Кіріспе

Германия заңдылығына шолу

Германия құқығы (Recht Deutschlands), Германияның заманауи құқықтық жүйесі (deutsches Rechtssystem) болып табылатын, азаматтық құқық жүйесі болып табылады. Ол Германия Федеративтік Республикасының Негізгі заңында баяндалған принциптерге негізделген, бірақ ең маңызды заңдардың көп бөлігі, мысалы, азаматтық кодекстің (Bürgerliches Gesetzbuch, немесе BGB) көптеген ережелері 1949 жылғы конституцияға дейін әзірленген. Ол мемлекеттік құқықтан (öffentliches Recht) тұрады, ол азамат/тұлға мен мемлекет арасындағы (қылмыстық құқықтарды қоса алғанда) немесе мемлекеттік екі орган арасындағы қатынастарды реттейді, сондай-ақ жеке құқықтан (Privatrecht) тұрады, ол екі адам немесе компания арасындағы қатынастарды реттейді. Ол Рим құқығының, мысалы, Юстиниан кодексінің, Corpus Juris Civilis-тің және аздау дәрежеде Наполеон кодексінің кең ауқымды ықпалына түсті.

Тарих

Германия заңдары ғасырлар бойы көптеген ықпалдарға ұшырады. Орта ғасырларға дейін салиандық франктар мен басқа тайпалардың салиандық заңынан туындаған ерте герман заңдары кең таралған. Ренессанс кезінде рим заңы қайтадан күшті рөл атқара бастады, ал кейіннен пандектистер деп аталған заң ғалымдары Юстинианның Corpus iuris civilis-те бекітілген рим заңының формальдылықтарын жаңартып, қайта жаңғыртты. Ол неміс тілді елдердің көп бөлігінде жалпы заң (Gemeines Recht) ретінде қалыптасып, 19 ғасырға дейін сақталды. Киелі Рим империясы көптеген шағын аумақтық бірліктерден тұрғандықтан, заңдар жергілікті дәстүрлер мен діндерге сәйкес өте әртүрлі болды. Бұл заңдар шамамен 3000 Вайстумерде (сондай-ақ Холтинге немесе Дингродель деп те аталады) – ауылдық заңдар жинағында кодификацияланды. Тек Императорлық Жоғарғы Әділет соты – Рейхскаммергерихт қатысты іс жүргізу кодекстері болды. Бұларға қоса, жақсы ұйымдастырылған шіркеу соттарының көзі және ескі Corpus Iuris Civilis. Заңның екі саласы да заңгерлердің білімінің маңызды бөлігі болды және олардың арасында кеңінен танымал болды. Пруссия 18 ғасырда барлық құқықтық салаларды қамтитын кодификация жүйесі – Allgemeines Landrecht für die preußischen Staaten (Пруссия мемлекеттерінің жалпы ұлттық заңы) арқылы жаңа заңдар жиынтығын енгізуге тырысты, бұл кейінгі еңбектерге үлкен әсер етті. 1830 жылғы француз шілде революциясынан кейін француз революциясының революциялық идеялары мен Наполеон заңдары – Азаматтық кодекс, Қылмыстық кодекс және Қылмыстық іс жүргізу кодексі неміс заң дәстүріне күшті ықпал етті, әсіресе Баден Ұлы Герцогтығында, кейде Францияның кодификацияларын тек өз пайдалануы үшін аударды. 1871 жылы Германия империясы құрылғаннан кейін, қылмыстық және процессуалдық құқықтан бастап, жиырма жылдан астам дамығаннан кейін Bürgerliches Gesetzbuch (Азаматтық кодекс) құрылды. Германия заңнамасының маңызды бөліктері әлі де осы заңдардың ережелерін қамтиды. Дегенмен, әртүрлі мемлекеттер белгілі бір дәрежеде өз заңдарын сақтап келді және қазіргі федеративтік Германияда да солай болып тұр. 1919 жылы Веймарда Веймар конституциясы (Weimarer Verfassung) қабылданды – Германияның алғашқы демократиялық конституциясы. Бұл өте либералды және демократиялық конституция болды, бірақ ол ешқандай негізгі этикалық немесе саяси принциптерді қамтымады. Ол шектеусіз өзгерістерге жол берді, кез келген құқықтық шешімнің жалғыз талабы – тиісті құқықтық институттың формальды түрде дұрыс шешімі болды. Соғыстан кейін, жаңадан құрылған екі неміс мемлекеті екі түрлі құқықтық жүйелерді қабылдады. Социалистік-коммунистік Шығыс Германия коммунистік және социалистік идеологияның ықпалымен жаңа заңдарды енгізуге тырысты. Батыс Германияның демократиялық мемлекеті қолданыстағы заңға негізделді. Ұлттық социализмнің көптеген құқықтық өзгерістері, әсіресе этикалық қылмыстық мазмұны барлары кері қайтарылды. Конституцияға қатысты жаңалық болды. Бұл конституция Веймар конституциясының қателіктерін болдырмау үшін жасалды. Екі мемлекеттің бірігуімен Батыс Германияның заңдары негізінен күшіне енді. Соңғы кездегі жаңалық – Еуропалық заңның ықпалы, оның мақсаты – Еуропалық Одақтың әртүрлі мемлекеттеріндегі заңдарды үйлестіру, сондықтан көптеген құқықтық өзгерістер федералды үкіметтен алынып, Брюссельде шешіледі, онда Германия басқа мүшелермен бірге процеске өз ықпалын тигізеді. Германия заңына әлі де федерализм күшті ықпал етеді, ал жеке мемлекеттердің (Länder) әрқайсысының өз жауапкершілігі мен ерекше заңдары бар, оларды тиімсіз деп қарастыруға болады, бірақ аймақтық әртүрлілікке жол береді және аймақтық демократиялық жауапкершілікті ынталандырады. Германияның заң дәстүрі өз кезегінде көптеген басқа елдерге әсер етті. Мысалы, Жапония, Корея Республикасы (Оңтүстік Корея), Америка Құрама Штаттары және Қытай Республикасы (Тайвань) заң жүйелері белгілі бір дәрежеде неміс заңына негізделген.

