Кіріспе

Ула́дзи́мир Караткевич (; Владимир Семёнович Короткевич) (26 қараша 1930 – 25 шілде 1984) – белорусс романтик жазушысы.

Отбасы және балалық шағы

Караткевичтің ата-тегі ақсүйектерге жататын, олар Днепр, Рогачев, Мстиславль, Могилев және басқа да белорусь қалаларынан шыққан. Жазушының анасының туысы, отбасылық аңыз бойынша, Томас Хринкевич 1863 жылғы көтеріліске қатысқан. Оның басқаруындағы көтерілісшілер жеңіліске ұшырады, ал ол Рахачовта атылды. Бұл оқиғаны Короткевич орыс тіліндегі "Предыстория" романының эпилогында және "Естен шығара алмаймын" ("Леонидтер Жерге қайтып келмейді") романының прологында сипаттаған. 1930 жылдың 26 қарашасында Витебск облысының Орша қаласында зиялы отбасында дүниеге келген. Әкесі Симон (1887–1959) Орша қалалық колледжін бітірген, қазынашылықта жұмыс істеген, императорлық армияда кеңсе қызметкері болған, содан кейін Орша аудандық қаржы бөлімінде бюджет инспекторы болып жұмыс істеген. Анасы Надежда Васильевна (1893–1977), Хринкевичтер әулетінен, Могилевтегі Мариинск гимназиясын бітіргеннен кейін Рогачевке жақын ауыл мектебінде мұғалім болып жұмыс істеді, үйленгеннен кейін үй шаруасына көшті. Отбасында үш бала болды: Владимир, оның үлкен ағасы Валерий (1918–1941) және үлкен әпкесі Наталья (Кучковская; 1922–2003). Бала кезінде Владимирге отбасының әсері зор болды. Әсіресе анасының әкесі Басилий Юльянович Хринкевич (1861–1945), өмір тәжірибесі мол, облыстық қазынашы болып көтерілген адам, үлкен ықпал етті. Василий Хринкевич – әңгіме айту шебері, немересі одан көптеген ертегілер мен халық аңыздарын тыңдап, табиғатқа деген сүйіспеншілігін сіңірген. Кейіннен әкесі "Құлақ астындағы серпім" романындағы Даниил Загорский Вежаның прототипі болды. Владимир әкесінен 1743–1744 жылдардағы Кричев көтерілісі туралы "Жел анасы" аңызын естіген. Әкесінің көптеген әңгімелері Владимирдің болашақ туындыларының көзіне айналды. Владимир үш жарым жасында оқуға үйренді. Бала кезінде ол үлкендер оқыған ертегілер мен әңгімелерді тыңдаған ғана емес, сюжеттің дамуын ойлап табуға тырысты. Кішкентай кезінен-ақ тарихқа, әсіресе Беларусь тарихына қызығушылық танытты. Бала кезінде оның талантының көп қырлылығы сурет салуға бейімділігінде көрінді, ол өмір бойы сақталды. Сонымен қатар, ол музыка мектебінде оқыған кезінде абсолютті тыңдау қабілетіне ие болды. Жас Караткевич театрға да қызығушылық танытты, идиш тілін түсінді, бұл туралы оның үлкен әпкесі Наталья Кучковскаяның естеліктері куәлік етеді: "Біздің қалаға кейде еврей театры келіп тұратын. Орша көшелерінде еврей тілі күн сайын естіліп тұрғандықтан, бізге аудармашының қажеті болмады, Шолем Алейхемнің "Көшпелі жұлдыздар", "Тев сүтшісі", "Бой Мотл" және тағы да қызықты туындыларынан тұратын бүкіл репертуарды үнсіз тамашалап отырдық". 1938 жылы Орша қаласындағы мектепке түсті. Соғыс басталғанға дейін ол 3 сыныпты бітіруге үлкерді.

Соғыс кезеңі және кейінгі өмірі

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оның отбасы Мәскеуге, содан кейін Чкалов пен Киевке эвакуацияланды. 1954 жылы Киев университетінің филология факультетін бітіріп, алдымен Украинаның Киев облысындағы ауыл мектебінде, содан кейін туған Орша қаласында (Беларусь) сабақ берді. Кейін ол Мәскеуде жоғары әдебиет курстарын (1960) және кинематографияны (1962) аяқтады. Әдебиет оның басты қызметіне айналды. Киевте Уладзімір Караткевич белорус және орыс тілдерінде өлеңдер жазуды жалғастырды, сондай-ақ украин және поляк тілдерінде жазуға тырысты. Студенттік эсселерінде Пушкин, Богданович және басқалардың шығармалары сияқты бірнеше әдеби тақырыптар терең зерттелді. Осы кезде ол 1863-1864 жылдардағы көтерілістің барлық жағдайларын бейнелеуді жоспарлаған ірі тарихи туындыны ойластырды. 1950 жылдың жазында Оршада, филология факультетінің бірінші курсынан кейін Короткевич әйгілі «Король Стахтың аң ауы» романының алғашқы нұсқасын жасады.

Мансап

Оның алғашқы жарияланған шығармасы (өлең) 1951 жылы жарық көрді, одан кейін үш өлеңдер жинағы шықты. Кейін ол прозаға көшті және "Чазения", "Тайфунның көзі", "Ескі заманнан" және тағы да басқа жинақтарда көптеген әңгімелер жариялады. Ол сондай-ақ "Есте қаларлық" және "Ольшанскийдің қара қамалы" романдарын жазды. "Дзікае паляванне караля Стаха" романы (Дзікае паляванне караля Стаха, 1964) оның ең танымал туындысы болып саналады. Оның романдары көбінесе Беларусьтің тарихи өткенімен, соның ішінде 1863-1865 жылдардағы қаңтар көтерілісімен байланысты. Караткевич бірнеше пьеса, очерк, мақала, қысқа және толық метражды фильмдерге сценарийлер, сондай-ақ детективтік және оқиғалы әңгімелер де жазды. Караткевичтің әдеби шығармалары романтизм, көркем бейнелердің байлығы және эмоционалдық тереңдігімен ерекшеленеді. Ол бірнеше ұлттық әдеби сыйлықтың иегері және белорус әдебиетіндегі тарихи тақырыптардың одан әрі дамуына зор ықпал етті.