Кіріспе
Атропалық сиқыр (грекше "қорғау") немесе қорғаныш сиқыр – зиян немесе жаман ықпалдарды қайтаруға бағытталған сиқырдың бір түрі, мысалы, бақытсыздықтан сақтану немесе зұлым көзден қорғану. Атропалық амалдар ырым-жырым немесе дәстүрге байланысты да жасалуы мүмкін, мысалы, сәттілік әкелетін заттар (мысалы, әшекей білезіктегі белгілер), амулеттер немесе саусақтарды кесіп ұстау, ағашқа соғу сияқты әрекеттер. Тарих бойында түрлі заттар мен амулеттер қорғану үшін пайдаланылған.
Apotropaic magic (from Greek "to ward off") or protective magic is a type of magic intended to turn away harm or evil influences, as in deflecting misfortune or averting the evil eye. Apotropaic observances may also be practiced out of superstition or out of tradition, as in good luck charms (perhaps some token on a charm bracelet), amulets, or gestures such as crossed fingers or knocking on wood. Many different objects and charms were used for protection throughout history.
Ежелгі Мысыр
Апотропалық сиқырлы рәсімдер ежелгі Таяу Шығыста және ежелгі Египетте кеңінен таралған. Адамдарды зұлым рухтардан қорғау үшін қорқынышты құдайларға сиынған. Ежелгі Египетте бұл үй ішіндегі рәсімдер (мемлекеттік ғибадатханаларда емес, үйде орындалатын) сиқырдың өзін бейнелейтін құдай, Хека арқылы көрініс тапқан. Бұл рәсімдерде ең көп шақырылған екі құдай – таздан жасалған құнарлылық құдайы Таурет және арыстан құдайы Бес (алғашқы апотропалық ергежейлі құдай Ахадан, сөзбе-сөз "жауынгерден" дамыған). Құдайлармен байланыс орнату үшін бұл рәсімдерде әртүрлі заттар қолданылған. Ең көп таралған сиқырлы заттардың бірі – піл сүйегінен жасалған апотропалық таяқ (туған кездегі тіс), Орта Мемлекет кезеңінде (шамамен б.з.б. 1550 – 1069 ж.б.з.д.) кең танымал болды. Бұл таяқтар жүкті әйелдер мен балаларды зұлым күштерден қорғау үшін пайдаланылған және апотропалық күн құдайларының процессияларымен әшекейленген. Сондай-ақ, Таурет сияқты құдайлар мен құдайыштардың суреттері салынған қорғаныш амулеттері де жиі тағылған. Су да рәсімдерде жиі қолданыла бастады, онда Таурет пішіндес су құю ыдыстары арқылы емдік су шашырылған. Көп кешіккен кезеңдерде (Египет грек Птолемейлер билігіне өткен кезде) Хорус құдайы бейнеленген стелалар да ұқсас рәсімдерде қолданылған; стеланың үстіне су құйылып, одан кейін ритуалдық түрде емдік қасиеттер алған су ауру адамның ішуі үшін жиналған.
Ежелгі Грекия
Ежелгі гректерде түрлі қорғаныш белгілері мен заттары болған, олардың аттары да әртүрлі: апотропая, пробаскания, периаммата, периапта және профилактика. Гректер "апатропеои техи" (ἀποτρόπαιοι θεοί) – қауіпсіздік сыйлап, зұлымдықтан сақтайтын хтондық құдайлар мен батырларға құрбандық шалған. Сәбилерді қорғау үшін олар апотропалық күші бар амулеттер тағып, баланы куротрофтық (бала күтімімен айналысатын) құдайлардың қамқорлығына тапсырған. Гректер үйлеріне талисман орнатып, жаман көзден сақтану үшін амулет киген. Пеисистрат Афина Акрополісінің алдына қорғаныш үшін шегіртке бейнесін іліп қойған.
Кресттер
Ирландияда Киелі Бригида күні есіктер мен терезелерге ілінетін, үйді өрттен, молшықтан, аурудан және зұлым рухтардан қорғайтын қамыстан Бригида айқышы тоқылады. Ирландияның оңтүстігінде бұрын Самайн мезгілінде жаман сәтті, ауруды және колдовствоны болдырмау үшін есік үстіне орнатылатын, таяқ пен сабаннан жасалған "паршалл" деп аталатын айқыш тоқу дәстүрі болған.