Мемлекеттік құқық

Қоғамдық құқық (Öffentliches Recht) азамат немесе жеке тұлға мен мемлекеттік орган арасындағы, немесе екі мемлекеттік орган арасындағы қатынастарды реттейді. Мысалы, салықтарды белгілейтін заң әрқашан қоғамдық құқықтың бір бөлігі болып табылады, сондай-ақ Федерацияның (Bund) мемлекеттік билігі мен штаттың (Land) мемлекеттік билігі арасындағы қатынастар да соған жатады. Бұрын қоғамдық құқық «Über Unterordnungs Verhältnis» («жоғары-төмен қатынасы») деп аталатын қатынасқа негізделген. Яғни, мемлекеттік орган азаматтың келісімінсіз не істеу керектігін анықтай алатын. (Мысалы, егер орган азаматқа салық төлеуді бұйырса, азамат келісімсіз де төлеуге міндетті.) Бірақ, орган заңға бағынуға тиіс және тек заңмен берілген өкілеттіктер шегінде ғана бұйрық бере алады. Реттелудің қоғамдық немесе жеке құқық екенін анықтау үшін қазіргі кезде ең қабылданған жаңа теория – «modifizierte Subjektstheorie» (субъектілердің өңделген теориясы). Кодификацияланған ереже қоғамдық құқық болып есептеледі, егер субъектілердің кем дегенде бірі мемлекет құрамына кірсе («Der Staat», яғни заң шығарушы, атқарушы және сот жүйесі) немесе мемлекеттің кез келген бөлігінің атынан әрекет етуге заңды түрде өкілетті болса. Бұл теория қажет болды, себебі «Über Unterordnungs Verhältnis» теориясы кейбір жағдайларда сәтсіздікке ұшырады, мысалы: Әке немесе ана баладан заңды түрде жоғары тұрады. Бала ата-анасының келісімінсіз ешқандай келісімшартқа қол қоя алмайды. Ескі теория бойынша, мұндай жағдай «Überordnung» болып есептелер еді, бұл осы ережелерді қоғамдық құқық ретінде қарастыруға негіз болар еді. Жаңа теория бұл ережелерді жеке құқық ретінде қарастырады, себебі ата-аналар жоғары тұрса да, олар мемлекет құрамына кірмейді және ешкімнің атынан әрекет етпейді. «Modifizierte Subjektstheorie» мағынасындағы субъект – адресат, яғни бір нәрсені жасауға немесе жасаудан бас тартуға құқылы немесе міндетті тұлға; мысалы: Салық заңдары мемлекетке салық жинау құқығын береді, қылмыстық құқық мемлекетке қылмыскерлерді түрмеге қамауға құқық береді және сонымен қатар мемлекетке қылмыстарды тергеп-шешуді міндеттейді.

