Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Plantago major, кең жапырақты планта, ақ адамның ізі, жол наны немесе үлкен планта – планта тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Бұл өсімдік Еуразияға тән. Жас, нәзік жапырақтарын шикі жеуге болады, ал ескі, талшықты жапырақтарын қайнатып, тамаққа пайдалануға болады.
Species of flowering plant in the plantain family Plantaginaceae
Plantago major, the broadleaf plantain, white man's footprint, waybread, or greater plantain, is a species of flowering plant in the plantain family Plantaginaceae. The plant is native to Eurasia. The young, tender leaves can be eaten raw, and the older, stringier leaves can be boiled in stews and eaten.
Сипаттама
Plantago major – диаметрі жапырақтар шоғыры бар, шөптесін, көпжылдық өсімдік. Әр жапырағы жұмыртқа тәрізді, ұзын және кең, сирек – ұзын және кең, өткір ұшы, тегіс жиегі және жапырақтан шамалы қысқарақ анық сабағы болады. Жапырақтың бойымен 5-9 көзге көрінетін тамырлар жүреді. Гүлдері кішкентай, жасыл қоңыр түсті, күлгін тозаңдықтары бар, биіктігі – сабақтың үстінде тығыз тікенсабаққа жиналған. Әрбір өсімдік 20 000-ға дейін ұсақ, жұмыртқа тәрізді, ащы дәмі бар тұқымдар бере алады.
Plantago major is a herbaceous, perennial plant with a rosette of leaves in diameter. Each leaf is oval shaped, long and broad, rarely up to long and broad, with an acute apex, a smooth margin, and a distinct petiole almost as long as the leaf itself. There are five to nine conspicuous veins over the length of the leaf. The flowers are small, greenish brown with purple stamens, produced in a dense spike long on top of a stem tall and rarely to tall. Each plant can produce up to 20,000 seeds, which are very small and oval shaped, with a bitter taste.
Таксономия
Кең жапырақты банан, сондай-ақ банан деп те аталатын жеміске туыс емес. Оның үш түрі бар: бірақ ол әлемнің көптеген аймақтарында табиғи түрде таралып кеткен. Plantago major көгалдарда, егістіктерде, жол жиектерінде және адамдардың әрекетінен өзгерген жерлерде өседі. Ол тығыз немесе бұзылған топырақта ерекше жақсы өседі. Еуропалық отарлаудан кейін Солтүстік Америкаға алғашқы болып келген өсімдіктердің бірі деп саналады. Америкаға пуритан отаршылдары әкелгені айтылады, ал кейбір жергілікті халықтар оны "ақ адамның ізі" деп атаған, себебі ол еуропалық елді мекендердің маңындағы бұзылған және зардап шеккен экожүйеде гүлдеген. Бананның жиі тапталуға төтеп беру және тығыздалған топыраққа бейімделу қабілеті оны топырақты қалпына келтіру үшін маңызды етеді. Оның тамырлары қатты қатты беткі қабатты бұзып, сонымен бірге топырақты эрозиядан сақтап тұрады. Банан тұқымдары астық және басқа да егістік тұқымдарында жиі кездесетін қоспа. Осының салдарынан ол бүкіл әлемде кеңінен тараған. Кейбір сорттары, мысалы, қызғылт жапырақты 'Rubrifolia' және түрлі-түсті жапырақты 'Variegata', гүлзарларда сәндік өсімдік ретінде отырғызылады.
Broadleaf plantain is not closely related to the fruit also known as plantain, which is a kind of banana. There are three subspecies: but has widely naturalised elsewhere in the world. Plantago major grows in lawns and fields, along roadsides, and in other areas that have been disturbed by humans. It does particularly well in compacted or disturbed soils. It is believed to be one of the first plants to reach North America after European colonisation. Reportedly brought to the Americas by Puritan colonizers, plantain was known among some Native American peoples by the common name "white man's footprint", because it thrived in the disturbed and damaged ecosystems surrounding European settlements. The ability of plantain to survive frequent trampling and colonize compacted soils makes it important for soil rehabilitation. Its roots break up hardpan surfaces, while simultaneously holding together the soil to prevent erosion. The seeds of plantain are a common contaminant in cereal grain and other crop seeds. As a result, it now has a worldwide distribution. Some cultivars are planted as ornamentals in gardens, including 'Rubrifolia' with purple leaves, and 'Variegata' with variegated leaves.
Тамақ ішуге жарамдылығы
Жас және жұмсақ кезде жапырақтары салат ретінде жеуге жарамды, бірақ олар үлкейген сайын тез қатаңдап, талшықты болады. Ескі жапырақтарды қайнатып, сорпаға салуға болады. Жапырақтарында кальций және басқа да минералдар бар, ал жалбыздың (plantain) жапырақтарындағы бета-каротин мөлшері үлкен морковкамен шамалас. Тұқымдары өте кішкентай болғандықтан жинау қиын, бірақ оларды ұнның орнына қосуға немесе ұнмен араластыруға болады.
The leaves are edible as a salad green when young and tender, but they quickly become tough and fibrous as they get older. The older leaves can be cooked in stews. The leaves contain calcium and other minerals, and of plantain contain approximately the same amount of beta carotene as a large carrot. The seeds are so small that they are tedious to gather, but they can be ground into a flour substitute or extender.
Өсімдіктер
Жыланбас (Plantain) құрамында аллантоин, аукубин, урсоль қышқылы, флавоноидтар және асперулозид сияқты фитохимиялық заттар бар. Жыланбас экстрактының потенциалды денсаулыққа тигізетін әсері зерттелген. Тамыры қызба және тыныс жолдарының инфекцияларын емдеу үшін қолданылған.
Plantain contains phytochemicals including allantoin, aucubin, ursolic acid, flavonoids, and asperuloside. Plantain extract has been studied for its potential health effects. The root was used for fever and respiratory infections.