Көздер
Көбінесе жаман көзден сақтану үшін көзге суреттер салынатын болған. Гректердің 6 ғасырдан бастап классикалық кезеңнің соңына дейін «киликс» (көз тостағандары) деп аталатын ішімдік құбырларына үлкейтілген қорғаушы көз немесе көздер бейнеленген. Үлкейтілген көздердің мақсаты, ішімдік ішкен кезде жаман рухтардың ауызға кіруін болдырмау болған. Жерорта теңізінің кейбір аймақтарындағы балық аулау қайықтарының бауларында әлі де стильденген көздер салынған. Бұрынғы түрік бюджеттік әуе компаниясы Fly Air өзінің ұшақтарының вертикальді стабилизаторында (құйрық қанатында) «назар бонджук» (nazar boncuğu) символын пайдаланған. Апотропаикалық идиш тіліндегі сөз (қазіргі ивритте בלי עין הרע) шамамен «ағашқа соққылау» деген сөзбен мағынасы жақын.
Беттері
Ежелгі гректер арасында зұлымдықты болдырмау үшін ең көп қолданылатын бейне – Горгонның бейнесі болды, қазір оның басын Горгонейон деп атауға болады, ол қабақты көздерімен, тістерімен және тілімен ерекшеленеді. Горгонның толық мүсіні ең көне грек ғибадатханасының шыңында тұр, оны екі арыстанша қоршап тұр. Горгонның басы Афинаның қорғаны мен қалқанына орнатылған. Адамдар ғимараттардың есіктері мен терезелері зұлымдық кіруіне немесе өтуіне ең осал деп сенді. Ежелгі Грецияда, сатираға ұқсас, сақалды беттер, кейде жұмысшының сүйір бас киімімен, пештер мен тоңдардың есіктеріне оттан және жазадан қорғау үшін ойылып жасалған. Кейіннен шіркеулер мен сарайларда сиқыршыларды және басқа да зұлым күштерді қорқыту үшін сарғаяқтар немесе басқа да әзіл-қалпы беттер мен фигуралар, мысалы, шила на гиг және ханки панктар бейнеленген. Фигуралар ошақтар мен мұржаларға да ойылып жасалған болуы мүмкін; кейде олар үшін қарапайым геометриялық немесе әріптік оюлар қолданылған. Мұржаның ашылуын ұстау үшін ағаш тірек қолданылғанда, оны әуесқойлар үшін жасау оңай болды. Құмарлықты болдырмау үшін, тірек немесе мансапқа қайың ағашы таңдалған болуы мүмкін. Сол сияқты, Хэллоуинде тығындарға (және олардың бұрынғы нұсқаларына, репадан, шведтен немесе қызылшадан жасалған) ойылған әзіл-қалпы беттер зұлымдықты болдырмау үшін жасалды: бұл маусым Сэмхейн, келттік жаңа жыл болды. Бұл "аралық уақыт" деп саналды, онда өлгендердің жандары мен басқа да қауіпті рухтар жер бетінде жүреді. Көптеген еуропалық халықтардың күзде егін жинаудан кейінгі кезеңмен осындай байланыстары болды (мысалы, келт күнтізбесі).
Фаллостар
Ежелгі Грецияда фаллостардың қасіретті күштерді қайтаратын қасиеттері бар деп сенген. Көбінесе есік жолының үстіне тас мүсіндер орнатылып, грек әлемінің барлық жерінде үш өлшемді нысандар тігілген. Олардың ең танымалдары Делос аралындағы қалалық ескерткіштер еді. Фаллус ежелгі римдіктер үшін де қасіретті күштерді қайтаратын символ болды. Бұлар "фасцинум" деп аталды. Зұлым көзден сақтану үшін фалликалық бейнелерді пайдалану қазіргі Бутанда да кең таралған. Бұл 500 жылдық Друкпа Кунлей буддалық дәстүрімен байланысты.