Конституциялық құқық

Конституция (Verfassung) «Негізгі заң» (Grundgesetz) деп аталады, өйткені оны жасағандар осы құқықтық «корпусты» уақытша құжат ретінде қарастырды, оны болашақта біріккен Германияның конституциясы алмастыруы тиіс еді. Ұлттық социализмге реакция ретінде «Негізгі заң» өз халқы мен үкіметіне сенімсіздік танытады және Веймар конституциясының мәселелеріне жауап ретінде құрылды. Веймар конституциясының әлсіз болған тұстарында, осы конституция, «Негізгі заң» күшті болды; Веймар конституциясы әрбір шешімді заң шығарушының еркіне қалдырса, «Негізгі заң» ешкімнің кесіп өте алмайтын шекараларын белгілейді. Мүмкіндігінше билік шектеліп, бақыланады. Конституциялық құқық (Verfassungsrecht) негізінен Германияның конституциясымен және әртүрлі институттардың құқықтары мен міндеттерімен айналысады. Оның маңызды бөлігі – азаматтық құқықтар, олар «Негізгі заңда» (Grundgesetz) бірінші болып тұр және одан басқа барлық нәрсе туындайды. Батыс демократияларындағыдай, үш билік бөлінеді: атқару билігі үкіметтің, сот билігі соттар мен судьялардың, ал заң шығару билігі федералды және штаттық парламенттердің қарауында. Бұдан басқа, ең маңызды принциптер – демократия, федерализм және құқықтық мемлекет принципі, яғни мемлекеттің барлық құрылысы заңға негізделуі керек. «Негізгі заңның» осы бөліктерін өзгертуге тыйым салынған. Шешімдер осы ережелерге сәйкес қабылдануы мүмкін, бірақ мазмұнының өзегі өзгермейді. Конституциялық құқықтағы жоғары орган, және белгілі бір дәрежеде жалпы неміс құқығында – Федералды Конституциялық сот (Bundesverfassungsgericht). Федералды Конституциялық сот – Жоғарғы сот емес. Бұл соңғы инстанция емес. Оның жалғыз мақсаты – конституциялық тәртіпке сәйкес үкіметтің, соттардың және заң шығарушы органдардың іс-әрекеттерін бақылап, конституциялық құқықтар мен міндеттерді сақтау арқылы конституцияны қорғау. Мемлекеттің әртүрлі органдары өкілеттіктерінің шегін таластыра алатын орын осы, сонымен қатар азамат өзінің азаматтық құқықтарын жоғалтып жатқанын сезгенде шағымдануға болатын орын да осы. Бұл мәселе соттың жұмысының үлкен бөлігін алып жатыр және соттың шешімімен белгілі бір заң азаматтық құқықтарға кедергі келтіретіні анықталса, сот процесінің өзі қайта қалыптастырылуы мүмкін. Басқа соттардың шешімдері тек конституцияны бұзу жағдайларында ғана өзгертіледі. Басқа қателер маңызды емес. Бұл жерде де еуропалық құқық белгілі бір ықпал етеді, өйткені «Негізгі заң» енді заңның жалғыз көзі емес, оған Еуропалық Одақтың келісімдері мен заңдары да қосылды. Федеративтік Республиканың конституциясынан басқа, әр штаттың («Land») өз конституциясы (мысалы, Гамбург конституциясын қараңыз) және, сөзсіз, өзінің конституциялық құқығы мен соты бар. Дегенмен, «Негізгі заң» және Федералды Конституциялық сот штаттардың («Länder») және олардың органдарының әрекеттеріне қатысты қолданылады.

