Кіріспе

Феодализмнің саяси құрылымын қайта орнату процесі. Саяси теорияда рефеодализация – феодализмді сипаттаған саяси механизмдер мен қарым-қатынастарды қайта жаңарту процесі. "Феодализм" терминінің нақты мағынасы болмағандықтан, "рефеодализация" да белгісіз ұғым. Қазіргі кезде "рефеодализация" термині, үкіметтік емес ұйымдар секілді ұйымдасқан топтарға арнайы жеңілдіктер беретін саясатты сипаттау үшін қолданылады.

17 ғасырдағы Еуропа тарихнамасындағы рефеодализм

Рефеодализация процесі он жетінші ғасырдағы еуропалық тарихнамада да қолданылады. Бұл терминді 1647 жылғы Неаполь көтерілісінің түпкі себептерін ашу үшін итальяндық марксистік тарихшылар Руджиеро Романо мен Розарио Виллари таныстырды. Бұл тұжырымдама Грамшидің идеяларымен, 1950-1960 жылдардағы тарихнамалық пікірталастармен, сондай-ақ Эрик Хобсбаумның «Жалпы дағдарысы» төңірегіндегі талқылаулармен және 1960 жылдардағы итальян саясатымен байланысты. Виллари осы терминді 1647 жылғы көтеріліске дейінгі алпыс жыл ішінде күшейген қысымды сипаттау үшін пайдаланды, оның салдарынан шаруалар мен төменгі орта тап феодалдық аристократия мен халықаралық қаржыгерлерге қарсы шықты. Бұл процеске патшалық биліктің қаржыға деген қажеттілігі түрткі болды. Испания королі бай саудагерлер мен қаржыгерлерден құралған буржуазияны ақсүйектер қатарына қосты, олар аристократиялық топқа еніп, оны нығайтты. Фернан Браудель «рефеодализацияның ең айқын мысалын» испандық Неапольде кездестірді. Монархия феодалдық титулдарды сату арқылы капитал жинады, бұл ұзақ мерзімді перспективада сеньорлық режимнің ауылдық кедейлерге жүктеген салық жүгін арттырды, себебі ақсүйектер вице-корольдік билікке салық төлеуден босатылған еді. Рефеодализация, жалпы мағынада, Италияның қазіргі капитализмге сәтті өтпеуін түсіндіру үшін қолданылды. Италия коммерциялық революцияны бастағанмен, феодалдық аристократия өндіріс процесін жаңару мен оңалту мүмкіндіктерін пайдаланбады.

Юрген Хабермастың қоғамдық сфера теориясындағы рефеодализация

Юрген Хабермастың қоғамдық сфера теориясы Ұлыбритания, Франция және Германиядағы XVIII ғасырдағы буржуазиялық тапқа қатысты зерттеулеріне негізделген; оның осы тақырыптағы маңызды еңбегі – «Жалпы сфераның құрылымдық өзгеруі» (1962). Хабермас XVIII және XIX ғасырларда халық үшін жемісті болған кеңістіктің жеке меншікке қайта өтуін байқады, бұл процесті ол «қоғамдық сфераның қайта феодализациясы» деп атады: «Хабермас кейінгі заманауи тұтыну капитализмінің бізді бір жағынан ойсыз жаппай тұтынушыларға, ал екінші жағынан саяси тұлғалардың, мүдделік топтардың және мемлекеттің бізді ойсыз жаппай азаматтарға айналдыруға тырысатын қысым сияқты қозғалысын талқылады».

