Кіріспе

Римдегі вилла Вилла Дориа Памфили – XVII ғасырда салынған вилла, қазір Италияның Рим қаласындағы ең ірі ландшафтылық қоғамдық саябақ болып табылады. Ол Монтеверде ауданында, Джанниколо төбесінде (немесе Римдік Яникулумда), Римнің ежелгі қабырғаларындағы Сан-Панкрацио қақпасының сыртында, Аурелия тас жолының басталатын жеріне жақын орналасқан. Бұл вилла алғаш Памфили әулеті үшін салынған, ал XVIII ғасырда әулеттің ұрпақтары қырылған соң, ханзада Джованни Андреа IV Дориаға өтті және содан бері Вилла Дориа Памфили деп аталады.

Ескі вилла

Вилланың ядросы, Вилла Веччиа немесе «Ескі вилла», 1630 жылға дейін болған. Оны мұрагер Олимпия Майдальхиниге үйленген Памфилио Памфили қала маңындағы вилла ретінде пайдалану үшін сатып алған. Содан кейін ол көрші жүздіктерді сатып алып, әлдеқайда үлкен шаруашылықты жинақтауға кірісті, ол көбінесе Бел Респиро немесе «әдемі тыныс» деп аталды, себебі ол Римнің биік жерінде, маляриялы аймақтардан жоғары орналасқандықтан, және барокко виллаларының ерекшелігі болатын тамаша көріністерді ұсынды. 1644 жылы кардинал Джамбатиста Памфили папа болып сайланды және Иннокентий X деген есімді алды. Осы мәртебелі өзгеріске сәйкес, Памфилилер үлкен және кеңірек орналасқан жаңа виллаға ұмтылды. Алғашқы жобалар, мүмкін, Виргилио Спада жасаған, дәстүрлі түрде Бороминиге жатқызылмайды, бірақ олар қабылданбады. Оның орнына жоба 1644 жылы Болоньялық мүсінші Алессандро Алгардидің қолына берілді, оған Джованни Франческо Грималди көмектесті. Бастапқы жобада қанаттары бар орталық казино (терминнің бастапқы мағынасындағы үй) болды, бірақ тек орталық блок салынды. Архитектордың кім болғаны белгісіз; Алгарди сәулетші болмаған, және ол Карло Райналдидің көмегіне ие болған, ал құрылысты Грималди бақылаған болуы мүмкін. Планировкасы орталық дөңгелек бөлмеден тұрады, оның айналасында басқа бөлмелер орналасқан. Құрылыс 1645 жылы басталып, 1647 жылы аяқталды, бірақ әшекейлеулер мен бақтың жоспарлауы 1653 жылға дейін аяқталмады. Кейде Казино дель Бел Респиро деп аталатын казино, Памфилидің ежелгі және заманауи мүсіндер жинағына, сондай-ақ вазалар, саркофагтар және жазулар сияқты басқа да римдік көне заттарға толықтыру ретінде жоспарланған; ол тек коллекцияны көрсету үшін ғана арналған, ал отбасы мен қонақтар ескі Векья Вигнада тұрды. Мүсіндерді көрсету үшін, аздап тығыз Казино фасадтарында ритмикалық түрде алмасатын терезелер бар, олар ежелгі және заманауи скульптуралармен, ойықтардағы бюсттермен, бас рельефтер мен рельефтер панельдерімен әсем безендірілген.

Бейнелі бақтар

Сыртқы жағындағы мүсіндерге толы көрініс, сол кезге сәйкес сәулеттік тұрғыдан біршама консервативті, Вилла Медичи немесе Казина Пио IV-ке ұқсас, барокко емес, манеризм стилінде салынған. Ол, ішкі кеңістіктегі бай мүсіндермен және фрескалармен безенілгенін көрсетеді, ондағы иконаграфиялық бағдарлама Памфили әулетінің ежелгі тамырларын көрсетуге бағытталған, бұл әулет сол кезде Римде жаңадан келген, Губбио қаласынан шыққан. Ішінде Алгарди Гримальди салған рим тарихынан алынған батырлық фрескаларға қосымша басрельефтер мен штукатуркалық жақтаулар жасады. Казино төбеге орналасқан, солтүстік жағындағы басты кіреберісі оңтүстік жағындағы "құпия бақ" деп аталатын giardino segreto қоршауынан жоғары орналасқан, төменгі жағында кесілген жиектері бар партер бақшасы бар. 1650 жылдар шамасында Иннокентийдің жүрегі жақын туысы Камилло Памфили бұл бақты жасады, казинодың екі жағындағы партерлерден бастап, төменгі деңгейге дейін, кесілген тіректерден жоғары көтерілген орманды алқаптармен шектелген. Соңында, экседр түріндегі табиғи үңгірге жетіп, одан мүсіндер тас тізбегінен шығады. Қазір шөппен жабылған экседрда Алгардидің "Венера фонтаны" орналасқан, ол Вилла Веккиада сақталады, сонымен қатар бұл жерде болған махаббат пен өнерді бейнелейтін Алгардидің басрельефтері де бар. Фонтаннан ағып шыққан су кішкентай каскад арқылы қысқа формальды каналға құйылады, бұл көрерменге Адриан вилласындағы "Каноп" сияқты нәрсені еске түсіруді мақсат етеді – Памфили әулетінің ежелгі мәдениетпен байланысын көрсететін тағы бір мақсаттық элемент.