Әкімшілік құқық

Әкімшілік құқық – атқарушы биліктің құқығы. Ол мемлекет пен азаматтар арасындағы көптеген құқықтық қатынастарды, сондай-ақ конституциялық құқықтан басқа, түрлі органдар мен/немесе үкімет деңгейлері арасындағы қатынастарды қамтиды. Алайда, мемлекет жеке тұлға сияқты келісімшарттар жасасқан кезде туындайтын құқықтық қатынастар бұл құқық саласына жатпайды. Көптеген мәселелер бойынша жоғары әкімшілік соты – Bundesverwaltungsgericht (Федералды әкімшілік соты). Әлеуметтік қамсыздандыру саласындағы (Bundessozialgericht) және салық саласындағы (Bundesfinanzhof) арнайы құзыреттері бар федералдық соттар бар.

Әкімшілік азаматтық құқық

Атқарушы билік "Bürgerliches Gesetzbuch" (BGB, "азаматтық кодекс") негізінде әрекет ете алады. Дегенмен, егер мемлекеттік орган "BGB" негізінде әрекет етсе (мысалы, қарындаш сатып алса), ол азаматтар мен кәсіпкерлерге тең емес қарауды болдырмау үшін "Grundgesetz" (және басқа да заңдарға) бағынуға міндетті.

Қылмыстық құқық

Қылмыстық құқық Германиядағы федералдық заң саласы болып табылады. Мұндағы негізгі құқықтық көз – 1871 жылы жарияланған неміс қылмыстық кодексі. 14 жасқа толмағандар қылмыстар үшін сотта жауапкершілікке тартылмайды; алайда, 14-18 жас аралығындағы және 21 жасқа дейін жетілмегендер үшін арнайы жасөсперімдер соты және қылмыстық құқықтағы кейбір түзетулер қарастырылған. Сотта прокурор (Staatsanwalt) қудалауды жүргізеді, ал айыпталушы өзін қорғау үшін адвокатты таңдай алады (көп жағдайда міндетті). Прокуратура (Staatsanwaltschaft) полициямен бірлесіп, аталған іс бойынша тергеу жүргізеді, бірақ олар іс бойынша тарап емес. Сот үкімін жеке судья немесе жоғары соттарда судьялар алқасы шығарады, ал кейбір жағдайларда олардың құрамында екі халық судьясы (Schöffen) болады. Қылмыстық жүйеде судьялар мен судьялар – фактілер мен құқық бойынша жалғыз шешім шығарушылар; Германия заңы қазылар алқасы арқылы сот жүргізуді мойындамайды. Жазалар айыппұлдан бастап өмір бойына бас бостандығынан айыруға дейін ауыспалы болады, және конституциялық негіздерге сәйкес, 15 жыл немесе одан да көп уақыт өткен соң оған шағымдануға болады. Конституцияда өлім жазасына тыйым салынған. Өте қауіпті адамдар психиатриялық емдеуге жіберуге немесе жазасынан бөлек, қажет болғанша түрмеде қалуға міндетті болуы мүмкін – бұл олардың өмірінің соңына дейін (Sicherungsverwahrung) созылуы мүмкін.

Жеке құқық

Жеке құқық (Privatrecht) екі жеке заңды тұлға арасындағы қатынастарды реттейді (мысалы, сатып алушы мен сатушы, жұмыс беруші мен жұмыскер, жалға алушы мен үй иесі) немесе жеке тұлғалар сияқты бірдей деңгейде әрекет ететін екі тұлғаның (мысалы, мемлекеттік орган кеңсе жабдықтарын жеке компаниядан сатып алғанда). Керісінше, мемлекеттік орган ресми билікті жүзеге асырған кезде жеке құқық қолданылмайды.