Хабермас қоғамдық кеңістік туралы идеясы

Хабермас үшін «қоғамдық кеңістік» – «барлық азаматтар мемлекеттік саясатты сыни, мазмұнды және рационалды түрде талқылай алатын кеңістік» (бірақ бұл міндетті түрде бір ғана физикалық кеңістікте болуы керек емес: мысалы, газеттер арқылы да құрылуы мүмкін). Хабермас талдауы ауызша бағытталғандыққа негізделген; ол қоғамдық кеңістікті диалог, сөз айту актілері, пікірталас және талқылау арқылы тиімді құруға және сақтауға болады деп сенді. Одан әрі ойларында Хабермас қоғамдық пікірталасты «пікір қалыптастырушы бірлестіктер» арқылы жандандыруға болатынын айтады, олар – ерікті бірлестіктер, әлеуметтік ұйымдар, мысалы, шіркеулер, спорт клубтары, алаңдаған азаматтар тобы, халық қозғалыстары, кәсіби одақтар – биліктің хабарламаларына қарсы тұру немесе оларды өзгерту үшін. Бұл қоғамдық кеңістік алғаш рет XVII ғасырдың соңында Ұлыбританияда қалыптаса бастады. Оның нәтижесінде 1695 жылғы Лицензиялау туралы заң шығарылды, ол газеттерге патшайымның цензурасысыз қалағандарын басып шығаруға мүмкіндік берді. Дегенмен, қатаң заңдар әлі де күшінде болды. Бірақ бұл кеңістік осының болуына мүмкіндік беретін маңызды фактор ретінде қарастырылады. «Жарнамалық ақпарат бұрын саяси үстемдіктің қоғамдық ойлау алдында ашыққа шығуы дегенді білген; жарнама [осы жерде Хабермас ағылшын тіліндегі сөзді қолданады] – міндетті емес ізгі ниеттің реакцияларын білдіреді. Буржуазиялық қоғамдық кеңістік оны қоғамдық қатынастар құрған сайын феодалдық сипаттарын қайта қабылдайды: «ұсыну агенттері» мойынсұнған клиенттердің алдында өкілдік шығындарды көрсетеді. Жарнамалық ақпарат бұрынғы өкілдік қоғамдық кеңістіктің берген жеке беделі мен табиғаттан тыс билігінің аурасын имитациялайды. Қоғамдық кеңістіктің «қайта феодализациялануы» туралы басқа, дәлірек мағынада талқылау қажет. Жаппай ойын-сауық пен жарнаманың бірігуі, қоғамдық қатынастар түрінде «саяси» сипатқа ие болып, тіпті мемлекетті де өз кодексіне бағындырады. Жеке компаниялар тұтынушылық шешімдерде клиенттеріне азаматтық сананы ұсынғандықтан, мемлекет азаматтарына тұтынушылар ретінде «үн қатуға» мәжбүр. Осылайша, зорлық-зомбылық туралы да жариялану қажет. Кейбір жақындағы комментаторлар ХХІ ғасыр Америкасының және жалпы Батыс саясаты Хабермас байқаған тенденцияларды одан әрі дамытып жатқанын айтады.

Неолибералды жаһанданудың әлеуметтануындағы рефеодализм

Үшінші контекст бар, социологтар Хабермастың еңбектеріне сүйене отырып, әлемдік экономикадағы қазіргі әлеуметтік-экономикалық процестерді рефеодализация деп атайды. Бұл ұғымдар нео-ортағасырлық мәселелермен байланысты. Швейцариялық социолог Жан Зиглер неолибералды жаһанданудың артындағы күштерді түсіндіру үшін "Refeudalisierung der Gesellschaft" деген неміс тіліндегі сөз тіркесін қолданады. "Ұят империясы" атты памфлетінде ол жетіспеушілік пен қарызға негізделген "рефеодализация" жаңа жүйесін сынап көрсетеді. Дегенмен, ағылшын тілінде бұл ұғым көбінесе "жаңа феодализация" деп аударылады, бұл Ағартушылық идеалдарының (еркіндік, теңдік және бауырластық) бұзылуын және қоғамдық игіліктер мен қызметтердің радикалды жекешелендірілуін білдіреді. Сигард Некель де осыған ұқсас идеяларды дамытқан. Тарихшы және CALAS директоры Олаф Кальтмайер бұл тәсілді саяси-мәдени өлшемдерге кеңейтіп, Латын Америкасына қатысты қолданды. Ол Латын Америкасындағы әлеуметтік құрылымның өте күшті поляризациялануын, жердің теңсіз бөлінуін, жабық аудандар мен сауда орталықтары түріндегі кеңістіктік сегрегацияны (көбінесе ретро-колониалды архитектурамен үйлесімде), иеліктен шығару арқылы байлық жинаумен және Маурисио Макри немесе Себастьян Пиньера сияқты миллионерлердің президенттік лауазымдарға ие болу арқылы саяси билікке ие болуын біріктірді.