Йемендік суфи ғалымы 'Абдалла ибн 'Алави әл-Хаддад (1634-1720)

Кіріспе

Йемендік суфи ғалымы (1634–1720)

'Абдалла ибн 'Алави әл-Хаддад (; ) (1634 жылы туған) – Йемендік ислам ғалымы. Ол өмірінің соңына дейін Йеменнің Хадрамаут аңғарындағы Тарим қаласында тұрды және 1720 жылы (1132 хижри) сол жерде қайтыс болды. Ол Аш'ари сүнни кредосын (Ақида) ұстанды, ал ислам құқығы (Фиқһ) бойынша Шафии мектебінің сүнни мұсылманы болды. Сүнни мұсылмандардың (әсіресе суфилердің) арасында маңызды дереккөз болғанына қарамастан, оның кітаптары ағылшын тілді елдерде жақында ғана назар аудару мен жариялануға ие болды. Олардың қызығушылық тудыратыны – ислам сенімінің, амалдың және руханилықтың маңызды қағидалары қазіргі оқырман үшін тиімді де түсінікті етіп берілгенінде. Мұндай еңбектердің мысалдары: «Көмек кітабы», «Адамның өмірі» және «Білім мен даналық».

Ерте өмір

Абдулла (немесе Абдулла) 1044 жылдың 5 сафарында, жексенбі күні түнде, әл-Субайр ауылында, Таримнің шетіндегі шағын елді мекенде дүниеге келді. Оның әкесі – Алланың адамы, Алладан қорқатын, ізгі ниетті Алауи ибн Мұхаммед әл-Хаддад. Имам әл-Хаддадтың анасы Салма бинт Айдарус ибн Ахмад әл-Хабши болды. Оның әкесі, болашақ әйелі – Абдулланың анасымен кездеспес бұрын, Ахмад әл-Хабшимен жолыққанда: «Сенің балаларың – менің балаларым, және оларда береке бар» деген еді. Оның тегі былай жазылған: Абдулла ибн Алауи, ибн Мұхаммед, ибн Ахмад, ибн Абдулла, ибн Мұхаммед, ибн Алауи, ибн Ахмад әл-Хаддад, ибн Әбу Бакр, ибн Ахмад, ибн Мұхаммед, ибн Абдулла, ибн Ахмад, ибн Абд ар-Рахман, ибн Алауи Амм әл-Факих, ибн Мұхаммед Сахиб әл-Мирбат, ибн Али Хали Қасам, ибн Алауи әл-Тани, ибн Мұхаммед Сахиб әл-Саума’а, ибн Алауи әл-Аууал, ибн Убайд Алла, ибн Ахмад әл-Мухаджир, ибн Иса әл-Руми, ибн Мұхаммед әл-Нақиб, ибн Али әл-Урайди, ибн Джафар әл-Садық, ибн Мұхаммед әл-Бақир, ибн Али Зейн әл-Абидин, ибн Хусейн, ибн Али ибн Әби Талиб және Мұхаммедтің қызы Фатима әз-Захра. Ба ‘Алави садасынан әл-Хаддад (Темірші) тегін алған алғашқы адам – Имам әл-Хаддадтың атасы Сейид Ахмад ибн Әбу Бакр болды. Хижраның тоғызыншы ғасырында өмір сүрген Сейид көбінесе Таримдегі темірші шеберханасының жанында отыратын, содан оны Ахмад әл-Хаддад (Темірші Ахмад) деп атаған. Имам бойы ұзын, терісі ақшыл болған. Ол бес жасқа толмас бұрын шешек ауруынан көзі көрмей қалды. Бұл оның мінезіне немесе біліміне, Құранның барлық аяттарын жаттап алуына, тіпті сыртқы келбетіне де әсер етпеді, өйткені оның бетінде ешқандай із қалмады. «Бала кезімде, жүргенімде де, ойнағанда да, көрмейтін адамдай қараған ешкім жоқ», – дейді ол. Ол сонымен қатар, аскетизмді де таңдады: «Бастапқыда мен ұзақ уақыт бойы қарапайым тағаммен көміліп, жуан киім кидім». Имам әл-Хаддад жастайынан, 17 жасқа дейін Тарим төңірегіндегі шөлді каньондарда Құранның ширегін (бөлігін) тәпсірлеумен айналысқан. Кейде ол мұны достарымен бірге істеген. 1061 жылдың рамазан айында (1650 жыл), ол әлі 17 жаста болғанда, имам хальваға (рухани оқшаулануға) кірді, Таримдегі Мәсжид әл-Ужайра мешітінің зауиясында. Сол жылы ол да үйленді. Ол күндіз хальвада (намазда) болып, кешке әйелімен бірге болады, әйелінің үйінде. Түнде оның қызметшісі оны Таримдегі түрлі мешіттерге жетелеуші еді, онда ол бір түні 700 ракат (ғибадаттың бірлігі) намаз оқитын. Имам әл-Хаддадтың лақап есімдерінің бірі – шақыру мен рухани басшылықтың осі (Ал-Қутб Ат-Дауати уәл-Иршад) болды. Ол сондай-ақ «жүректердің теміршісі» (Хаддад әл-Қулуб) деп те аталды. Бұл лақаптың бір мағынасы – олар тот басқан немесе бүлінген металлдан жаңадай, жылтыраған, әдемі нысанды металл жасаған.