Азаматтық құқық

Азаматтық құқық (Bürgerliches Recht) жеке және/немесе заңды тұлғалар арасындағы қатынастарды реттейді, яғни ерекше санатқа жатпайтын тұлғалар (мысалы, саудагерлер немесе жұмыскерлер). Бұл саланың ең маңызды анықтамалығы – Азаматтық құқық кітабы (Bürgerliches Gesetzbuch, BGB), ол 5 негізгі бөлімнен тұрады: жалпы бөлім, міндеттемелер құқығы, мүлік құқығы, отбасы құқығы және мұрагерлік құқығы. BGB-нің ең маңызды принципі – жеке тәуелсіздік (Privatautonomie), ол барлық азаматтардың мемлекеттің араласуынсыз өз істерін басқаруға құқылы екенін, әсіресе өз мүлкін өз еркімен иеленуге, серіктестермен келісімшарттар жасауға және олар қалаған шарттарды белгілеуге құқылы екенін көрсетеді. Осы себепті, BGB-дағы көптеген ережелер тек қана егер келісімшарт тараптары осы мәселе бойынша өздері келісімге келмеген жағдайда қолданылады. Дегенмен, соңғы жылдары реттеудің күшеюі байқалады, әсіресе кәсіби және тұтынушы арасындағы қатынастарда, бір тарапқа артық жүк салатын келісімшарттарды жарамсыз деп жариялау арқылы. Кемқорлыққа мұқтаж топтарға жасөспірімдер мен нашар экономикалық жағдайдағы адамдар жатады. BGB-нің маңызды туындысы – абстракция принципі (Abstraktionsprinzip). Бұл принципке сәйкес, келісімшарттар тек міндеттемелерді тудырады, бірақ келісімшарт нысанына қатысты құқықтық жағдайларда нақты өзгерістер болмайды. Осы өзгерістерді міндеттемелерді орындау арқылы жасау үшін мүлік құқығы саласында реттелетін қосымша келісімшарт қажет. Осылайша, бір евроға бір бургерді сату – үш жеке келісімшартты білдіреді. Бірінші келісімшарт – тараптардың бір-біріне сәйкес келісім білдіруі арқылы жасалады, онда олар бір бургерді бір евроға сатып алуға келіседі, сатушының бургерді беру және оған құқық беру міндеттемесін, ал сатып алушының евроны беру және оған құқық беру міндеттемесін қалыптастырады, сондай-ақ осы екі міндеттеме арасындағы байланысты құрады. Екінші келісімшарт – бургерді беру және осы арқылы оған құқық беру ниетін білдіруден тұрады. Үшінші келісімшарт – евроны беру және осы арқылы оған құқық беру ниетін білдіруден тұрады. Бұл Германиядағы келісімшарттарға қатысушы адамдар үшін олардың күрделі болуын білдірмейді. Күнделікті өмірдегі келісімшарттар, әсіресе, сыртқы түрінен басқа елдердегілерден ешқандай айырмашылығы жоқ. Мысалы, егер біреу газет стендінен газет сатып алса және сатушыға ешқандай сөз айтпаса, жоғарыда аталған үш келісімшарттың барлығы да амалмен орындалады.

Процестік құқық

Германияның процессуалдық жүйесі судьяның немесе судьялардың аса белсенді рөліне негізделген. Әділеттіліктің барлық салаларында судья өзі куәліктерді алады, тараптар немесе олардың адвокаттары оған көмектеседі, бірақ кейбір салаларда сот тараптар ұсынған дәлелдермен ғана шектеледі. Сотта екі тараптың да тең құқықтары мен міндеттері бар. Әр тарап бір немесе бірнеше адвокаттың қызметін сұрап алуға құқылы (жоғары соттарда міндетті). Олар өздерінің іс нұсқасы бойынша фактілер мен дәлелдерді судьяның көмегінсіз ұсынады, ал судья содан кейін тәуелсіз шешім шығарады. Әлеуметтік құқық және Еңбек құқығының кейбір бөлімдерін қоспағанда, сот процесіне қатысушылардың барлық шығындары (қарсы тараптың шығындары да оның ішінде) сотта жеңілген тарап төлейді, жеңбеген бөлігіне дейін.

Салыстырмалы құқық

Неміс құқығы – азаматтық құқық жүйесі болып табылады және ағылшын құқығы сияқты прецеденттік құқық жүйелерінен гөрі, формалды ережелерге көбірек бағынады, онда аргументтер салауаттылық пен ортақ түсінік негізінде келтірілуі мүмкін. Дегенмен, табиғи әділдік принципі заңның формалды түсіндіруі нәтижесінде әділетсіздік туындайтын жағдайларда қолданылған, мысалы, ГДР шенеуніктерінің қудалануы немесе аборт мәселесі сияқты. Германия соттары бұрынғы сот шешімдерінің прецеденттерін міндетті түрде орындамайды. Академиялық құқықтық еңбектер соттарда шешім қабылдау процесінде басқа құқықтық жүйелерге қарағанда маңыздырақ роль атқарады, әсіресе сот шешімдеріне негізделген прецеденттік құқық жүйелерінде. Соттар ғылыми еңбектерге сүйене отырып, ұзақ жылдар бойы қалыптасқан сот принциптерін өзгерте алады.