Кіріспе

Француздар мен үндістер соғысының шайқасы

Бопорт шайқасы, сондай-ақ Монморенси шайқасы деп те аталатын бұл шайқас 1759 жылдың 31 шілдесінде болды және Францияның Канада провинциясындағы Жеті жылдық соғыс (сонымен қатар Француздар мен үндістер соғысы және Иелік соғысы деп белгілі) кезінде британ және француз қарулы күштері арасындағы маңызды шайқас еді. Квебектің шығысындағы француз қорғаныс шебіне жасалған британдық шабуыл тоқтатылды, және генерал Джеймс Вулфтың британдық әскерлері 443 қаза және жоғалтумен кері шегінді.

Өмірбаян

1758 жылғы француз және үнді соғысы науқандары ағылшындар үшін көбінесе сәтті болды. Олар Жаңа Францияға 40 000-нан астам әскер жіберіп, Луисбургты басып алып және Форт-Фронтенақты қиратып, маңызды табыстарға қол жеткізді. Бірақ олардың басты шабуылын француз генералы Луи Жозеф де Монкальм Карильон шайқасында тоқтатты. Уильям Питт 1759 жылы да агрессивті саясатын жалғастырып, Жаңа Францияның орталық аймағына – Квебек пен Монреальдегі канадалық қауымдастықтарға бағытталған ірі науқандар ұйымдастырды. Квебекке қарсы науқанға генерал Джеймс Вулфқа шамамен 7 000 сарбаздан тұратын әскер басқаруға берілді.

Бопорт

26 маусымда Квебекке жеткенде, Вулф Сент-Лоуренс өзенінің солтүстік жағалауындағы Бопорт маңында (Бопорт жағалауы), әскерлерді түсіруге ең қолайлы жер, француздардың мықты қорғанысқа ие екенін байқады. Олар биік жерлерге бекіністер, редуттар және жүзбелі батареялар салған болатын. Сондықтан Вулф басқа жерге қону жоспарын жасауға мәжбүр болды. Ең қолайлы жерді табу үшін ол апталар бойы іздестірумен айналысты.

Монморенси лагері

8 немесе 9 шілде түні британдық әскерлер Монморенси шарлауығының шығысында, француздың батыс-шығыс қорғаныс шебі аяқталған жерден шығыста, Монморенси өзенінің сағасына солтүстік жағалауға түсті. Вулф алғашқылардың бірі болып Луисбург гранадерлерін бастап шықты, одан кейін Джордж Тауншенд басқаратын бригада келді. Француздар қарсылық көрсетпеді. Джеймс Мюррей 10 шілдеде өзінің бригадасының бір бөлігімен Вулф пен Тауншендке қосылды. Түскен жерге жақын лагерь құрылды. Вулф лагерді қорғау үшін батарея, сондай-ақ француз шебіне шабуыл жасауға дайындалып, салдар мен су үстіндегі батареялар салуға бұйрық берді.

Шабуыл жоспары

Монморенси лагерін құрғаннан кейін, Вулф шабуыл жоспарларының әртүрлі нұсқаларын қарастырды және 28 шілдеде өзінің жоспарын бекітті. Оның екі басты жоспары болды. Вулф өзінің күнделігінде және офицерлерімен хат алмасуында 16 шілдедегі жоспарды бірінші болып атады. Бригадир Роберт Монктонға жазған хатында Вулф француздардың бір редутын – Бопорт сызығының шығыс жағынан екіншісін басып алуға үмітттенгенін, осы арқылы жауды бекіністерінен ығыстыруға ниеттенгенін жазды. Бұл жоспарға флоттың шабуылы, Ил-д'Орлеан аралынан жеткізілген маңызды десант күші, сондай-ақ Монморенси өзенінен салдармен өтіп, шайқас алаңына қарай батысқа беттеген әскерлер кіретін болды. Монктон басқаратын бригада Сент-Шарль өзені мен Бопорт арасындағы француздың оң жағына түсуге тиіс болды. Алайда, 20 шілдеде британдықтар үшін маңызды оқиға болды: Корольдік флот 18-19 шілде түнде желілік кеме және екі фрегатты (HMS Diana және HMS Squirrel) Квебек пен Пойнт-Леви арасындағы тар өткел арқылы сәтті өткізіп, Квебектің батысында десант түсіру мүмкіндігін ашты. Квебектің Төменгі қаласынан британдық флотилияға оқ жаудырған батареялар, сондай-ақ оларды қуған жүзбелі батареялар, өткізуге кедергі келтіре алмады. "Сазерленд" кемесінің жазуынша, француздың артиллериялық оқтары тым биік болғандықтан елеулі зиян келтірген жоқ. 19 шілдеде Вулф Квебектің батысындағы Пойнт-Леви лагерінде солтүстік жағалауды барлау үшін болды. Келесі күні ол Шаудиер өзенінің сағасына жақын, Силлери мен Кап-Руж арасындағы қарсы жағалауды зерттеу үшін батысқа қарай жылжыды. Вулф Монктонға Сент-Мишель ауылының маңында десант түсіруді көздейтін шабуыл жоспары туралы бұйрықпен хат жазды, бұл жоспарды маусым айында да қарастырған болатын. Бірақ, сағат 13:00-де Вулф Монктонға бұйрығын кері қайтарып, оған бірнеше күн күтуге және кейбір "ерекше жағдайлар" туғандықтан жылдам әрекет етуге дайын болуға бұйрық берді. Бұл жағдай француздардың қарсы шабуылы болуы мүмкін, онда Силлериге жақын Самоста салынған жаңа батарея "Скиверлге" зақым келтірді. 26 шілдеде Вулф Монморенси лагеріне оралды. Екі батальонмен бірге ол француз бекіністерін барлау үшін Монморенси өзені бойымен жоғары қарай жүрді. Өзен сағасынан шамалы жерде ол батыс жағалаудан шығыс жағалауға оңай өтуге мүмкіндік беретін броды байқады. Бұл жаңалықтан кейін, өткелге тырысқан британдық сарбаздар мен қарсы жақтағы француз сарбаздары арасында қақтығыс болды. Британдықтар 45 адамның қаза тапқанын және жараланғанын хабарлады. 28 шілдеде Вулф 30 шілдеде Бопорт сызығына шабуыл жасау жоспары туралы жазды. Алайда, сол күні желдің қолайсыздығы кемелердің қозғалысына кедергі келтірді, сондықтан операция келесі күнге шегерілді. Вулф сол кезде қарастырған шабуыл жоспары 16 шілдеде Монктонға жіберген хатында сипаттаған жоспарының өзгеруі болды. Ескі жоспардан айырмашылығы, француздың оң жағына (Бопорттан батысқа қарай) параллель десант түсіру туралы ешқандай сөз болған жоқ.