Вилла Дориа Памфили

1760 жылы Гироламо Памфили ұлсыз қайтыс болды. Мұрагерлер арасындағы даулар 1763 жылы шешілді. Рим папасы Клемент XIII Реццонико ханзада Джованни Андреа IV Дориаға Памфили тегін, қаруларын және кең аумағын алу құқығын берді. Принцтің талабы Джованни Андреа III Дориа мен Анна Памфилидің некесіне негізделген. Содан бері вилла Вилла Дориа Памфили деп аталады. XVIII ғасыр бойы Габриэле Вальвассори және Памфилилер мен олардың мұрагерлері шақыртқан басқа сәулетшілер салған фонтандар мен қақпалар сияқты элементтер үнемі қосылып отырды. Наполеон дәуірінен кейін одан да ірі өзгерістер енгізілді. Казиноның ресми кеңейтімі болған партерлер сақталды, бірақ ескі вилланың жылыжайларынан әкелінген түрлі-түсті гүлзарлармен қайта отырғызылды. (Қазіргі кезде партерлер 16 ғасыр стилінде қайта отырғызылды, кең шағыл жолдарға орнатылған жасыл жапырақтармен жасалған ою-өрнектер бар панельдері сақталған). Сыртқы бақтардағы өзгерістер одан да кеңейтілді, олар ағылшын пейзаж бақтарының табиғи стилінде қайта жаңартылды. Көптеген қызықты элементтер мен көркем көріністерге толы аумақ төмендегі шағын көлге дейін созылып жатыр, ол 1830 жылдары Александр Габриэль Декамп салған суретінде атмосфералық ескілік сезімін берді. Орманды, табиғи көріністі пейзаждарда, көкжиек бойында ерекше шатырлы тас қарағайлар жиналған жерлерде ескі заманды еске түсіретін мүсіндер мен вазалар тұр. Бұл стильге шабыттанған 18 ғасырғы Стоу және Стурхед сияқты ағылшын пейзаж бақтары Клод пен Пуссен суреттеген римдік қираған орындары бар итальян пейзаждарын жандандыруға бағытталған. Бір ерекшелігі – Вилла Дориа Памфилидің giardino inglese бағындағы римдік қалдықтар нағыз болуы мүмкін. Вилла аумағында бірнеше римдік қабірлер табылды, олардан вазалар, саркофагтар және Памфили жинағына қосылған жазулар алынды. 1849–1850 жылдары Рим республикасын қорғау кезінде Гарибальди Римнің шетіндегі үш вилланы асығыс нығайтты. Вилла Дориа Памфили Порта Сан Панкрацио маңындағы ең қатыгез шайқастардың орын алған жеріне жақын орналасқан, студенттер Гарибальди легиондарына қосылып, Римді француз әскерлерінен қорғады, олар ақырында Папа Пий IX-ты қайта орнатуға қол жеткізді. Француздардың бомбалауы кезінде көршілес Вилла Корсини, ауалы орны үшін dei Quattro Venti деп аталған, қирады. Кейін принц Дориа Памфили кең Корсини аумағын сатып алып, Вилла Дориа Памфилидің аумағын екі есеге арттырды және бұрынғы вилла орнына монументалды ескерткіш аркасын тұрғызды, ол «Төрт желдің аркасы» деп те аталады, ол вилла аумағына негізгі кіруге мүмкіндік берді. Жақын маңдағы Корсини казиносы, Палаццино Корсини, зақымдалмады. Бүгінде ол уақытша көрмелер үшін пайдаланылады. 1929 жылы Латеран шарты бойынша Вилла Дориа Памфили Ватиканның жаңа мемлекетіне қосылуы мүмкін деген ұсыныс айтылды, бірақ бұл ұсыныс шартының соңғы нұсқасында қабылданбады. Жаңа құрылыстар Вилла Веккияны кеңейтіп, өзгертті, оған роман стиліндегі фасады берілді, ол толыққанды сәтті болмады. Дория Памфилидің классикалық ескіліктер жинағына алғаш рет ортағасырлық мүсіндер қосылды. ХХ ғасырдың басында принц Дориа Памфили модерн стиліндегі интерьерлерді қосты. Ұзақ уақыт бойы қоғамдық пайдаланудан тыс қалған Казино-дель-Бел-Респиро 1957 жылы Италия мемлекеті сатып алып, министрліктің кеңсесі ретінде пайдаланды. Бүгінде ол музей ретінде ашық, онда ескі заманға қатысты заттар мен мүсіндер жинағы қойылған. Парктің ауданы 1,8 км². Оны 1965–1971 жылдары Рим қаласы Doria Pamphilii Landi отбасынан сатып алды. Паркте құстарды бақылауға және жүгіруге арналған орындар бар, оны Рим тұрғындары жиі пайдаланады, әсіресе демалыс күндері. Вилланың кеңейтілген аумағының екі бөлігін 1960 жылғы Олимпиада ойындарына арналған «Via Olimpica» жолы бөліп тұрады, ол E. U. R. және Олимпиада стадионымен байланыстырады: жол ішінара тар шатқалдан өтеді. 2000 жылғы мерейтойды тойлауға арналған, MdAA жобалаған және Ove Arup Group салған қисық және аркалы жаяу жүргіншілер көпірі екі бөлікті ыңғайлырақ біріктіру үшін салынды.