Кіріспе
XVIII династияның Аменхотеп III үшін салған ғибадатханасы, сондай-ақ Ком эль Хеттан деп белгілі, Жаңа Патшалықтың XVIII династиясы тұсында Хапу ұлы Аменхотептің бас сәулетшісі ретінде фараон Аменхотеп III үшін салынған. Мәйітхана Ніл өзенінің батыс жағалауында, шығыс жағалаудағы Луксор қаласының қарсы бетінде орналасқан. Өз кезінде Аменхотеп III-нің мәйітханасы Фивадағы ең ірі жерлеу кешені болды. Мәйітхана өзенге салыстырмалы түрде жақын болғандықтан, жыл сайынғы су тасқыны оның жылдам тозуына себеп болды. Жаңа зерттеулер мәйітхананың көп бөлігінің қирауына жер сілкінісінің әсері себеп болғанын көрсетеді. Бұрын жер сілкінісі шамамен 27 ж.б. болған деп есептелген, бірақ мәйітхана мен оны қоршаған колостарды зерттеу бұл болжамды жоққа шығарды және оның шамамен 1200 ж.б. болғанын көрсетті. 1200 ж.б. болған жер сілкінісінен кейін басқа да жер сілкіністері болған болуы мүмкін.
The Mortuary Temple of Amenhotep III, also known as Kom el Hettân, was built by the main architect Amenhotep, son of Hapu, for Pharaoh Amenhotep III during the 18th Dynasty of the New Kingdom. The mortuary temple is located on the Western bank of the Nile river, across from the eastern bank city of Luxor. During its time, the Mortuary Temple of Amenhotep III was the largest funerary complex in Thebes that was built. Because the mortuary temple was built relatively close to the river, the annual flooding caused the site to decay at a more rapid rate. New research indicates that a large majority of the destruction on the mortuary temple can be attributed to the effects of an earthquake. It was long speculated that the earthquake occurred around 27 BC; however, investigations into the mortuary temple and surrounding colossi have debunked this time frame and instead have demonstrated it occurred around 1200 BC. Additional earthquakes after the one in 1200 BC have not been ruled out.
Қазба тарихы
Доктор Хуриг Сурузиан 2000-шы жылдардың басындағы негізгі қазба жұмыстарын жүргізді, ал кіріктірілген орынға доктор Захи Хавасс келді, бірақ одан бұрын 1900-шы жылдардың соңында осы жердегі жерлеу ғибадатханасы қазылған болатын. Лоран Бавай 1999 және 2002 жылдарғы қазба маусымдарында табылған керамикалық бұйымдарды зерттеді. Гипостильді залды Мириам Секо Альварес тазартты. Жақында жүргізілген геоархеологиялық зерттеулер көрсеткендей, ғибадатхананың басты осі Жаңа Мемлекет кезеңіндегі су тасқыны деңгейінен биік тұрған, табиғи, созылған төбеге салынған. Осының нәтижесінде ғибадатхананың батыс жағындағы аумақ көбінесе құрғақ және жоғары болды, және тек өте сирек кездесетін су тасқыны кезінде ғана суға толуы мүмкін еді. Осы жобаның тағы бір маңызды жаңалығы – Нил өзенінің батыс жағында орналасқан, бұрын белгісіз тармағы. Ол шамамен оңтүстіктен солтүстікке қарай бағытталған, ал Мемнонның Колосс статуялары өзеннің батыс жағалауында орналасқан, бұл ғибадатхана кешеніне әсерлі жағалаулық кіруге мүмкіндік берген.
Мақсаты
Мәйітхананың негізгі мақсаты – Аменхотеп III-ге оның дүниеден өткеннен кейін және артық өмірге көшкен соң құрбандықтар шалу орыны болу еді. Сед фестивалінің маңыздылығы – ол Мысырдың бірігуін қайта жандандырып көрсетуі. Біріктіру идеясын одан да нығайту үшін Жоғарғы және Төменгі Мысырдан құрылыс материалдары пайдаланылды, бұл Аменхотеп III-тің екі жердің де сема тавын (бірлігін) сақтағанын көрсетеді. Сонымен қатар, Аменхотеп III фауна мүсіндерін орнату арқылы және оларды бақылау арқылы Маат (әділет және бейбітшілік) идеясын орнықтырды. Одан бөлек, ол өзінің мүсіндерінің қасында Мысырдың жауларын (нубиялықтар, азиялықтар, месопотамиялықтар, эгейліктер және хеттер сияқты) бейнеледі. Фестивальде Аменхотеп III-тің алғашқы Седін құрайтын көптеген рәсімдер болды. Сехмет мүсіндері діни фестивальдерде маңызды рөл атқарды. Мүсіндерге қарағанда, кейбір Сехмет мүсіндері тік тұр, ал кейбіреулері отырған, сондай-ақ кейбіреулері сол қолында папирус жездігін, ал оң қолында өмір символын ұстап тұр. Француз египтологы Жан Йойотте Сехмет құдайының "мастықтың иесі" ретінде маңызды рөл атқарғанын, ол Аменхотеп III-тің кез келген ауруын емдеуге арналған емдік қасиеттерді сыйлағанын айтады. Сондай-ақ, ол "күн патшасын күннің жауларынан қорғау" мақсатында патшалық юбилейде маңызды рөл атқарды. Басқа жануарлардың мүсіндері қолданылған екі ерекше рәсім – күн ритуалы және аспан картасын жасау. Мәйітханадағы аспан картасын жасау 18-ші династия кезеңінде, әсіресе Тютмос III тұсында аспан құдайларын құрметтеу үшін кең таралды. Аспан картасын жасау процесінде Сехмет мүсіндерімен қатар арыстан-крокодил сфинксі, гиппопотам мүсіндері және бұқа мүсіні пайдаланылды. Арыстан-крокодил сфинксі – үш өлшемді бейнелеудің мысалы. Ақ гиппопотамға қарағанда, ол Тютмос III кезінде болған ақ гиппопотам ритуалында рөл атқарды деп есептеледі. Ал күн фестивалінде Асбет, Маат, Ху, Гор, Исида мүсіндері күннің уақытына қарай көтерілді.
Стеллалар
Мәйітті жерлеу ғибадатханасындағы ең белгілі екі стела – Солтүстік және Оңтүстік стелалар. Солтүстік стела, толық нысанында Перистиль алаңында орналасқан, 2010–2012 жылдары бірнеше консервациялық жұмыстардан өтті. Осыған ұқсас, Оңтүстік стела 20-ғасырдың ортасында орнатылды және Аменхотеп III ғибадатхананы «ұлықтаулы» деп сипаттайды.