Кіріспе

Қаңқалы қаңқа (Dicotyles tajacu) – Солтүстік, Орталық және Оңтүстік Америкада таралған Tayassuidae тұқымдасына жататын, екі саусақты (artiodactyl) сүтқоректілердің бір түрі. Дикотильдер туысының жалғыз өкілі. Оларды көбінесе жавелина, сайно, тайтету немесе бакиро деп атайды, бірақ бұл атаулар отбасының басқа түрлерін сипаттау үшін де қолданылады. Бұл түрді «мүскі шошқа» деп те атайды. Тринидадта оны халық арасында квенк деп біледі. Қазіргі уақытта IUCN оларды Пекари туысына жатқызады. Тіс формуласы: 2/3, 1/1, 3/3, 3/3. Қаңқалы қаңқаның тік тұрғанда жерге қарай бағытталған кішкентай тістері болады. Оның денесі мықты, аяқтары жұқа. Құйрығы көбінесе қаңқаның қалың жүнінің астына жасырынады.

Аумағы мен тіршілік ету ортасы

Жағалы пекари Американың тропикалық және субтропикалық аймақтарында, Оңтүстік-Батыс АҚШ-тан Солтүстік Аргентинаға дейін кеңінен таралған. 100 жыл бойы жойылғаннан кейін 2017 жылы олар Уругвайға қайтадан қоныстандырылды. Дегенмен, Кариб теңізіндегі оның туған жері – Тринидад аралы ғана. Бұрын жақын орналасқан Тобаго аралында да кездесетін, бірақ адамдардың көптеп аулауы салдарынан қазірде өте сирек (немесе жойылған) қалды. Бейімделгіш түр ретінде, ол шөлдерде, ксерикалық бұталы жерлерде, тропикалық және субтропикалық шалғынды далаларда, саванналарда, бұталы жерлерде, су басқан шалғынды далаларда және саванналарда, тропикалық және субтропикалық құрғақ жапырақты ормандарда, сондай-ақ бірнеше басқа да орталарда мекендейді. Ол адамдармен бірге тіршілік ететін орталарда да кездеседі, тек жеткілікті жамылғы қажет. Пекарилер өз ареалындағы қалалар мен ауыл шаруашылығы жерлерінде кездеседі, онда олар бақша өсімдіктерін жейді. Аризона штатының Финикс және Тусон қалаларының шеткерлерінде олардың айқын популяциялары бар екені белгілі.

Қалдық деректері

Қазба материалдардың немесе тіпті археологиялық орындардан табылған үлгілердің болмауына байланысты, жавелиналардың тек соңғы уақыттарда Мексика арқылы АҚШ-қа оңтүстіктен өтіп келгені болжалды, бұрынғыда қазір жойылған жалпақ басты пекари (Platygonus compressus) және ұзын мұрынды пекаримен (Mylohyus nasutus) бәсекелестік нәтижесінде бұл аймақтан тыс қалғандығы еді. АҚШ-тағы бұл түрдің алғашқы тіркелген жазбалары 18 ғасырдағы иезуит миссияларынан алынған, ал 1700 жылға дейінгі орындардан қалдықтардың ешқандай дәлелі табылған жоқ. Дегенмен, 2009 жылы Флоридадан осы түрдің қазба жақ сүйегі сипатталды, бұл Плейстоценнің соңғы кезеңінде түрдің Оңтүстік АҚШ-тың бір бөлігінде қоныстанғанын және басқа екі пекари түрімен бірге болғанын дәлелдеді. Жавелиналардың Оңтүстік-Батысқа таралуы жергілікті шөптесіктердің малмен тым көп жайылуына байланысты болуы мүмкін, бұл оларды жавелиналар үшін қолайлырақ орта – кактус және мескитпен алмастырды.

Диета

Жағалы пекарийлер көбінесе шөпқоректілер деп жіктеледі. Олар әдетте кактус, мескит бұршақтары, жемістер, жидектер, тұқымдар, тамырлар, түйнектер, пияз тәрізді түйірлермен қоректенеді. Мұның бәріне қарамастан, бұл түрдің негізгі тамақ құрамы – агавалар мен тікенді алмұрттар.

Мінез-құлық

Жағалы пекарилер күндізгі жануарлар, 50-ге дейін, әдетте алты-тоғыз мүшеден тұратын топтарда өмір сүреді. Олар ұяларда (көбінесе бұталардың астында немесе ағаштардың кең тамыр жүйелерінде) ұйықтайды, бірақ кейде үңгірлерде, тасталынған шахталарда, ежелгі шөл туннельдерінде немесе құлаған ағаштар, кесілген ағаштар мен тасталған ағаш материалдары арасында кездеседі. Алайда, оның түр ретіндегі мәртебесіне қатысты ғылыми дәлелдер тез күмәндандырылды, бұл 2008 жылы IUCN оны деректер жеткіліксіз деп бағалауының бір себебі болды. 2011 жылғы қайта қарау алып пекариді жағалы пекаримен (P. tajacu) бір-біріне теңестірді, ал одан кейін сол жылы IUCN да осылай жасады. Ол жыл сайын су баспайтын құрлықтық орманға ғана тән. Өзінің табиғи ареалындағы басқа пекарилерден айырмашылығы, алып пекарилер көбінесе жұптарда немесе шағын отбасылық топтарда кездеседі деп хабарланды. Алғашқы сипаттамасына сәйкес, алып пекари жағалы пекариге қарағанда ірі, аяқтары ұзын, ал басы пропорционалды түрде кішкентай. Жағалы пекаридің бірге таралған популяцияларымен салыстырғанда, алып пекаридің қоңыр мен ақ түсті аралас, қара аяқтары және салыстырмалы түрде нашар байқалатын жағасы бар жұмсақ түктері де бар. мтДНК зерттеуіне сәйкес, жағалы және алып пекарилер 1,0–1,2 миллион жыл бұрын бөлініп кеткен, бірақ бұл нәтижелер кейін үлгінің аздығы, бутстрап деңгейінің төмендігі және нДНК және цитогенетикалық нәтижелердің болмауына байланысты күмәндандырылды. 2011 жылғы шолуда бастапқы сипаттамада келтірілген өлшемдер жағалы пекариге тән деп танылған өлшемдер шегінде екені және алып пекариге тән деп есептелген мінез-құлық жағалы пекариде де кездесетіні атап өтілді. Сонымен қатар, олар Оңтүстік Америкадан келген жағалы пекарилердің алып пекариді қамтитын монофилетикалық клад құрайтынын көрсететін жаңа генетикалық дәлелдер ұсынды (оныңсыз клад парафилетикалық болар еді). Жағалы пекаридің негізгі генетикалық айырмашылығы Солтүстік және Орталық Америкадағы үлгілерді қамтитын клад пен Оңтүстік Америкадағы үлгілерді қамтитын клад арасында (көрсетілген байланыс аймағы Колумбияда, онда екі клад та бар). Бұған қоса, жағалы пекаридің морфологиясында кең ауқымды түр ішіндегі айырмашылықтар (жеке және жергілікті негізде) белгілі.