Abd Allah (or Abdullah) was born on Sunday night, 5th Safar, 1044 AH (1634 CE) in al Subayr, a village on the outskirts of Tarim in Hadhramawt. His father was Alawi bin Muhammad al Haddad, a pious man of taqwa, from the people of Allah. Imam al Haddad's paternal grandmother, Salma, was also known to be a woman of gnosis and Sainthood. His mother was Salma bint Aydarus bin Ahmad al Habshi. His maternal great grandfather, Ahmad al Habshi, met his father, before he was to meet his future wife, Abd Allah's mother and he said to Imam al Haddad's father, "Your children are my children, and there is a blessing in them". His lineage is recorded as follows: He is Abd Allah bin Alawi, bin Muhammad, bin Ahmad, bin Abd Allah, bin Muhammad, bin Alawi, bin Ahmad al Haddad, bin Abu Bakr, bin Ahmad, bin Muhammad, bin Abd Allah, bin Ahmad, bin Abd al Rahman, bin Alawi Amm al Faqih, bin Muhammad Sahib al Mirbat, bin Ali Khali Qasam, bin Alawi al Thani, bin Muhammad Sahib al Sawma'ah, bin Alawi al Awwal, bin Ubayd Allah, bin Ahmad al Muhajir, bin Isa al Rumi, bin Muhammad al Naqib, bin Ali al Uraydi, bin Ja'far al Sadiq, bin Muhammad al Baqir, bin Ali Zayn al Abidin, bin Husayn, bin Ali bin Abi Talib and Fatimah al Zahra, the daughter of Muhammad. The first person of Ba 'Alawi sada to acquire the surname al Haddad (The Ironsmith) was Imam al Haddad's ancestor, Sayyid Ahmad bin Abu Bakr. The Sayyid, who lived in the ninth century of the Hijra, took to sitting at the ironsmith’s shop in Tarim much of the time, hence he was called Ahmad al Haddad (Ahmad the Ironsmith). The Imam was tall and fair skinned. Smallpox blinded him for life before the age of five. This does not seem to have affected his personality or scholarship, in memorizing the whole Qur'an or even his look, as no scars remained on his face. “In my childhood,” he testifies, “I was never treated like one who didn’t see, neither in walking nor in playing.” From a young age, he was trained as a religious scholar as he was given to very intense worship and spiritual struggle as a child. He also chose the ascetic path, "In the beginning, I spent a long period subsisting on coarse food and wearing rough clothes.”

Imam al Haddad would perform recitation a quarter juz (portion) of the Quran practice alone in his youth, prior to the age of 17 in the desert canyons around Tarim. Sometimes he would do this with one of his friends. In Ramadan 1061 A. H (1650 C. E.) while he was still only 17, the Imam entered khalwa (spiritual seclusion), in a zawiyah of the Masjid al Wujayrah mosque in Tarim. He also married in this same year. He would spend his time in khalwa (prayer) during the day and then leave to be with his wife at night, at the home of his wife’s family. At night, his servant would lead him to various mosques in Tarim where it is reported he would pray up to 700 Rakat (ritual prayer units) per night. Among the nicknames of Imam al Haddad was the axis of invitation and spiritual guidance (Al Qutb At Dawati wal Irshaad). He was also known as the "blacksmith of hearts" (Haddad al Quloob). A possible meaning for this would be that they would take a rusted or corroded piece of metal and transform it into a shiny well formed piece of metal, making it like new.

