Кіріспе

Поляк тілінің жазу жүйесі

Поляк орфографиясы – поляк тілінің жазу жүйесі. Тіл латын әліпбиіне негізделген, бірақ диакритикалық белгілері бар қосымша әріптерді де қамтитын поляк алфавитімен жазылады. Орфография көбінесе фонетикалық, немесе дәлірек айтқанда фонемиялық – жазудағы әріптер (немесе олардың тіркесімдері) сөйлеу тілінің дыбыстарымен, немесе фонемаларымен тұрақты түрде сәйкес келеді. Фонемалар жүйесі туралы егжей-тегжейлі ақпаратты поляк фонологиясынан қараңыз.

Диграфтар

Поляк тілінде ch, cz, dz, dź, dż, rz және sz диграфтары қолданылады. Кейбір дауыссыз дыбыстардың i әрпімен үйлесімі, дауысты әріптерге дейін, диграфтар болып есептеледі: ci – ć әрпінің позициялық түрі, si – ś әрпінің позициялық түрі, zi – ź әрпінің позициялық түрі, ni – ń әрпінің позициялық түрі (бірақ төменде ni туралы арнайы ескертуге назар аударыңыз); сондай-ақ, dź әрпінің позициялық түрі ретінде dzi триграфы да бар. Бұл жазу бірліктері әліпбилік ретте ешқандай арнайы қарастырылмайды. Мысалы, ch әрпі c және h әрпінің тізбегі ретінде қарастырылады, чех немесе словак тілдеріндегідей жеке әріп ретінде емес (мысалы, Chojnice сөзінде тек бірінші әрпі үлкен әріппен жазылады және ол Canki сөзінен кейін, Cieszyn сөзінен бұрын тізімделеді).

Дауысты және дәнекерлеу

Дауысты әріптер жиі дауыссыз дыбыстарды білдіреді (жоғарыдағы кестелерде көрсетілгендей). Бұл сөздердің соңында және кейбір қосылыстарда болатын нейтрализацияға байланысты; мысалы, "клуб" сөзіндегі дыбысы дейтін дыбысқа айналады, ал "prze" сөзіндегі дыбысы дейтін дыбысқа ұқсайды. Аз жиілікте, дауыссыз әріптер дауысты дыбыстарды білдіре алады; мысалы, "також" ("сонымен қатар") сөзіндегі дыбысы дейтін дыбысқа айналады. Осы нейтрализацияның шарттары поляк тілінің фонетикасы туралы мақаладағы "Дауыстану және дауыссыздықтану" бөлімінде сипатталған.

Мұрындық дауыстылар

Артқы әріптер және , кейіннен жарық дауыстар мен тілдік дауыстар келген кезде, мұрындық дауысты емес, мұрындық дауыссызға дейінгі ауызша дауысты көрсетеді. Мысалы, dąb ("емен") сөзінде , tęcza ("көпіршік") сөзінде айтылады (мұрындық дауыс келесі дауысқа ұқсап өзгереді). Егер осы әріптерден кейін немесе келсе, және сөз соңында да көптеген сөйлеушілер үшін (егер сөйлеуші дауысты мұрынды айтса, ол жеңіл мұрынды болады), бұл әріптер тек немесе ретінде айтылады.

Басқа тармақтар

Әріп диграфтарда және қарыз сөздердегі мысалы, автор, Европа сөздерінде кездеседі; бірақ туған тілдегі сөздерде, мысалы, наука сөзінде айтылмайды. Көп жағдайда, жазылған дауыссыз әріп айтылмайды. Мысалы, mógł ("бола алады") және jabłko ("алма") сөздеріндегі дауыссыз әріп қарапайым тілде айтылмайды.

Капитализация

Атаулар поляк тілінде ағылшын тіліндегідей әдетте үлкен әріппен жазылады. Поляк тілінде айлар мен апта күндері, сондай-ақ есімдерден туындаған сын есімдер мен басқа да формалар (мысалы, angielski "ағылшын") үлкен әріппен жазылмайды. "Pan" ("мырза"), "pani" ("ханым"), "lekarz" ("дәрігер") сияқты атаулар және олардың қысқартылған түрлері, әдепті хаттардан басқа, үлкен әріппен жазылмайды. Екінші жақ есімдіктері дәстүрлі түрде ресми жазуда (мысалы, хаттарда немесе ресми электрондық поштада) үлкен әріппен жазылады; сондай-ақ, ресми жағдайда біреуге тікелей сілтеу үшін қолданылатын "Czytelnik" ("оқырман", газеттерде немесе кітаптарда) сияқты басқа сөздер де болуы мүмкін. Үшінші жақ есімдіктері құрмет көрсету мақсатымен үлкен әріппен жазылады, көбінесе қасиетті контексте.

Тарих

Поляктар 12 ғасырда латын әліпбиін қабылдады. Дегенмен, бұл әліпби поляк тілінің кейбір дыбыстарын, мысалы, тілдің ұшымен айтылатын консонанттар мен мұрынды дауыстыларды жеткілікті түрде бейнелей алмады. Осының салдарынан, орта ғасырларда поляк тілінің жазылуында үлкен үйлесімсіздік болды, себебі әртүрлі авторлар осы дыбыстарды көрсету үшін әртүрлі жүйелерді қолданды. Мысалы, көне құжаттарда «c» әрпі қазір «c», «cz» және «k» деп жазылатын дыбыстарды білдіретін болса, «z» әрпі қазір «z», «ż», «ś» және «ź» деп жазылатын дыбыстар үшін қолданылды. Авторлар көп ұзамай диграфтармен (әріптердің тіркесімі), жаңа әріптермен (φ және ſ, қазір қолданылмайды) және соңында диакритикалық белгілермен тәжірибе жасауға кірісті. Польша әліпбиі славян тілдері үшін жасалған латынға негізделген орфографияның екі маңызды түрінің бірі болды, екіншісі – чех орфографиясы, ол «č» әрпіндегідей карон (haček) белгілерімен сипатталады. Латын әліпбиінде жазылатын басқа негізгі славян тілдері (словакия, словения және серб-хорват) чех тіліне ұқсас жүйелерді пайдаланады. Сорб тілінің орфографиясы да чех тіліне жақын, бірақ ол аталған тілдерге қарағанда поляк элементтерін көбірек қамтиды. Кашуб және көбінесе силезия тілдері, екеуі де Польшада қолданылады, поляк тіліне негізделген орфографияны пайдаланады.