Жобаның қауіптілігі

31 шілде күні таңертең Centurion әскери кемесі Монморенси сарқырамасына жақын шығыстағы француз батареяларына шабуыл жасау үшін орналасты. Генерал Вулф редутқа шабуыл жасауға арналған екі қарулы көліктің біріне (екіншісі – Үш қарындас) Расселге көтерілді. Ол кезде шайқас қызып тұрған Вулфтың француздық позицияны Иль-д’Орлеаннан қарағанда жақсырақ зерттеу мүмкіндігі болды. Ол бірден қателігін түсінді: француздарды бекіністерінен шығаруға үміттенген редут жаудың оқ ату қашықтығында екен. Сөйтіп, француз сарбаздары биік жердегі бекіністерінде қалып, редутқа оқ атуға мүмкіндік алды. Бұл жағдай бәрін өзгертті және Вулфтың шабуыл жоспары күткеннен де қауіптірек болып шықты. Осыған қарамастан генерал Вулф қолға алынған шабуылды жалғастыруға шешім қабылдады. Ол күнделігінде "жау тарапындағы шатақ пен тәртіпсіздік" оны әрекетке итергенін жазды. Монморенсидегі қолбасшы Тауншенд пен Пойнт-Левидегі Монктонға шабуылға дайындалуға бұйрық берілді.

Қиындықтар

Сағат 11:00 шамасында көлік кемелері (Расселл және Үш апалы-сіңлілі) солтүстік жағалауға жетті, онда редутты басып алуға дайындалған әскерлер түсті. Сағат 12:30-да негізгі десант күшін тасымалдаған қайықтар Вольфпен кездесу үшін Орел аралынан шықты. Күтпеген қиындық Монморенси сарқырамасының батысына жоспарланған қонуды тоқтатты: қайықтар жағаға жетпеуге мүмкіндік бермейтін сайға тап болды. Жағаға түсуге қолайлы орын табуға көп уақыт кетті, ол шамамен 17:30-да іске асты. Сол кезде аспан дауыл бұлттарымен толысты.

Қарсылық

Француздық шепке қарсы алғашқы шабуыл жасағандар – 13 гранадерлік рота және шамамен 200 Royal Americans әскері болды. Монреаль ополченнясының атысы олардың төбедегі бекіністерге қарай көтерілуін тоқтатты. Атыс басталғаннан кейін көп ұзамай жазғы дауыл басталып, оқ-дәрі суланып, қаруды қолдану мүмкін болмай қалды. Генерал Вулф шегінуге бұйрық бергенде, Монморенси лагерінен жолға шыққан әскерлер әлі Ил-д'Орлеан лагерінен келген бас күшпен қосылмаған еді.

Салдарлар

Француздар жеңіске жетті. Генерал Вулф 443 қаза-жоғалғанды тіркеді (210 адам қаза тауып, 233 адам жарақат алды). Шабыс болғаннан кейін бір күн өткен соң Вулф Монктонға жазып, шайқастағы шығын көп емес екенін және жеңіліс көңіл көтеруге себеп емес екенін жеткізді. Жеңіс туралы жаңалық француз лагерінде тойланды, бірақ генерал Монкальм есін жиып, Бурламаққа бұл шабуыл тек маңыздырақ шабуылдың басы ғана екенін, олар оны абыроймен күтуден басқа шарасы жоқ екенін жазды. Шабуыл ақыры 13 қыркүйекте болды, британдықтар Квебектің батысына түсіп, Абрахам жазығындағы шайқаста француздарды жеңіп, Монкальм мен Вулфтың өмірін құрбан етті.