Білім

Имам әл-Хаддад өз заманының көптеген ғалымдарымен Хадрамаутта білім алды, олардың бірі – оның өзінің әкесі. 15 жасқа толғанға дейін әкесі оған Шафии фикхындағы өте қысқартылған еңбек – әл-Иршад кітабын жаттап алуға кеңес берді, бірақ кейін заңға шоғырланудың орнына «Бидайат әл-Хидайя» (Бастау нұры) кітабын оқығанды жөн көретінін сұрады. Оның басқа ұстаздарының ішіндегі ең бастысы – әл-Хабиб әл-Қутб Умар ибн Абд әл-Рахман әл-Аттас еді. Имам Абд әл-Рахман әл-Аттас оқушы кезінде рухани ашылуының дамуына мүмкіндік берген ұстаз ретінде танымал. Ол сондай-ақ Ба 'Алави садасының басқа да бірнеше уламаларынан білім алды, мысалы, әл-Хабиб Ақил ибн Абд әл-Рахман Әл Саққаф, әл-Хабиб әл-'Аламах Абд әл-Рахман ибн Шейх Айдид, әл-Хабиб әл-'Аламах Сахл ибн Ахмад Бахсин әл-Худайли Ба'алауи және Меккедегі ұлы ғалым, әл-Хабиб Мұхаммед ибн Алауи Әл Саққаф, сондай-ақ тағы да бірнеше уламалар. Имам әл-Хаддад өте жас кезінде «Ясин» сүресін оқығанда жылап, көңілі толқып, қайғыға батар еді. Оның рухани ашылуы «Ясин» сүресі арқылы болды деп есептеледі. Ол әл-Фақиһ ба Джубайрдың басшылығымен Имам Ғаззалидің «Бидайат әл-Хидайя» (Бастау нұры) кітабын оқыды. Сондай-ақ, ол имам әл-Газзалидің «Ихья' 'улум әл-дин» (Дін ғылымдарын жаңғырту) кітабын зерттеді. Имам әл-Хаддадтың шәкірттерінің арасында оның ұлдары Хасан мен Хусейн әл-Хаддад, сондай-ақ әл-Хабиб Ахмад ибн Зайн әл-Хабши болды. Әл-Хабиб Ахмад ибн Зайн әл-Хабши имам әл-Хаддадтың қайтыс болғаннан кейін суфизмді басқарудағы мұрагері атанды.

Шығармалары мен ілімдері

Өзінің плантацияларынан күнкөріс тауып, өмірін оқыту мен жазуға арнады. Имам әл-Хаддад хальваға (уединение) кіргеннен кейін көп ұзамай сабақ беруді бастады. Оның оқытқан кітаптарының бірі – Әбу Хафс Омар әл-Сухравардидің «Ауариф әл-Ма’ариф» атты тасаууф бойынша классикалық еңбегі. Ол шамамен 11 жыл бойы, 1072 жылы (1661 ж.) дейін осылай істеді. Заманының сұлтандары да одан насихаттар мен кеңестер алды. Өмірінің көп бөлігін Хадрамаутта өткізіп, онда Ба 'Алавия тарикасы бойынша ислам шариаты мен классикалық суфизмді оқытты. Оның еңбектері Аллаға және Мұхаммедке (ﷺ) деген мызғымас иман деңгейіне – якинге (нақ сенімге) жету төңірегінде. Оларда теріс пікір-таластар мен догматикалық әңгімелер жоқ. Сонымен қатар, ол өз оқырмандарының тек Шафии мектебінің жақтастарына ғана шектелетінін қажет ететін шариғи үкімдерді (ахкам фикхия) айтпайды. Осылайша, оның шығармалары, егер мақсатты түрде жазылмаса, көптеген оқырмандарға өте қолайлы. Жазбалары қысқа, себебі ол болашақ ұрпақтардың үлкен томдарды оқуға уақыты болмайды деп ойлады. Якин – міндетті құлшылықтарды дұрыс орындау және тыйым салынған нәрселерден аулақ болу арқылы «Сүннетті» дұрыс ұстану, сондай-ақ Аллаға шыншылдық пен адалдықпен келу арқылы қол жеткізіледі. Ислам үйретімінің сыртқы формасы, ішкі мәні және оның іс жүзінде қолданылуы арасында ешқандай тосқауыл болмауы керек. Сондықтан, кімде білім болса, Имам әл-Хаддад айтуынша, оны мұқтаж жандарға үйретуі керек. Ол суфизм саласындағы бірнеше кітаптардың, сондай-ақ «Ратиб әл-Хаддад» (راتب الحداد, жергілікті диалектте «Гадат» деп аталады) және «Вирд әл-Латиф» (الورد اللطيف) сияқты зикір кітаптарының авторы. Ол сондай-ақ он томдық қысқаша трактаттар жинағын, өлеңдер жинағын, өз сөздерінің жинағын, «Рисаалат әл-Му’ауана» (Көмек кітабы), «Насаих әл-Динияия уәл-Уасая әл-Имания» (Діни кеңестер мен иманға негізделген насихаттар) сияқты кітаптарды жазды. Сейід ретінде оның қасиеттілігі мен Алламен тікелей байланысы оның көптеген кітаптарында, суфилік хаттар жинағында және мистикалық поэзияның бір томында айқын көрінеді.