Жарық түсіретін бұйымдар
Айналар және басқа да жылтыр заттар зұлым көзді қайтарады деп сенген. Дәстүрлі ағылшын "Plough Jags" (муммерлер ойынының аймақтық түрінің орындаушылары) кейде киімдерін (әсіресе бас киімдерін) жылтыр заттармен безендіретін, тіпті осы мақсат үшін күміс ыдыс-аяқтарды қарызға алатын. "Солдақ шарлары" – терезелерге ілінетін, мысалы, Рождестволық әшекейлер сияқты жылтыр, үрленген шыныдан жасалған әшекейлер. Сол сияқты, қытайлық Багуа айнасы көбінесе теріс энергияны жою және үйлердің кіреберісін қорғау үшін орнатылады. Яһуди дінінде жылтыр апотропалық заттарды қолданудың мысалын Франко-герман шекара аймағындағы тудыру салтында қолданылатын "Halsgezeige" немесе тоқыма мойын белдеулерінде кездестіруге болады. Зұлым көзді шатыстыру үшін монеталар немесе түрлі-түсті тастар мойын белдеуіне немесе орталық амулетке тігілетін. Бұл белдеулерді бала туған әйелдер және брит-мила рәсімі кезінде жас ұлдар киетін. Бұл дәстүр 20-шы ғасырдың басына дейін сақталған.
Жылқының аяқ киімдері
Батыс мәдениетінде аттың жалатысы көбінесе есіктердің үстіне немесе жанына шегеленген (Оукхэмнің ат жалатысын қараңыз). Аттың жалатысының үлгілері (картоннан немесе пластиктен) сәттілік нышаны ретінде тарту етіледі, әсіресе тойларда, ал кішкентай қағаз ат жалатысы конфети құрамына кіреді.
Қабырғаларға көмілген заттар
Ерте замана Еуропасында үйді колдовтан қорғау үшін кейбір заттар үй қабырғаларына жерленген. Оларға арнайы дайындалған колдовшы бөтелкелері, жылқы бас сүйектері, кептірілген мысықтардың денелері, сондай-ақ жасырылған аяқ киімдер (қабырғаға жасырылған аяқ киімдерді қараңыз) кірген.
Ғимараттардағы таңбалар
Астропалық белгілер, Еуропада «қорғау белгілері» немесе «сиқырға қарсы белгілер» деп те аталады, бұл ғимараттардың қабырғаларына, арқалықтарына және есік жақтауларына сиқыршылықтан немесе зұлым рухтардан қорғау үшін сызылған нышандар немесе өрнектер. Олардың түрлері көп; Ұлыбританияда олар көбінесе бір-бірін жабатын шеңберлерден құралған гүл тәрізді өрнектер болып келеді. Брэдфорд-он-Авон ондық қорасында қабырғадағы тасқа гүл сияқты, бір-біріне толысатын шеңберлер ойылып салынған. Мұндай белгілер Ноул Хаусы, Шекспирдің Стратфорд-апон-Авондағы туған үйі, Лондон мұнарасы және көптеген шіркеулер сияқты ғимараттарда табылған.
Түс аулаушылар
Кейбір американдық үндістер мәдениетінде, ұйықтап жатқан балаларды жаман түстерден қорғау үшін, торы сияқты жіптен тоқылған арман аулаушы төсек үстіне немесе ұйықтау орнына ілінеді.
Басқалар
Крест, крест, күміс оқ, жабайы роза және сарымсақ сияқты заттар мен символдар вампирлерді қорғауға немесе жоюға көмектеседі деп сенген. Пеизистрат Афина Акрополісінің алдына атропалық сиқыр ретінде шегіртке бейнесін іліп қойды. Римдік өнерде қызғаныш, қызғанышқа ұшыраған адамға бақытсыздық әкеледі деп ойлаған. Римдіктер қызғаныштан сақтану үшін қонақтарын күлдіру мақсатымен әзілді суреттер қолданған. Ірі фаллостар (фассинус), мойын бүгілген сияқты деформациялар немесе пигмейлер және басқа римдік емес нысандар көп кездесетін. Римдіктер деформацияны күлкілі деп санаған және мұндай бейнелер зұлым көзді қайтаруға пайдалы болады деп сенген. Еуропада, желкенді кемелердің мұртындағы атропалық фигуралар, саксон және викинг теңізшілерінің басып кіру дәуірінде құлдың құрбандығының орнына, сапарда бақытсыздықтан сақтану үшін жасалған деп есептеледі. Лондон көпірінің астындағы Темзаны қазу жұмыстары қазіргі заманнан және кельт дәуірінен бастап, көптеген бүктелген және сынған пышақтарды, қанжарларды, қылыштарды және монеталарды таба алды. Бұл әдет, әсіресе сапарға шыққанда, бақытсыздықтан сақтану үшін жасалған сияқты көрінеді. Сол сияқты, үйдің артқы есігінің алдына ескі етік немесе аяқкиімді көму де осы мақсатта жасалған көрінеді. Ирландия мен Ұлыбританияда шұбарлар бақытсыздық әкеледі деп саналады. Көптеген адамдар оларды ынаяттандыру үшін түрлі өлеңдерді немесе сәлемдесулерді қайталаған. Англияда, ғимараттардың кіреберістеріне, әйелдерді қорғау үшін Мария ананың әріптерімен белгіленген атропалық белгілер салынған.
