тойлайды.
Foula in Shetland, Scotland, a small settlement on a remote island of the archipelago, still celebrates festivities according to the Julian calendar.
Жалпы және келтірілген сілтемелер
Бонни Блэкберн және Леофранк Холфорд Стревенс, «Жылдың Оксфорд серігі», Оксфорд университетінің баспасы, 2003 жылы түзетулермен қайта басылды.
Bonnie Blackburn and Leofranc Holford Strevens, The Oxford Companion to the Year, Oxford University Press, reprinted with corrections 2003.