Earning his livelihood from the plantations he owned, his life was devoted to teaching and writing. Imam al Haddad began to teach shortly after he entered khalwa (seclusion). Among the books he taught was Awaarif al Ma’arif which is a classical work in tasawwuf by Abu Hafs Umar al Suhrawardi. He did this approximately for 11 years until 1072 A. H. (1661 C. E.). Even the Sultans of his day received letters of admonition and counsel from him. He spent most of his life in Hadhramawt where he taught Islamic jurisprudence and classical Sufism according to the Ba 'Alawiyya Sufi order (tariqa). His works revolve around the attainment of certainty (yaqin), the degree of unshakeable faith in God and Muhammad. They are void of investigative or dogmatic debates. Furthermore, he does not bring up legal rulings (ahkam fiqhiyya), which would necessitate that his readership be limited to the adherents of his school of law (Shafi'i). Thus, his works are very well suited, if not purposely designed, for mass readership. His writings are brief because he judged that coming generations would not have time to read large volumes. "Yaqin" is attained by proper practice of the "Sunnah" in fulfilling obligatory worships and avoiding prohibitions along with sincerity and truthfulness to God. There should be no barriers between the outward forms, the inward essence, and practical applicability of the Islamic teachings. Thus, whoever has knowledge, according to Imam al Haddad, must teach it to those who need it. He authored several books in the area of Sufism as well as books of dhikr such as the Ratib al Haddad (راتب الحداد, Known as the “Gadat” in the local dialect) and Wird al Lateef ( الورد اللطيف). He also authored books such as a ten volume series of his short treatises, his volume of poetry, a compilation of his sayings, Risaalat al Mu`awanah (The Book of Assistance), an Nasaih al Diniyyah wal Wasaya al Imaniyyah (Religious Counsels and Faith based Advices). As a Sayyid, his sanctity and direct experience of God are clearly reflected in his writings, which include several books, a collection of Sufi letters, and a volume of mystical poetry.

Кейінгі өмірі

Имам әл-Хаддад Исламның "Төмендеу дәуірінде" өмір сүрді, онда оның күш-қуаты мен сұлулығы сарқылып, құлдыраған сияқты. Оның өмірінде британдықтар Йеменмен сауда жасауға үйреніп алған, ал португалдықтар жағалаудан 350 км қашықтықтағы Сокотра аралын басып алған еді. Мұсылмандық кеңею дерлік тоқтады. Сонымен қатар, оның Хадрамаут аймағы өмірінде өте қирастырушы кезеңге тап болды. Имам әл-Хаддад жиырма бес жасқа келгенде, Хадрамаутты Жоғарғы Йеменнің Касими Зайдилері басып алды. Хадрамилер 1715 жылы өз тәуелсіздіктерін қайта алды; Имам сексен бір жаста болды.

Өлім

Имам әл-Хаддад 1132 жылы зұл-қада айының 7-сі немесе 8-і күні түнде Таримдегі әл-Хавидегі үйінде қайтыс болды және Таримдегі Занбал зиратына жерленді. Оның қабірі Хадрамаутқа діни саяхатқа келген көптеген адамдар барып құрмет көрсететін маңызды орындардың бірі. Имам әл-Хаддадтың алты ұлы болған. Оның үлкен ұлы Зейін әл-Абидин, екінші ұлы Хасан 1188 жылы Таримде қайтыс болды, үшіншісі Сәлім, төртіншісі Мұхаммед, оның ұрпақтары Таримде тұрады. Бесіншісі Алауи 1153 жылы Меккеде қайтыс болды, ал оның ұрпақтары Таримде өмір сүреді. Ең кішісі Хусейн 1136 жылы Таримде қайтыс болды. Оның ұрпақтары Гуджаратта тұрады.