Киімге түкіру
Ежелгі гректер мен римдіктер қызығушылықтан қорғану үшін киімдерінің бүктемелеріне түкіретін болған.
Отқа арналған рәсімдер
Өрт Еуропаның көптеген аймақтарында ерте заманға дейін қорғаныш рәсімдерінде қолданылған. Қажеттілік оттары немесе күш оттары – Батыс, Солтүстік және Шығыс Еуропаның кейбір аймақтарында оба және малға жұққан ауруларды (мурарин) болдырмау үшін жағылған арнайы от. Оны белгілі бір адамдар тобы ағаш сүрісіп, тек аймақтағы барлық басқа оттар сөндірілгеннен кейін ғана жағуға болатын. Малды қажеттілік отының айналасына немесе оның қалдықтары арқылы айдап өткізіп, содан кейін басқа оттарды жаққан. Ерте ортағасырлық Ирландияның екі мәтінінде друидтардың малды аурудан қорғау үшін "көп сиқырмен" екі оттың арасынан өткізгені айтылады. Шамамен 1000 жыл өткен соң, 19 ғасырда, малды екі оттың арасынан өткізу әдеті Ирландияның көп бөлігінде және Шотландияның кейбір аймақтарында сақталған. Ирландия мен Шотландияда Белтайн және Самайн мерекелерінде де от жағылып, 18-19 ғасырлардағы мәліметтерге сүйенсек, оттың, түтіннің және күлдің қорғаныш күші бар деп есептелген. Кейбір жерлерде үйлер мен егістіктерді қорғау үшін оттан жағылған шырша немесе шөпті күн сағатымен айналдырып алып жүретін. Орталық және Солтүстік Еуропада Вальпургис түнінде және жазғы күн тоғысында жағылған оттардың зұлымдықтан сақтауына сенген.
Сиқырлы шеңбер
Сиқырлы шеңбер – кейбір ритуалдық сиқыр салаларының практиктері салып белгілейтін кеңістік шеңбері. Олар, әдетте, бұл шеңбер энергияны жинап, қасиетті орын құрады немесе оларды сиқырлы қорғаныстан қорғайды, немесе екеуін де бірге қамтамасыз етеді деп сенеді. Ол физикалық түрде, мысалы, тұз, ұн немесе бор сияқты материалдармен салынған немесе тек көзге көрінетіндей елестетілуі мүмкін.
Апотропалық атаулар
Ашкеназдық яһудилерге апотропалық есімдер көбінесе туған кезде емес, ауыр науқас кезінде берілді. Баласынан айырылған отбасы келесі баласына «Альтер» және «Альте» (идиш тілінде екеуі де «ескі» деген мағынаны білдіреді) деп атау арқылы Өлім періштесін жаңылыстыруға тырысуы мүмкін. Тағы бір мысал – баланың сұлу болуы үмітімен берілген «Некрас» (орыс тілінде «сұлу емес»). Серб есімдерінің арасында көптеген апотропалық есімдер (заштитна imena, «қорғау есімдері») бар, мысалы, «Вук» («қасқыр») және оның көптеген туындылары, сондай-ақ «Станиша» («тас»). Тарихи қытай есімдерінің кейбіреулері апотропалық мағынаға ие болған, мысалы, Хуо Кубинг (霍 去病, «Кубинг» – «аурудан құтылу») немесе Синь Циджи (辛棄疾, «Циджи» – «ауруды тастап кету»). Кейбір дәстүрлі тайваньдық есімдер үй жануарларын, мысалы, «буйволды» (水牛) және «итті» (狗, 犬), немесе ландшафттың қарапайым элементтерін, мысалы, «топырақты» және «суды» (土, 水) көрсетеді. Олар тыныш және қарапайым өмірге қанағаттанғанын білдіреді.